4. Skarga kasacyjna
Powyższy wyrok został zaskarżony przez stronę w całości, a w skardze kasacyjnej zarzucono:
1) na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a. naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i § 2 w zw. z art. 151 w zw. z art. 134 § 1 p.p.s.a. i w zw. z art. 122, art. 187 § 1 i art. 191 o.p. przez oddalenie skargi przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku, zaaprobowanie jako prawidłowego stanowiska organów podatkowych i niedostrzeżenie, że organy podatkowe obu instancji naruszyły wynikające z tych przepisów zasady prawdy obiektywnej i zupełności postępowania oraz dokonały dowolnej, w miejsce swobodnej oceny dowodów, a w konsekwencji ustaliły błędny stan faktyczny sprawy, co przejawiało się w szczególności wyciągnięciem błędnych wniosków z wyjaśnień skarżącego z 9 lutego 2022 r. oraz z oświadczenia jego żony E.S. (k. 18 akt kontroli), tj. wprost sprzecznych z ich rzeczywistą treścią, w zakresie m.in.:
– tytułu przelewu z 25 kwietnia 2017 r. i faktycznego przeznaczenia środków pieniężnych przekazanych tego dnia skarżącemu przez żonę (uznano, że była to rata za zapłatę przez skarżącego części ceny za nabyty lokal przy ul. S. [...] w S., podczas gdy dotyczyło to rozliczeń wynikających z zawartych przez skarżącego i jego żonę umów o ustanowieniu rozdzielności majątkowej i podziału majątku wspólnego),
– sposobu i skuteczności działań skarżącego w kwestii poszukiwania najemcy na lokal przy ul. S. [...] w S.,
– ekonomicznego celu zakupu lokalu na nowo wybudowanym osiedlu (uznano, że służyło to wyłącznie uzyskaniu korzyści podatkowych w postaci otrzymania prawa do odliczenia podatku naliczonego, podczas gdy celem, jaki przyświecał skarżącemu, było czerpanie zysków z wynajmu tego lokalu i zabezpieczenie swojej sytuacji finansowej);
2) na podstawie art. 174 pkt 1 p.p.s.a. naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.:
a) art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i § 2 w zw. z art. 151 p.p.s.a. i w zw. z art. 5 ust. 4 i 5 ustawy o VAT w zw. z art. 167 oraz art. 168 pkt a) dyrektywy 112 przez uznanie przez sąd pierwszej instancji rozstrzygnięć organów podatkowych za prawidłowe i niedostrzeżenie, że niewłaściwie zastosowały one przywołane przepisy art. 5 ust. 4 i 5 ustawy o VAT i błędnie uznały, że działania skarżącego i jego żony (w tym dokonanie rozdzielności majątkowej) były działaniami pozornymi, mającymi na celu wyłącznie uzyskanie korzyści podatkowych, podczas gdy:
– dokonywaniu tych czynności przez skarżącego przyświecały cele poza podatkowe, tj. trudna sytuacja rodzinna i skomplikowane w tamtym okresie relacje skarżącego z żoną i chęć racjonalnego podziału majątku, aby uniknąć kłótni i niepotrzebnych nieporozumień w trakcie rozwodu, który w tamtym okresie małżonkowie rozważali,
– w świetle orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (dalej "TSUE") nie można odmówić podatnikowi prawa do odliczenia podatku od wartości dodanej należnego lub zapłaconego od dostarczonych mu towarów i usług w związku z wykonywaniem czynności opodatkowanych w związku z brakiem nadużycia prawa przy zawieraniu transakcji,
– działania skarżącego nie przyniosły, wbrew twierdzeniom organów podatkowych i sądu pierwszej instancji, tylko i wyłącznie korzyści podatkowych, gdyż skarżący, oprócz tego, że co miesiąc z tytułu zawartej umowy najmu odprowadza do budżetu należny VAT, to dodatkowo co roku ponosi obciążenie podatkowe w postaci podatku od nieruchomości (ok. 8.000 zł), z którego jego żona, jako podmiot prowadzący w przedmiotowym lokalu żłobek, zgodnie z art. 7 ust. 2 pkt 2a ustawy z dnia 12 stycznia 1991 r. o podatkach i opłatach lokalnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 72, ze zm.), byłaby zwolniona;
b) art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i § 2 w zw. z art. 151 p.p.s.a. i w zw. z art. 86 ust. 1 i 2 pkt 1 lit. a) oraz art. 88 ust. 3a pkt 4 lit. c) ustawy o VAT w zw. z art. 1 ust. 2 oraz art. 167 dyrektywy 112 przez oddalenie przez sąd pierwszej instancji skargi, uznanie stanowiska organów podatkowych pierwszej i drugiej instancji, że zakwestionowane faktury służyły obejściu prawa, za prawidłowe i tym samym utrzymanie w mocy błędnej wykładni przywołanych przepisów, a w efekcie niezasadne i sprzeczne z zasadą neutralności VAT odmówienie skarżącemu prawa do odliczenia podatku naliczonego z faktur VAT, podczas gdy podatnik posiada prawidłowe dokumenty dające pełne prawo do odliczenia VAT w związku z wykonywaniem czynności opodatkowanych, których organ nie zakwestionował.
W kontekście tak sformułowanych zarzutów strona wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i rozpoznanie skargi, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Białymstoku, a także o zasądzenie kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego, wg norm przepisanych. Skarżący wniósł też o zadanie pytania prejudycjalnego do TSUE o zaproponowanej przez siebie treści.
5. Odpowiedź na skargę kasacyjną
W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ wniósł o oddalenie tej skargi oraz zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego wg norm przepisanych.
6. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
6.1. Zarzuty skargi kasacyjnej są zasadne, a zatem rozpoznawany środek odwoławczy podlega uwzględnieniu.
6.2. W niniejszej sprawie spór ogniskuje się wokół kwestii nadużycia prawa podatkowego. Rozbieżności zachodzą w zakresie wyznaczenia granic pomiędzy nadużyciem prawa podatkowego, a legalnymi działaniami podatnika, które zmierzają do obniżenia obciążeń podatkowych. W konsekwencji chodzi o określenie granic dopuszczalnej ingerencji organów podatkowych w zgodne z prawem działania przedsiębiorcy, którego przecież podstawowym celem jest maksymalizacja zysków.
W ocenie organów podatkowych, co zaakceptował sąd pierwszej instancji w zaskarżonym wyroku, skarżący dopuścił się nadużycia prawa podatkowego w rozumieniu art. 5 ust. 4 i 5 ustawy o VAT. Tak bowiem oceniono zachowanie podatnika, który zakupił i wykończył lokal użytkowy, następnie wynajął swojej żonie na prowadzenie działalności gospodarczej w postaci przedszkola prywatnego. Podkreślono, że wcześniej małżonkowie znieśli wspólność ustawową małżeńską i dokonali podziału majątku wspólnego. Z tym stanowiskiem nie można się zgodzić.
6.3. Doktryna nadużycia prawa podatkowego została wypracowana w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej. W aktualnym stanie prawnym, obowiązującym od dnia 15 lipca 2016 r., ustawodawca definicję ustawową tej klauzuli umieścił w art. 5 ust. 5 ustawy o VAT. Zgodnie z tym przepisem przez nadużycie prawa rozumie się dokonanie czynności, o których mowa w ust. 1, w ramach transakcji, która pomimo spełnienia warunków formalnych ustanowionych w przepisach ustawy, miała zasadniczo na celu osiągnięcie korzyści podatkowych, których przyznanie byłoby sprzeczne z celem, któremu służą te przepisy. Stosownie zaś do art. 5 ust. 4 ustawy o VAT w przypadku wystąpienia nadużycia prawa dokonane czynności, o których mowa w ust. 1, wywołują jedynie takie skutki podatkowe, jakie miałyby miejsce w przypadku odtworzenia sytuacji, która istniałaby w braku czynności stanowiących nadużycie prawa.
6.4. W orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości oraz sądów administracyjnych wielokrotnie podejmowano próby zdefiniowania pojęcia nadużycia prawa podatkowego. Z kwerendy obszernego orzecznictwa w tym zakresie można uznać, że dla stwierdzenia nadużycia prawa niezbędna jest odpowiedź na dwa pytania. Po pierwsze, czy zamierzonym skutkiem rzeczywistej transakcji jest korzyść podatkowa, której przyznanie byłoby sprzeczne z przepisami dyrektywy oraz ustawy krajowej. Po drugie, czy owa korzyść podatkowa stanowiła zasadniczy cel przyjętego rozwiązania umownego.
6.5. Odnosząc się do tego pierwszego ze wspomnianych pytań należy podkreślić, że nie każda czynność podatnika, zmierzająca do uzyskania "korzyści podatkowej" stanowi nadużycie prawa podatkowego. Przedsiębiorca ma bowiem prawo podejmować takie działania, zgodne z prawem, które zmierzają do maksymalizacji zysku, a także zmniejszenia obciążeń podatkowych. Innymi słowy, nie można od podatnika wymagać, aby mając kilka możliwości działań legalnych, wybierał to, które wiąże się z jak największymi obciążenia podatkowymi. Również organ podatkowy nie może wymagać od podatnika, aby dokonywał przede wszystkim takich czynności opodatkowanych, które wiążą się z jak najwyższym obciążeniem podatkowym. Stąd też wymóg, aby korzyść podatkowa była sprzeczna z przepisami dyrektywy oraz ustawą krajową. Chodzi więc zatem o stworzenie pewnej sztucznej konstrukcji, chodź zgodnej z normami prawnymi, która zmierza tylko i wyłącznie do wykorzystania systemu podatku od towarów i usług w celu uzyskania owej korzyści podatkowej.
6.6. W niniejszej sprawie powyższa przesłanka nie zaistniała. Skarżący oraz jego małżonka na gruncie podatku od towarów i usług byli odrębnymi podatnikami. Podatnik zakupił lokal użytkowy w celu prowadzenia działalności gospodarczej, polegającej na jej wynajmowaniu. W cenie nabycia zapłacił podatek, który został rozliczony przez zbywcę. Skarżący dokonał odliczenia podatku naliczonego związanego z zakupem i wykończeniem lokalu. Następnie wynajął ten lokal użytkowy swojej żonie, która prowadzi w nim działalność gospodarczą w postaci przedszkola prywatnego. Z tytułu najmu wystawia fakturę wraz z podatkiem od towarów i usług.
Na gruncie powyższych czynności nie sposób zidentyfikować korzyści podatkowej, którą uzyskałby skarżący. Organy podatkowe oraz sąd pierwszej instancji stwierdziły, że przedmiotowa korzyść podatkowa, a co za tym uszczerbek majątkowy budżetowych dochodów, był związany z tym, że gdyby żona skarżącej sama zakupiła przedmiotowy lokal to nie mogłaby dokonać odliczenia podatku naliczonego z tytułu zakupu z uwagi na prowadzenie działalności gospodarczej przedmiotowo zwolnionej. Korzyścią podatkową według organów było to, że skarżący dokonał odliczenia podatku naliczonego, a jego żona nie mogłaby tego uczynić. Trzeba jednak podkreślić, że na gruncie podatku od towarów i usług skarżący oraz jego małżonek są odrębnymi podatnikami i to bez względu na istniejący ustrój majątkowy małżeński. Nie można więc skarżącemu zarzucać, że doszło do korzyści podatkowej po stronie jego żony, będącej odrębnym podatnikiem i przedsiębiorcą. Zatem skarżący nie uzyskał żadnej korzyści majątkowej. Ponadto nie można wymagać od małżonka skarżącego, aby w swych działaniach, podejmowanych jako przedsiębiorca, postępował nieracjonalnie gospodarczo. W niniejszym stanie faktycznym z punktu widzenia podatnika podatku od towarów i usług nieracjonalnym był zakup lokalu użytkowego przez małżonka strony w sytuacji braku prawa do odliczenia podatku naliczonego. Wreszcie należy uznać, że podejmowane przez skarżącego czynności nie miały charakteru sztucznej konstrukcji, zmierzającej do wykorzystania systemu podatku od towarów i usług. Były to normalne działania podatnika, który z uwagi na neutralność podatku od towarów i usług dokonał odliczenia podatku naliczonego.
6.7. Nie jest spełniona także druga przesłanka. Nie była to bowiem sytuacja, że korzyść podatkowa stanowiła zasadniczy cel przyjętego rozwiązania umownego. Podstawowym celem dokonywanych czynności było prowadzenie działalności gospodarczej, a więc nabycie lokalu użytkowego służącego do wynajmu.
6.8. Reasumując, w analizowanym stanie faktycznym, sposób ukształtowania czynności opodatkowanych, dokonany przez skarżącego nie można uznać za nadużycie prawa podatkowego w rozumieniu art. 5 ust. 5 ustawy o VAT. Organy podatkowe nie mogą bowiem tak dalece ingerować w swobodę działań przedsiębiorców, nakładając na nich obowiązek ukształtowania swoich czynności, w ten sposób, aby maksymalizować obciążenie podatkowe.
6.9. Z uwagi na powyższe za zasadne należy uznać zarzuty skargi kasacyjnej i dlatego Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 188 p.p.s.a. uwzględnił w całości rozpoznawany środek odwoławczy i rozpoznając sprawę merytorycznie na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c/ p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję organu odwoławczego.
6.10. O kosztach postępowania za obie instancje orzeczono na podstawie art. 203 pkt 1 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a. oraz art. 200 p.p.s.a. W skład tych kosztów wchodzi wpis stosunkowy od skargi (2000 zł.), wpis stosunkowy od skargi kasacyjnej (1.000 zł.), opłata kancelaryjna za wniosek o sporządzenie i doręczenie uzasadnienia wyroku (100 zł.), opłata kancelaryjna (17 zł.) oraz wynagrodzenie pełnomocnika skarżącego, którego wysokość określono za postępowanie przed sądem pierwszej instancji (5.400 zł) na podstawie § 2 ust. 1 pkt 1 lit. f/ rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 16 sierpnia 2018 r. w sprawie wynagrodzenia za czynności doradcy podatkowego w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. poz. 1687) zaś za drugą instancję (4.050 zł.) na podstawie § 2 ust. 2 pkt 1 w związku z § 2 ust. 1 pkt 1 lit. f powyższego rozporządzenia.
Włodzimierz Gurba Arkadiusz Cudak Bartosz Wojciechowski