Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 20 stycznia 2023 r., I FSK 2547/21, Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę kasacyjną O. sp. z o.o. w S. (dalej: skarżąca lub spółka) od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 4 sierpnia 2021 r., sygn. akt I SA/Sz 445/21, oddalającego skargę spółki na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Szczecinie z dnia 25 marca 2021 r. w przedmiocie podatku od towarów i usług za luty i marzec 2013 r.
W piśmie z dnia 7 listopada 2024 r. spółka złożyła skargę o stwierdzenie niezgodności z prawem powyżej wskazanego prawomocnego wyroku NSA, wnosząc o stwierdzenie niezgodności z prawem tego wyroku oraz zasądzenie na rzecz spółki kosztów postępowania według norm przepisanych. Jednocześnie, w przypadku uznania, że w sprawie mamy do czynienia z zagadnieniem prawnym budzącym poważne wątpliwości, spółka wniosła o rozważenie wystąpienia z pytaniem prawnym do poszerzonego składu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego, a ewentualnie – w przypadku niepodzielenia stanowiska spółki co do rażącego naruszenia przez NSA art. 20, art. 32, art. 33, art. 135 ust. 1 lit. b i art. 273 Dyrektywy Rady 2006/112/WE z dnia 28 listopada 2006 r. w sprawie wspólnego systemu podatku od wartości dodanej (Dz.Urz. UE seria L z 2006 r. Nr 347/1, ze zm., dalej: Dyrektywa 112) w zw. z pkt 5 preambuły Dyrektywy 112 – skarżąca wniosła o zawieszenie postępowania i wystąpienie w trybie prejudycjalnym do Trybunału Sprawiedliwości z pytaniami o wskazanej w skardze treści, dotyczącymi: 1) możliwości zakwalifikowania indosowania konosamentu morskiego podczas transportu towaru na morzu pełnym jako usługi finansowej na rzecz finalnego odbiorcy towaru, 2) możliwości uznania, że dostawa towarów dokonana na morzu pełnym jest dostawą niepodlegającą opodatkowaniu z uwagi na jej dokonanie poza terytorium UE, 3) możliwości domagania się od podatnika zapłaty VAT z odsetkami w sytuacji, gdy inny podmiot rozpoznał już sporną transakcję jako WNT i zapłacił VAT od tej transakcji, w związku z czym VAT został faktycznie zapłacony (nie doszło do uszczuplenia należności podatkowych budżetu państwa), a zatem doszłoby de facto do podwójnego opodatkowania tej samej transakcji.
Spółka zarzuciła zaskarżonemu wyrokowi rażące naruszenie art. 20, art. 32, art. 33, art. 135 ust. 1 lit. b i art. 273 Dyrektywy 112, przez dokonanie błędnej wykładni tych przepisów, co doprowadziło do ich niewłaściwego zastosowania, a w konsekwencji przyjęcia, że:
1) w świetle art. 135 ust. 1 lit. b Dyrektywy 112 przepis prawa krajowego, tj. art. 43 ust. 1 pkt 39 ustawy z dnia 11 marca 2004 ustawy o podatku od towarów i usług (Dz.U. z 2011, Nr 177, poz. 1054 ze.zm., dalej: u.p.t.u.) wyłącza możliwość uznania transakcji – związanej z obrotem ruchomościami na morzu pełnym, dokonywanej w imieniu własnym, lecz ostatecznie na rzecz i rachunek innego podmiotu krajowego, dokonującego zakupu i rozliczającego nabycie wewnątrzwspólnotowe od podmiotu sprzedającego towar, posiadającego siedzibę w kraju członkowskim UE, polegającej na indosowaniu konosamentu morskiego podczas transportu rzeczy ruchomej na morzu pełnym – za świadczenie na rzecz finalnego odbiorcy towaru usługi finansowej zwolnionej od opodatkowania VAT;
2) w świetle art. 20, art. 32 oraz art. 33 Dyrektywy 112, przepisy prawa krajowego, tj. art. 25 ust. 1 w zw. z art. 20 ust. 5 w zw. z art. 22 ust. 2 i 3 u.p.t.u., należy interpretować w ten sposób, że możliwe jest uznanie czynności dokonanej z innym podmiotem na morzu pełnym, tj. poza terytorium któregokolwiek z państw członkowskich UE, za dostawę podlegającą opodatkowaniu VAT;
3) w świetle art. 273 Dyrektywy 112 w zw. z pkt 5 preambuły do tej Dyrektywy (zasady proporcjonalności i neutralności VAT) prawidłowe było nałożenie na skarżącą sankcji w postaci odsetek od nieprawidłowego przypisania transakcji wewnątrzwspólnotowej w sytuacji, gdy w zaistniałym stanie faktycznym obiektywnie nie doszło do jakiegokolwiek uszczerbku, czy chociażby narażenia na uszczuplenie dochodów budżetu Państwa, wobec zadeklarowania i opłacenia zobowiązań podatkowych przez wszystkie strony transakcji, co skutkuje dwukrotnym opodatkowaniem tej samej transakcji wobec faktu, że nabywca towarów dokonujący WNT dokonał obliczenia i zapłaty VAT.
W odpowiedzi na skargę Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w Szczecinie wniósł o oddalenie skargi i zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.
W piśmie z dnia 6 lutego 2025 r. spółka przedstawiła replikę na odpowiedź organu odwoławczego, odnosząc się do argumentacji organu i popierając swoje dotychczasowe stanowisko.
W piśmie z dnia 10 kwietnia 2025 r. spółka wniosła o rozpoznanie skargi na rozprawie, gdyż w ocenie skarżącej sprawa wymaga wysłuchania jej przedstawicieli, a jej szczególny charakter, istotny z punktu widzenia prowadzenia działalności gospodarczej związanej z dokonywaniem na morzu otwartym, świadczy o tym, że sprawa dotyczy zagadnienia ważnego z punktu widzenia interesu publicznego.
W piśmie z dnia 28 kwietnia 2025 r. spółka ponownie poparła wniosek o skierowanie pytania prejudycjalnego do Trybunału Sprawiedliwości, zwracając uwagę na pominięcie stanowiska Trybunału w sprawach I FSK 1934/21 i I FSK 618/22, co doprowadziło skarżącą do utraty zaufania do polskiego systemu prawnego.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego, oceniona według zasad dla niej właściwych, okazała się niezasadna i jako taka podlegała oddaleniu.
Odnosząc się w pierwszej kolejności do wniosku o rozpoznanie skargi na rozprawie, Naczelny Sąd Administracyjny nie znalazł podstaw do uwzględnienia tego wniosku spółki. Zgodnie z art. 285j zd. 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024 r., poz. 935, dalej: p.p.s.a.) skarga podlega rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym, chyba że ważne względy przemawiają za wyznaczeniem rozprawy. Zasadą jest zatem rozpoznanie skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia na posiedzeniu niejawnym. Choć ustawodawca przewidział wyjątek od tej zasady, zdaniem Sądu w sprawie brak jest ważnych względów, które przemiawiałyby za rozpoznaniem sprawy na rozprawie. Brak przesłanek do wyznaczenia rozprawy wynika z powodów, dla których skarga okazała się niezasadna, sprowadzających się do negatywnej oceny spełnienia szczególnych wymogów tego rodzaju skargi, w rezultacie czego podniesione w tej skardze zagadnienia merytoryczne – na które wskazywała spółka we wniosku – pozostają poza istotą rozstrzygnięcia.
Przechodząc do oceny zasadności skargi, należy przede wszystkim przypomnieć, że zgodnie z art. 285a § 3 zd. 1 p.p.s.a. od orzeczeń Naczelnego Sądu Administracyjnego skarga nie przysługuje, z wyjątkiem gdy niezgodność z prawem wynika z rażącego naruszenia norm prawa Unii Europejskiej.
Za "rażącą" niezgodność wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z prawem Unii Europejskiej w rozumieniu powyższego przepisu należy uznać niezgodność niebudzącą wątpliwości, oczywistą, z góry widoczną, będącą wynikiem niewątpliwie błędnej wykładni lub wadliwego zastosowania prawa, możliwą do stwierdzenia na pierwszy rzut oka. O rażącej niezgodności z prawem można mówić wówczas, gdy sprzeczne z prawem działanie sądu ma charakter oczywisty, przekraczający granice sędziowskiej swobody wykładni i stosowania prawa (por. np. postanowienie NSA z dnia 8 marca 2012 r., II ONP 4/11). Ponadto w orzecznictwie podnosi się, że naruszenie to ma dotyczyć konkretnej normy prawa Unii Europejskiej, która była stosowana w rozpoznawanej sprawie lub powinna być stosowana, przy czym naruszenie takiej normy musi mieć charakter rażący. Skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem nie może przy tym zastępować, wyprzedzać ani uzupełniać skargi kasacyjnej (tak m.in. postanowienia NSA z dnia 30 maja 2014 r., I ONP 1/14 i z dnia 25 października 2012, I FNP 4/12). Niemniej istotne jest, że skargę o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia można oprzeć na podstawie naruszenia prawa materialnego lub przepisów postępowania, które spowodowały niezgodność orzeczenia z prawem, gdy przez jego wydanie stronie została wyrządzona szkoda. Podstawą skargi nie mogą być jednak zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub oceny dowodów. Stanowi o tym wprost art. 285d p.p.s.a. Dodatkowo, zgodnie z art. 285j zd. 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje skargę o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia w granicach zaskarżenia oraz w granicach podstaw.
Ścisłe interpretowanie pojęcia "rażącego naruszenia prawa UE" jako przesłanki odpowiedzialności państwa za naruszenie prawa unijnego wynikające z orzeczenia sądu krajowego ostatniej instancji (co w krajowym porządku prawnym realizowane jest w ramach wspomnianej wyżej skargi) wynika również z orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej.
W orzeczeniu w sprawie C-224/01, ECLI:EU:C:2003:513, Trybunał Sprawiedliwości, uznając obowiązek zapewnienia jednostkom możliwości dochodzenia naprawienia szkody powstałej w związku z naruszeniem prawa unijnego wynikającego z orzeczenia sądu krajowego ostatniej instancji, jednocześnie sformułował zasadnicze wytyczne przy dokonywaniu oceny istnienia odpowiedzialności państwa za tego rodzaju naruszenie prawa krajowego. Zgodnie z tym orzeczeniem, przy takiej ocenie konieczne jest spełnienie trzech przesłanek, tj. naruszona norma prawna jest dla jednostek źródłem uprawnień, naruszenie jest wystarczająco istotne i istnieje bezpośredni związek przyczynowy między naruszeniem ciążącego na państwie zobowiązania a poniesioną przez poszkodowanego szkodą (pkt 51). Co ważne, przy ocenie istnienia "wystarczająco istotnego" charakteru naruszenia należy uwzględnić specyfikę funkcji sądowniczej, a także słuszne wymagania co do pewności prawa. W konsekwencji, odpowiedzialność państwa z tytułu naruszenia prawa wspólnotowego orzeczeniem sądu krajowego orzekającego w ostatniej instancji powstaje tylko w wyjątkowych przypadkach, gdy sąd w sposób oczywisty naruszył obowiązujące prawo (pkt 53). Taki przypadek zachodzi m.in. w sytuacji, w której orzeczenie sądu krajowego zostało wydane "z oczywistym naruszeniem orzecznictwa Trybunału w tym zakresie" (pkt 56). Wskazane cytowanym wyroku Trybunału wytyczne, jak również ich zastosowanie w tej sprawie wyraźnie wskazują, że sposób rozumienia pojęcia "oczywistego naruszenia prawa UE" przez Trybunał Sprawiedliwości jest zbieżny ze wskazaną wyżej interpretacją "rażącego naruszenia" stosowaną w orzecznictwie sądów polskich. W konsekwencji należy uznać, że "rażące naruszenie norm prawa Unii Europejskiej" w rozumieniu art. 285a § 3 zd. 1 p.p.s.a. może mieć miejsce w nadzwyczajnych przypadkach. Chodzi tu o niezgodność niebudzącą wątpliwości, oczywistą, z góry widoczną, będącą wynikiem niewątpliwie błędnej wykładni lub wadliwego zastosowania prawa, możliwą do stwierdzenia bez wnikliwej analizy, niejako "na pierwszy rzut oka". O rażącej niezgodności z prawem można mówić wówczas, gdy sprzeczne z prawem działanie sądu ma charakter oczywisty, przekraczający granice sędziowskiej swobody wykładni i stosowania prawa.