7. Przed odniesieniem się do zarzutów skargi kasacyjnej Naczelny Sąd Administracyjny zaznacza, że w pełni podziela i przyjmuje za własne stanowisko wyrażone w wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego wydanych w sprawach Spółki z dnia 5 sierpnia 2025 r. W przytoczonych sprawach Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargi kasacyjne od wyroków Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, które uwzględniły skargi Spółki na decyzje Organów w przedmiocie odmowy stwierdzenia i zwrotu nadpłaty w podatku akcyzowym. Zarówno stan faktyczny, jak i prawny w przedmiotowych sprawach był tożsamy, podobnie jak uzasadnienia decyzji, czy uzasadnienia wyroków Sądu pierwszej instancji. Również w skargach kasacyjnych sformułowane zostały te same zarzuty dotyczące naruszenia prawa materialnego jak i przepisów postępowania. W takich okolicznościach zarówno rozstrzygnięcia Naczelnego Sądu Administracyjnego jak i uzasadnienia są tożsame.
8. W rozpoznawanej sprawie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, uchylając decyzje organów podatkowych obu instancji uznał, że dokonały błędnej wykładni art. 104 § 1 pkt 2 u.p.a. przyjmując, iż nie jest możliwe, po rozliczeniu podatku akcyzowego z tytułu wewnątrzwspólnotowego nabycia samochodu osobowego, uwzględnienie rabatu obniżającego cenę nabycia pojazdu, a w konsekwencji podstawy obliczenia podatku w sytuacji, w której warunki udzielenia rabatu zostały określone pomiędzy stronami transakcji przed dokonaniem czynności wewnątrzwspólnotowego nabycia samochodu osobowego.
9. Konsekwencją powyższego stanowiska Sądu pierwszej instancji było stwierdzenie naruszenia przez organy art. 122, art. 187 § 1 i art. 191 O.p., albowiem w toku postępowania pozostawiły poza zakresem analiz i ocen dokumenty stanowiące podstawę udzielenia i wypłaty rabatu.
10. Z powyższego wynika, że bezpośrednią podstawą twierdzeń wynikających z postępowania dowodowego była błędna wykładnia prawa materialnego, stąd zarzut naruszenia przepisów u.p.a. należało uznać za pierwszoplanowy.
11. Według art. 101 ust. 2 pkt 1 i 2 u.p.a., obowiązek podatkowy z tytułu nabycia samochodu osobowego niezarejestrowanego wcześniej na terytorium kraju zgodnie z przepisami o ruchu drogowym powstaje z dniem: 1) przemieszczenia samochodu osobowego z terytorium państwa członkowskiego na terytorium kraju – jeżeli nabycie prawa rozporządzania samochodem osobowym jak właściciel nastąpiło przed przemieszczeniem samochodu na terytorium kraju; 2) nabycia prawa rozporządzania samochodem osobowym jak właściciel – jeżeli nabycie prawa rozporządzania samochodem osobowym jak właściciel nastąpiło po przemieszczeniu samochodu osobowego na terytorium kraju.
12. Z kolei na podstawie art. 104 ust. 1 pkt 2 u.p.a. in principio, podstawą opodatkowania w przypadku samochodu osobowego jest kwota, jaką podatnik jest obowiązany zapłacić za samochód osobowy – w przypadku jego wewnątrzwspólnotowego nabycia.
13. Przede wszystkim trzeba odnotować, że zagadnienie wpływu na podstawę opodatkowania akcyzą następczego obniżenia ceny samochodu osobowego, zgodnie z warunkami przewidzianymi przed powstaniem obowiązku podatkowego, było już rozważane w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego. Formułowane w tym zakresie stanowisko nie jest jednak jednolite.
14. W wyrokach z dnia 12 stycznia 2023 r. Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że "kwota, jaką podatnik jest zobowiązany zapłacić", na gruncie art. 104 pkt 2 u.p.a. to cena ostateczna – ta, która zgodnie z treścią wiążącego strony stosunku prawnego (na moment powstania obowiązku podatkowego) należy się ostatecznie sprzedawcy za umówiony towar. Jest tak niezależnie od sposobu opisania tej ceny, czasu zaistnienia warunku kształtującego tę cenę, jak również liczby faktur i faktur korygujących, które dokumentują daną sprzedaż (sygn. akt I GSK 717/19, sygn. akt 720/19, sygn. akt I GSK 783/19, sygn. akt I GSK 784/19, sygn. akt I GSK 422/19, sygn. akt I GSK 443/19, sygn. akt I GSK 599/19 oraz I GSK 600/19). W wyrokach tych podkreślono, że jeżeli umówiono się jedynie wstępnie co do ceny samochodu – co dokumentuje faktura pierwotna, ale jednocześnie strony umowy sprzedaży były też umówione, że cena ta może ulec zmianie w wyniku późniejszych zdarzeń (ziszczenia się warunków, które opisano w umowie lub zespole umów obowiązujących strony na moment powstania obowiązku podatkowego), to w razie zaistnienia tych zdarzeń należy skorygować fakturę pierwotną ze skutkiem zmniejszenia podstawy opodatkowania podatkiem akcyzowym.
15. Przeciwny do powyższego pogląd wypowiedziano w wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 marca 2022 r., sygn. akt I GSK 2190/18 oraz z dnia 29 lutego 2024 r., sygn. akt I GSK 429/20. Stwierdzono w nich, że miarodajnym momentem prawidłowego określenia podstawy opodatkowania jest moment powstania obowiązku podatkowego w rozumieniu art. 101 ust. 2 u.p.a., tj. przemieszczenie samochodu osobowego na terytorium kraju z uwzględnieniem nabycia prawa rozporządzania tym pojazdem jak właściciel. Kluczowe znaczenie ma chwila dokonania czynności podlegającej opodatkowaniu, wówczas dochodzi do określenia podstawy opodatkowania, która jest ilościowym ujęciem przedmiotu opodatkowania. Podniesiono w tych orzeczeniach (sygn. akt I GSK 2190/18 oraz sygn. akt I GSK 429/20), że przepisy u.p.a. nie zawierają definicji legalnej pojęcia "kwota należna", mając na uwadze moment powstania obowiązku podatkowego należy uznać, że jest to cena transakcyjna, należna w danym dniu (tj. dniu powstania obowiązku podatkowego), danym stanie wyrobu akcyzowego, w danych okolicznościach. Wzmiankowana ustawa, określając podstawę opodatkowania podatkiem akcyzowym nie odnosi się wprost do pojęcia obrotu będącego podstawą opodatkowania w podatku od towarów i usług. Nie przewiduje również zmniejszenia podstawy opodatkowania o kwoty udokumentowanych i prawnie dopuszczalnych rabatów (bonifikat, upustów, uznanych reklamacji i skont). Brak jest w niej także przepisów regulujących wprost kwestię korygowania podatku akcyzowego w przypadku zmiany ceny po sprzedaży (m.in. z uwagi na rabaty potransakcyjne). Zaakcentowano, że na gruncie podatkowym brak przepisów nie oznacza prawa podatnika do skorzystania z danej instytucji podatkowej lecz brak takiego uprawnienia.
16. Analogiczna kontrowersja powstała na gruncie wykładni art. 10 ust. 1 pkt 1 poprzednio obowiązującej ustawy akcyzowej, tj. ustawy z dnia 23 stycznia 2004 r. o podatku akcyzowym (Dz.U. z 2004 r., nr 29, poz. 257 ze zm.), operującego znaczeniowo zbliżonym pojęciem "kwoty należnej". Wskazany przepis stanowił, że podstawą opodatkowania w przypadku wyrażenia stawki akcyzy w procencie podstawy opodatkowania jest kwota należna z tytułu sprzedaży na terytorium kraju wyrobów akcyzowych pomniejszona o kwotę podatku od towarów i usług oraz o kwotę akcyzy, należne od tych wyrobów.
17. Także w przypadku tego unormowania (art. 10 ust. 1 pkt 1 ustawy akcyzowej z 2004 r.) składy Naczelnego Sądu Administracyjnego niejednolicie wykładały pojęcie "kwoty należnej". Przykładowo, w wyroku z dnia 9 maja 2013 r. Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że w stanie prawnym obowiązującym od 1 marca 2004 r. do końca lutego 2009 r., podstawą opodatkowania, o której mowa w art. 10 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 23 stycznia 2004 r. o podatku akcyzowym była kwota należna z tytułu sprzedaży wyrobu akcyzowego, odpowiadająca faktycznej cenie, za jaką sprzedawca sprzedał ten wyrób nabywcy (tzn. uwzględniająca potransakcyjne okoliczności zmniejszające i podwyższające cenę), pomniejszona o kwotę podatku od towarów i usług oraz kwotę akcyzy, należne od tego wyrobu (sygn. akt I FSK 445/13).
18. Z kolei w wyroku z dnia 5 marca 2015 r. (sygn. akt I GSK 1684/13) Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że dla określenia podstawy opodatkowania kluczowe znaczenie ma chwila dokonania czynności podlegającej opodatkowaniu, gdyż wówczas dochodzi do określenia podstawy opodatkowania, która jest ilościowym ujęciem przedmiotu opodatkowania. Z powstaniem obowiązku podatkowego związane jest zaś obliczenie "kwoty należnej". Późniejsze działania nie wynikające z umowy sprzedaży, chociaż z nią powiązane, nie powinny mieć wpływu na wysokość podstawy opodatkowania w podatku akcyzowym.
19. Gdy chodzi o problematykę korekty podstawy opodatkowania akcyzą z tytułu wewnątrzwspólnotowego nabycia samochodu osobowego, która to kwestia zaistniała w przedmiotowej sprawie, to Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko wyrażone w wyrokach tego Sądu z dnia 12 stycznia 2023 r. (sygn. akt I GSK 717/19, sygn. akt 720/19, sygn. akt I GSK 783/19, sygn. akt I GSK 784/19, sygn. akt I GSK 422/19, sygn. akt I GSK 443/19, sygn. akt I GSK 599/19 oraz I GSK 600/19), dopuszczające możliwość korekty podstawy opodatkowania akcyzą z tytułu wewnątrzwspólnotowego nabycia samochodu osobowego, w związku z zaistnieniem okoliczności przewidzianych w umowie między dostawcą (wewnątrzwspólnotowym) a podatnikiem, które to okoliczności zmaterializowały się po rozliczeniu podatku akcyzowego. W efekcie należało zaaprobować także stanowisko Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wyrażone w zaskarżonym wyroku.
20. Określając w przepisie art. 104 ust. 1 pkt 2 u.p.a. podstawę opodatkowania ustawodawca posłużył się pojęciem "kwoty, jaką podatnik jest zobowiązany zapłacić". Wykładnia tego pojęcia nie nastręcza trudności i prowadzi do takiego rozumienia owego terminu, które wskazuje na zapłatę, będącą świadczeniem kupującego na rzecz sprzedawcy z tytułu nabycia wewnątrzwspólnotowego samochodu osobowego.
21. Odwołanie się do elementu stosunku zobowiązaniowego ("kwota jaką podatnik jest zobowiązany zapłacić") nakazuje respektować wolę stron tego stosunku w zakresie sposobu ukształtowania świadczeń, a w tym świadczenia podatnika-nabywcy. Jeżeli zatem strony umowy postanowiły, że cena sprzedaży pojazdu samochodowego ulegnie obniżeniu o stosowny rabat, którego przyznanie nastąpi po zrealizowaniu określonych warunków w czasie następującym po dniu powstania obowiązku podatkowego, to w chwili przyznania rabatu i obniżenia ceny pojazdu samochodowego, odpowiedniemu obniżeniu ulega także kwota, jaką podatnik zobowiązany jest zapłacić, która – jak to wynika z art. 104 ust. 1 pkt 2 u.p.a. – określa wysokość podstawy opodatkowania akcyzą wewnątrzwspólnotowego nabycia samochodu osobowego. W tym stanie rzeczy podatnik jest uprawniony do złożenia korekty deklaracji akcyzowej, w której dokona zmniejszenia podstawy opodatkowania.
22. Za powyższym rozumieniem "kwoty, jaką podatnik jest zobowiązany zapłacić" przemawia także charakter podatku akcyzowego, który jest podatkiem pośrednim, konsumpcyjnym, wliczanym w cenę towaru i obciążającym finalnego konsumenta. W takiej sytuacji zasadne jest oczekiwanie, aby podatek akcyzowy pozostawał we właściwej proporcji do kwoty rzeczywiście należnej z tytułu transakcji. Zaznaczyć przy tym trzeba, że kwestia występowania nadpłaty akcyzy w sytuacji braku zwrotu odpowiedniej części ceny konsumentowi, nie została objęta sformułowanymi zarzutami kasacyjnymi.
23. Argumentacja przedstawiona przez Organ na uzasadnienie zarzutu naruszenia przepisów art. 101 ust. 2 pkt 1-2 w związku z art. 104 ust. 1 pkt 2 u.p.a., nie zasługiwała na uwzględnienie.
24. Przede wszystkim stanowisko Organu twierdzące, że w okresie po powstaniu obowiązku podatkowego, nie ma możliwości korekty podstawy opodatkowania akcyzą z tytułu wewnątrzwspólnotowego nabycia samochodu osobowego, podbudowane zostało zawężającym rozumieniem użytego w art. 104 ust. 1 pkt 2 u.p.a. pojęcia "kwoty, jaką podatnik zobowiązany jest zapłacić", co pozostaje w opozycji do językowej (gramatycznej) wykładni rzeczonego przepisu. Odniesienie kwoty należnej dostawcy z tytułu sprzedaży pojazdu samochodowego do jednego tylko momentu, może nie zapewniać uwzględnienia w podstawie opodatkowania wszystkich przewidzianych w umowie okoliczności kształtujących rzeczywisty rozmiar należności, którą na rzecz dostawcy zobowiązany jest uiścić podatnik-nabywca.
25. Po wtóre, przeciwko stanowisku zajętemu przez Sąd pierwszej instancji w zaskarżonym wyroku nie przemawia zasada jednofazowości akcyzy. Organ błędnie utożsamia jednofazowy charakter podatku akcyzowego z możliwością korekty zobowiązania podatkowego. Zasada jednofazowości podatku akcyzowego oznacza, że obowiązek w podatku akcyzowym w odniesieniu do danego wyrobu akcyzowego powstaje tylko na jednym etapie obrotu. Tymczasem korekta zobowiązania podatkowego, jaka miała miejsce w przedmiotowej sprawie, nie stanowi kolejnego etapu obrotu, tylko dotyczy tego samego etapu obrotu, a przy tym nie ma charakteru wymiaru akcyzy, gdyż polega na zweryfikowaniu pierwotnej wysokości zobowiązania w akcyzie.
26. Niesłusznie podnosi także kasator, że brak w treści art. 104 ust. 1 pkt 2 u.p.a. odwołania do rabatów, czy upustów świadczy o niedopuszczalności zastosowania obniżek do ceny przy określeniu podstawy opodatkowania. Nie ulega bowiem wątpliwości, że w przypadku zastosowania przez sprzedawcę rabatu, którego wielkość kwotowa będzie znana w momencie dostawy decydując o cenie, zostanie on uwzględniony w podstawie obliczenia podatku, pomimo braku w przepisie stosownego zaznaczenia. Stanie się tak dlatego, że pojęcie "kwoty, jaką podatnik zobowiązany jest zapłacić" obejmuje wszelkie korekty ceny, jeżeli tylko określone zostały w umowie pomiędzy stronami. Na takiej samej zasadzie uwzględnieniu podlega rabat, uzgodniony pomiędzy stronami, którego wysokość mogła zostać sprecyzowana po dokonaniu dostawy.
27. Reasumując, nie zasługiwał na uwzględnienie zarzut naruszenia art. 101 ust. 2 pkt 1-2 w związku z art. 104 ust. 1 pkt 2 u.p.a., podobnie jak i powiązany z nim zarzut naruszenia art. 72 § 1 pkt 1 O.p. Możliwość dokonania korekty rozliczenia akcyzy i dochodzenia nadpłaty podatku wynika bowiem ze sposobu określenia podstawy opodatkowania akcyzą wewnątrzwspólnotowego nabycia samochodu osobowego.
28. Ponieważ skarga kasacyjna nie dostarczyła podstaw do uwzględnienia zawartych w niej żądań podlegała oddalaniu na podstawie art. 184 P.p.s.a. Orzeczenie o zwrocie kosztów postępowania kasacyjnego miało umocowanie w przepisach art. 204 pkt 2 w zw. z art. 205 § 2 i 4 P.p.s.a..
Elżbieta Olechniewicz Izabela Najda-Ossowska Marek Kołaczek
sędzia WSA (del.) sędzia NSA sędzia NSA