3.3. Sąd nie mógł zatem dokonać oceny zgodności z prawem odmowy przeprowadzenia dowodów wskazanych przez Skarżącą, albowiem wnioski te nie zostały rozpoznane. Natomiast z uzasadnienia zaskarżonej decyzji wynika (str. 22) następujące stanowisko w sprawie: "Odnośnie wniosku o dołączenie do akt sprawy akta spraw karnych i postępowań kontrolnych i podatkowych wobec P. K. i M.T. w części dotyczącej kwestionowanych faktur w zakresie w jakim dotyczą przedmiotu postępowania i odnoszą się do kwestii usług wykonanych dla skarżącej podatniczki przez kontrahenta K. sp. z o.o. Dyrektor uznał te wnioski za bezzasadne w kontekście zebranego materiału dowodowego, albowiem zgromadzony przez organ kontroli skarbowej materiał dowodowy jest obszerny i kompletny co stanowi podstawę do podjęcia uzasadnionego rozstrzygnięcia. W ocenie pełnomocnika strony, organ w prowadzonym postępowaniu posłużył się materiałem dowodowym pozyskanym z Prokuratury Rejonowej w Z. dotyczącym przesłuchania w charakterze podejrzanego P.K. - Prezesa K. ... sp. z o.o. oraz M.T.".
W konsekwencji, zdaniem Sądu, Skarżąca wykazała, że doszło do naruszenia art. 121 § 1, art. 122, art. 123, art. 187 § 1, art. 188 i art. 191 O.p. poprzez nieuwzględnienie wniosków dowodowych w postaci postanowienia o umorzeniu dochodzenia jak i wniosków o dołączenie do akt sprawy akt spraw karnych i postępowań kontrolnych i podatkowych wobec P. K. I M. T., co do których organ nie odniósł się przed wydaniem decyzji ani w zaskarżonej decyzji. W ocenie Skarżącej większość danych zawartych w aktach sprawy, a dotycząca kontrahentów jest wyłączona co przełożyło się na ograniczenie prawa do obrony i formułowania odpowiednich zarzutów w zaskarżanych decyzjach.
3.4. Zdaniem Sądu zasadniczą część materiału dowodowego stanowią fragmenty decyzji i protokołów z kontroli prowadzonych przez właściwe organy podatkowe dla wystawców spornych faktur. Jednak Skarżąca nie miała jakiejkolwiek możliwość zapoznania się z materiałem dowodowym stanowiącym podstawę wydania zaskarżonej decyzji, co wyraźnie wynika z akt podatkowych. Tym samym Sąd podzielił stanowisko Skarżącej, że wyrok TSUE w sprawie C-189/18 znajduje zastosowanie w niniejszej sprawie, pomimo, iż kontekst prawny, w jakim wydawane było ww. orzeczenie jest odmienny od regulacji krajowych. Skoro bowiem ww. dokumenty nie zostały włączone do akt sprawy, a Strona nie miała możliwości wypowiedzenia się co do całości zgromadzonego materiału dowodowego w trybie art. 200 O.p. to wynikająca z art. 123 w zw. z art. 179 § 1 O.p. zasada czynnego udziału strony w postępowaniu podatkowym nie została zrealizowana poprzez umożliwienie Skarżącej zaznajomienie się z dowodami zgromadzonymi w innych postępowaniach i umożliwienie jej wypowiedzenia się w ich zakresie.
Sąd wskazał, że w aktach sprawy brak jakiegokolwiek rozstrzygnięcia w przedmiocie wyłączenia części akt sprawy.
3.5. Rozpoznając sprawę ponownie organ odwoławczy weźmie pod uwagę wyrażoną przez Sąd ocenę prawną co do rozpoznania wniosków dowodowych i należytego uzasadnienia tej kwestii, jak również zgodnego z prawem wyłączenia z akt sprawy dokumentów.
4. Skarga kasacyjna Dyrektora IAS
4.1. W skardze kasacyjnej Dyrektor IAS zaskarżył w całości wyrok Sądu pierwszej instancji. Wniósł o uchylenie wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, a także o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania.
4.2. Sądowi pierwszej instancji zarzucił naruszenie:
1) art. 70 § 1 O.p. w zw. z art. 86 ust. 1 ustawy o VAT w zakresie zobowiązania w podatku od towarów i usług za grudzień 2015 r., polegające na nałożeniu na organy podatkowe obowiązku prowadzenia postępowania podatkowego w tym zakresie - po upływie terminu przedawnienia przedmiotowego zobowiązania, a zatem w sytuacji, gdy jego weryfikacja jest niedopuszczalna - co oznacza, że wykonanie zaskarżonego wyroku w odniesieniu do zobowiązania za grudzień 2015 r. nie jest możliwe;
2) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. poprzez jego zastosowanie w oparciu o ustalenia niespójne, niekompletne i nie oparte na materiale dowodowym zgromadzonym w niniejszej sprawie, prowadzące do nieprawdziwej oceny, że podstawą rozstrzygnięcia były dowody, które nie zostały włączone do materiału dowodowego sprawy, a tym samym Skarżąca nie miała możliwości zapoznania się z nimi, co stanowi naruszenie:
a) art. 123, art. 200, art. 178 § 1 oraz art. 180 O.p. poprzez nieuprawnione rozszerzenie zakresu ich zastosowania i sformułowanie tezy, z której wynika, że dla realizacji prawa czynnego udziału strony w postępowaniu niezbędne jest "umożliwienie skarżącej zaznajomienie się z dowodami zgromadzonymi w innych postępowaniach i umożliwienie wypowiedzenia się w ich zakresie" (str. 18 wyroku) - co prowadzi do wniosku, że wynikające z ww. przepisów obowiązki organu oraz prawa strony dotyczą nie tylko postępowania prowadzonego w danej sprawie, lecz również wszelkich spraw (karnych skarbowych i podatkowych), prowadzonych wobec kontrahentów strony, niezależnie od ich przydatności dla rozstrzygnięcia, a w szczególności niezależnie od tego, czy stanowiły w jakimkolwiek zakresie podstawę rozstrzygnięcia;
b) art. 188 O.p. poprzez nieuzasadnione stwierdzenie, że (cyt.:) "wnioski dowodowe, jakie składała skarżąca zostały całkowicie i jednocześnie bezpodstawnie zignorowane przez organ II instancji w toku prowadzonego postępowania odwoławczego" oraz że organy miałyby "wyłączyć w całości materiał dowodowy stanowiący podstawę ustaleń faktycznych zaskarżonej decyzji", w sytuacji, gdy wszystkie dowody, które stanowiły podstawę rozstrzygnięcia, zostały włączone do akt postępowania podatkowego (bądź też wcześniejszej kontroli podatkowej) i były stronie znane, gdyż aktywnie korzystała z prawa czynnego udziału w postępowaniu;
c) art. 191 i art. 194 O.p. poprzez pozbawienie szczególnej mocy dowodowej dokumentu urzędowego, tj. protokołu kontroli podatkowej, przeprowadzonej przez Naczelnika Urzędu Skarbowego w C. wobec K. sp. z o.o., prawidłowo włączonego do akt kontroli podatkowej, który w przeprowadzonym postępowaniu był podstawą ustaleń odnośnie działalności P. K. i M. T., zaś inne dowody (w tym dowody źródłowe z ww. kontroli, czy też dowody z postępowań karnych wobec P.K. i M.T,) nie stanowiły - jak twierdzi Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach - materiałów, które "faktycznie legły u podstaw wydanej decyzji", o którym mowa również w wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej w sprawie C-189/18 Glencore Agriculture Hungary;
d) art. 134 § 1 P.p.s.a. w związku z art. 191 O.p. poprzez wykroczenie poza granice rozpatrywanej sprawy, polegające na dokonaniu oceny przeprowadzenia przez organ dowodów, które w ogóle nie stanowiły materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie i nie były podstawą rozstrzygnięcia;
e) art. 141 § 4 w zw. z art. 153 P.p.s.a. poprzez sporządzenie uzasadnienia wyroku w sposób, z którego w zasadzie nie wynika, z jakich przyczyn Sąd zakwestionował odmowne załatwienie przez organ odwoławczy wniosków dowodowych Skarżącej, z jakich przyczyn uznał, że w sprawie zgromadzone zostały inne dowody, które nie zostały włączone do akt, a były podstawą rozstrzygnięcia, wobec czego organ oparł decyzję na dowodach, do których Skarżąca nie miała dostępu w toku postępowania, co ograniczyło jej prawo do obrony i formułowania odpowiednich zarzutów w zaskarżonych decyzjach, a także celowość przytoczenia "sekwencji zdarzeń w postępowaniu odwoławczym;
f) art. 141 § 4 w zw. z art. 153 P.p.s.a. w związku z art. 179 § 1 O.p., poprzez niewyjaśnienie przesłanek zastosowania ww. przepisu w niniejszej sprawie, nieodniesienie do postępowania dowodowego przeprowadzonego w tej sprawie (w tym zwłaszcza niewskazanie dowodów, czy choćby kategorii dowodów, które - w ocenie Sądu - powinny zostać wyłączone z uwagi na interes publiczny), a także brak precyzyjnego i czytelnego sformułowania zaleceń co do dalszego postępowania w tym zakresie
5. W piśmie procesowym z 27 lutego 2023 r. sporządzonym przez Skarżącą wniesiono o oddalenie skargi kasacyjnej oraz o zasądzenie na podstawie art. 204 P.p.s.a. zwrotu niezbędnych kosztów postępowania kasacyjnego, w tym zwrotu kosztów zastępstwa prawnego według norm przepisanych.
6. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
6.1. Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie.
6.2. Należy zgodzić się z Sądem pierwszej instancji, że organy podatkowe naruszyły przepisy postępowania, co mogło mieć wpływ na wynik postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a.). W szczególności istotnym naruszeniem była odmowa przeprowadzenia wnioskowanych przez Skarżącą dowodów, tj. naruszenie art. 188 O.p.
6.3. W wyroku z dnia 4 stycznia 2002 r, sygn. akt I SA/Ka 2164/00 (opubl. w: ONSA 2003 1 poz. 33) NSA wyraził pogląd, że jeżeli strona zgłasza dowód, to w świetle art. 188 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (Dz.U. nr 137 poz. 926 ze zm.) organ podatkowy może nie uwzględnić wniosku, gdy żądanie dotyczy tezy dowodowej już stwierdzonej na korzyść strony; jeżeli jednak strona wskazuje na dowód, który ma znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, przy czym jest zgłoszony na tezę dowodową odmienną, taki dowód powinien być dopuszczony.
W uzasadnieniu rozstrzygnięcia NSA wskazał, że istotą sporu było zakwalifikowanie umowy leasingu do leasingu finansowego zamiast leasingu operacyjnego. Podatnicy podjęli działania mające na celu ochronę ich interesów, zgłaszając wniosek dowodowy ze świadka - pracownika firmy leasingowej, aby ustalić zamiar stron umowy leasingu operacyjnego. Organy podatkowe nie uwzględniły zgłoszonego dowodu, wychodząc z założenia, że okoliczności dotyczące zamiaru stron umowy leasingu zostały ustalone innymi dowodami, a zwłaszcza dowodami z zawartych umów. Takie stanowisko naruszało przepis art. 188 Ordynacji podatkowej, który stanowił, że żądanie strony dotyczące przeprowadzenia dowodu należy uwzględnić, jeżeli przedmiotem dowodu są okoliczności mające znaczenie dla sprawy, chyba że okoliczności te stwierdzone są wystarczająco innym dowodem.
Nie ulega wątpliwości, że okoliczności co do których wnioskowano przeprowadzenie dowodu, miały istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy (...). W związku z tym organy podatkowe nie mogły uznać a priori, że nie ma on istotnego znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy bez wcześniejszego przeprowadzenia wnioskowanego dowodu. W takim wypadku zarzut stronniczości i naruszenia zasady swobodnej oceny dowodów mógłby okazać się uzasadniony.
Możliwość przeprowadzenia dowodu jest podstawową gwarancją procesową (C. Kosikowski, H. Dzwonkowski, A. Huhla: Ordynacja podatkowa. Komentarz, Warszawa 2001, str. 451). Z tego względu istotna jest właściwa interpretacja przepisów obowiązujących w tym zakresie. Jeżeli strona zgłasza dowód, to w świetle art. 188 Ordynacji podatkowej organ podatkowy może nie uwzględnić wniosku, gdy żądanie dotyczy tezy dowodowej już stwierdzonej na korzyść strony; jeżeli jednak strona wskazuje na dowód, który ma znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, przy czym jest zgłoszony na tezę dowodową odmienną, taki dowód powinien być dopuszczony. Podobny pogląd wyraził E. Iserzon [w:] E. Iserzon, J. Starościak: Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, teksty, wzory i formularze, Warszawa 1970, str. 166 oraz J. Zimmermann: Ordynacja podatkowa. Komentarz. Postępowanie podatkowe, Toruń 1998, str. 158. A. Hanusz uważa, że zaniechanie przez organ administracji podjęcia czynności procesowych zmierzających do zebrania materiału dowodowego, zwłaszcza gdy strona powołuje się na zasadzie art. 188 Ordynacji podatkowej na ważne dla niej okoliczności, stanowi uchybienie przepisom postępowania podatkowego, oznaczającym wadliwość decyzji (A. Hanusz: Zasada swobodnej oceny dowodów w postępowaniu podatkowym oraz jej granice - Państwo i Prawo 2001 nr 10 str. 64).
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, nie jest zgodne z zasadą praworządności (art. 120 Ordynacji podatkowej) dokonywanie u firmy leasinowej i u leasingobiorcy przez ten sam organ podatkowy odmiennej oceny takiej samej umowy leasingu łączącej te strony. Zasada indywidualizacji rozstrzygnięć, na którą powołuje się Izba Skarbowa, nie jest wystarczającym usprawiedliwieniem takiego stanu rzeczy. Takie zachowanie organów podatkowych, łącznie z odmową dopuszczenia wnioskowanego dowodu, może wskazywać, że postępowanie podatkowe nie było prowadzone w sposób budzący zaufanie do organów podatkowych zgodnie z zasadą określoną w art. 121 § 1 Ordynacji podatkowej.
6.4. Wykładnia zawarta w analizowanym wyroku jest kontynuowana i odgrywa istotną rolę w rozstrzyganiu sporów między administracją skarbową a podatnikami, którzy powołując się na wykładnię art. 188 Ordynacji podatkowej zmuszają organy podatkowe do dopuszczenia wnioskowanych dowodów przez podatnika.
W wyroku z dnia 23 października 2025 r., sygn. akt I FSK 1573/22 (opubl. w LEX nr 4018133) NSA wskazał, że zawarte w art. 188 O.p. sformułowanie "chyba, że okoliczności te stwierdzone są wystarczająco innymi dowodem" odnosi się do sytuacji, gdy żądanie dotyczy tezy dowodowej już stwierdzonej na korzyść strony. Jeżeli dowód dotyczy tezy odmiennej (tzw. przeciwdowód), powinien być przeprowadzony.
W świetle zaprezentowanej wykładni art. 188 O.p. odmowa przeprowadzenia dowodów wnioskowanych przez Stronę, a nawet brak ustosunkowania się do wniosków w tym względzie było wystarczającym powodem uchylenia zaskarżonej decyzji organu odwoławczego.
6.5. Również zarzut skargi kasacyjnej dotyczący naruszenia art. 141 § 4 P.p.s.a. nie zasługuje na uwzględnienie. Uzasadnienie wyroku Sądu pierwszej instancji spełnia wszystkie przesłanki określone we wskazanym przepisie. W żadnym wypadku nie można uznać, że Sąd pierwszej instancji przekroczył granice kontroli sądowo administracyjnej oceniając postępowanie organów podatkowych.
6.6. Również pozostałe zarzuty skargi kasacyjnej nie zasługują na uwzględnienie. Naczelny Sąd Administracyjny w pełni podziela w tym względzie oceny Sądu pierwszej instancji wyrażone w zaskarżonym wyroku.
6.7. Z tych względów skargę kasacyjną jako nieuzasadnioną na podstawie art. 184 P.p.s.a. należało oddalić.
s. del. WSA A. Nita s. NSA B. Wojciechowski s. NSA A. Mudrecki