2) art. 233 § 1 pkt 1 O.p. w ten sposób, że utrzymuje w mocy pierwszoinstancyjną decyzję NUC-S która narusza art. 191 i art. 187 § 1 i § 3 O.p. w zw. z art. art. 81a § 1 w zw. z art. 3 § 1 pkt 2 a contrario k.p.a., albowiem organ administracyjny dokonał oceny materiału dowodowego w sposób wybiórczy i dowolny, tj. nieuwzględniający okoliczności na korzyść Strony, co skutkowało błędnymi (wewnętrznie sprzecznymi) ustaleniami organu:
a) jakoby co najmniej powinna mieć świadomość uczestnictwa w transakcjach niezgodnych z przepisami podatkowymi. Tymczasem z całości materiału dowodowego wynika, że nieprawidłowości zaistniały jedynie u jednego kontrahenta, tj. Partnera handlowego podatnika. Jednocześnie wskazano, że Skarżący w badanym okresie nie dopuścił się żadnych nieprawidłowości, w szczególności w stosunku do pozostałych zaewidencjonowanych transakcji zakupu dokonanych z dziesięcioma innymi kontrahentami Organ podatkowy nie stwierdził nierzetelności, uznając prawo Podatnika do odliczenia podatku, które powinno zostać ustalone również i w odniesieniu do transakcji dokonywanych z jego Partnerem handlowym;
b) jakoby Strona co najmniej powinna mieć świadomość uczestnictwa w transakcjach niezgodnych z przepisami podatkowymi. Tymczasem z całości materiału dowodowego wynika, że w okresie jej współpracy z Kontrahentem nie zaistniały żadne okoliczności, które mogłyby pozwolić Skarżącemu na powzięcie podejrzenia, że bierze udział w nierzetelnej transakcji. W tym kontekście podkreślono też, że Podatnik ustalił, że jego Partner handlowy, w dniach transakcji był – jak to ujęto – "aktywnym płatnikiem VAT" oraz figurował w rejestrze przedsiębiorców KRS, a faktury są zgodne z wymogami ustawy o podatku od towarów i usług. Tym samym w chwili dokonywania transakcji Strona nie mogła mieć podstaw do przypuszczenia, że nie będą one jej przyznawać prawa do realizacji prawa odliczenia podatku;
c) jakoby kwoty podatku naliczonego wynikające z kwestionowanych faktur nie stanowiły podstawy do obniżenia podatku, jako wynikające z faktur nieodzwierciedlających rzeczywistych transakcji gospodarczych. Tymczasem rozpatrując ten sam materiał dowodowy organ nie zakwestionował nabycia towarów przez Stronę, nie podał w wątpliwość transakcji, w których występuje ona jako sprzedawca, a jednocześnie nie wskazuje, w jaki inny sposób towary te, skoro nie od Kontrahenta, miały znaleźć się w posiadaniu Podatnika i służyć mu w dalszym obrocie gospodarczym;
2. art. 151 w zw. z art. 145 § 1 pkt a) P.p.s.a. w zw. z art. 88 ust. 3a pkt 4 lit. a) u.p.t.u. w zw. z art. 167, art. 168 lit. a i z art. 178 lit. a) Dyrektywy 2006/112/WE. Zdaniem Strony doszło do tego poprzez uznanie zaskarżonej decyzji za prawidłową, a w konsekwencji oddalenie skargi na nią i odmowę uchylenia tego rozstrzygnięcia. Stało się tak, chociaż decyzja ostateczna narusza art. 233 § 1 pkt 1 O.p. w ten sposób, że utrzymuje w mocy nieostateczną decyzję NUC-S, w której dopuszczono się obrazy przepisów prawa materialnego, a mianowicie art. 88 ust. 3a pkt 4 lit. a) u.p.t.u. w zw. z art. 167, art. 168 lit. a) i z art. 178 lit. a) Dyrektywy 2006/112/WE, albowiem:
1) organy administracyjne błędnie zastosowały wskazane przepisy, a w konsekwencji bezpodstawnie odmówiły Skarżącemu prawa do odliczenia podatku naliczonego. Doszło do tego, chociaż materiał dowodowy zgromadzony w sprawie nie pozwolił na wykazanie przez Organ podatkowy, by istniały podstawy do zastosowania ograniczeń wynikających z przepisów;
2) organy administracyjne pozbawiły Stronę prawa do odliczenia podatku naliczonego, wynikającego z uprawnień przyznanych wskazanymi przepisami, z uwagi na wtórną do spornych transakcji okoliczność, że kontrahent Skarżącego miał dopuszczać się na uprzednich etapach łańcucha transakcji nieprawidłowości związanych z odliczaniem podatku od towarów i usług. W konsekwencji, w oparciu o tę niezależną od Podatnika podstawę przypisano mu świadomość udziału w nierzetelnych transakcjach. W tym kontekście podkreślono, że Podatnik co najmniej działał w dobrej wierze, a tym samym był władny pomniejszyć kwotę podatku należnego o naliczony podatek od towarów i usług.
Ustosunkowując się do przedstawionych zarzutów i argumentacji NUC-S wniósł o:
1) oddalenie skargi kasacyjnej w całości;
2) zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw i jako taka podlega oddaleniu. Wyjaśniając przyczynę tego rozstrzygnięcia, w pierwszej kolejności należy wskazać, że racją zakwestionowania odliczenia przez Podatnika kwot naliczonego podatku od towarów i usług nie był przypisywany mu udział w obrocie karuzelowym. Stało się tak natomiast z uwagi na brak tożsamości pomiędzy podmiotem wystawiającym Spółce faktury dokumentujące dostawę oraz rzeczywiście dostarczającym jej towar. Naczelny Sąd Administracyjny akcentuje tę kwestię przez wzgląd na zarzut skargi kasacyjnej, oznaczony jako 2.2). Strona imputuje tam Sądowi I instancji i NUC-S, że jej Kontrahent, we wcześniejszych etapach łańcucha transakcji miał się dopuszczać nieprawidłowości związanych z odliczaniem podatku od towarów i usług i to było przyczyną zanegowania prawidłowości jej rozliczenia podatkowego. Wbrew twierdzeniom Spółki, nie przypisano jej też świadomego udziału w nierzetelnych transakcjach. Przyczyną zanegowania odliczenia przez Podatnika naliczonego podatku od towarów i usług było natomiast niedołożenie przez nią należytej staranności w wyeliminowaniu nieprawidłowości sprowadzającej się do tego, że dwa rożne podmioty wystawiały jej faktury dokumentujące zakupy oraz rzeczywiście dostarczały towar.
Odnosząc się do tej kwestii godzi się zauważyć, że podatek od towarów i usług, jako krajowa emanacja podatku od wartości dodanej jest klasyfikowany jako podatek obrotowy, wielofazowy netto. Jego charakterystyczną cechą jest bowiem to, że podatnicy pomniejszają swój podatek należny o naliczony podatek od towarów i usług, natomiast finansowy ciężar spełnienia tej daniny publicznej ponosi konsument (tzw. podatnik w znaczeniu ekonomicznym). Z tego względu (z uwagi na interes fiskalny państwa jako podmiotu uprawnionego z tytułu podatku od towarów i usług) znaczenie ma to, aby osoba wystawiająca fakturę dokumentującą dostawę towaru i kwotę naliczonego podatku od towarów i usług rzeczywiście przeniosła na nabywcę ekonomiczne władztwo nad dostarczanymi rzeczami. Wymóg ten jest konsekwencją normy prawnej, wynikającej z art. 86 ust. 1 i 2 u.p.t.u. W ten sposób ustawodawca chroni finanse publiczne przed uszczupleniem będącym konsekwencją tego, że w rzeczywistości nie został zachowany "ciąg" naliczeń i odliczeń podatku od wartości dodanej, odzwierciedlony w fakturach. Podatnik odliczył bowiem podatek na podstawie faktury dokumentującej dostawę, która nie została dokonana na jego rzecz przez osobę wystawiającą ten szczególnego rodzaju rachunek.
Należy zauważyć, że prawo do kwestionowania odliczenia naliczonego podatku od wartości dodanej w sytuacji zaangażowania podatnika w oszukańcze transakcje, związane m.in. z brakiem tożsamości podmiotowej pomiędzy treścią faktury, a rzeczywistością zostało uznane przez Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej. W jego wyroku z 21 lutego 2006 r., wydanym w sprawie C-255/02 (Halifax) uznano bowiem prawo państw członkowskich Unii Europejskiej do przeciwstawiania się nadużyciom w sferze podatku od wartości dodanej. Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej stwierdził, że szósta dyrektywa powinna być interpretowana zgodnie z zasadą wykładni prawa wspólnotowego zakazującą nadużycia przepisów prawa wspólnotowego w taki sposób, iż nie przyznaje ona podatnikowi prawa do odliczenia lub odzyskania podatku naliczonego, gdy w świetle okoliczności, które zostaną obiektywnie ocenione przez sądy krajowe, stwierdzone zostanie istnienie dwóch obiektywnych elementów. Po pierwsze, że cele, którym służą przepisy prawne formalnie prowadzące do powstania prawa, zostałyby udaremnione, gdyby dochodzone prawo rzeczywiście zostało przyznane. Po drugie, że powołane prawo wywodzi się z działalności gospodarczej, dla której nie ma innego uzasadnienia niż uzyskanie dochodzonego prawa.
Z kolei, w wyroku z 21 czerwca 2012 r. w sprawie C-80/11 i C-142/11 (Mahageben) podkreślono, że artykuł 167, art. 168 lit. a), art. 178 lit. a), art. 220 pkt 1 i art. 226 dyrektywy Rady 2006/112/WE z dnia 28 listopada 2006 r. w sprawie wspólnego systemu podatku od wartości dodanej należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie praktyce krajowej, w ramach której organ podatkowy odmawia podatnikowi prawa do odliczenia od kwoty należnego podatku od wartości dodanej kwoty tego podatku należnego lub zapłaconego z tytułu świadczonych mu usług z tego powodu, iż wystawca faktur dotyczących owych usług lub jeden z jego usługodawców dopuścił się nieprawidłowości, bez udowodnienia przez organ podatkowy na podstawie obiektywnych przesłanek, iż podatnik wiedział lub powinien był wiedzieć, że transakcja mająca stanowić podstawę prawa do odliczenia wiązała się z przestępstwem popełnionym przez wystawcę faktury lub inny podmiot działający na wcześniejszym etapie obrotu. W konsekwencji, to na organie podatkowym ciąży powinność wykazania, że podatnik był w "złej wierze" lub nie był w "dobrej wierze", bo wiedział lub powinien był wiedzieć o nieprawidłowościach zaistniałych podczas wcześniejszego obrotu towarem (por. W. Morawski, Świadomość, wola i działanie jednostki jako elementy kształtujące zakres podmiotowy długu celnego [w:] T. Nowak, P. Stanisławiszyn, Prawo celne i podatek akcyzowy. Blaski i cienie dziesięciu lat członkostwa Polski w Unii Europejskiej, Warszawa 2016, s. 452.).
W tym kontekście, zachowanie należytej staranności przez podatnika podatku od wartości dodanej otrzymującego zarówno fakturę, jak i towar (usługę) jest przesłanką ochrony jego praw jako słabszej niż organ podatkowy strony stosunku podatkowoprawnego. Załamanie systemu naliczania i odliczania kwot podatku (także ze względów podmiotowych) oznacza bowiem utratę odliczenia, bo godzi w interes finansów publicznych oraz w neutralność podatku od towarów i usług. Formą ochrony praw podatnika jest natomiast zagwarantowanie mu wspomnianej redukcji, o ile nie wiedział oraz przy dołożeniu należytej (a nie szczególnej, czy nadzwyczajnej) staranności nie mógł się dowiedzieć o tym, iż wcześniej (we wcześniejszych fazach obrotu) ów system naliczeń i odliczeń uległ zachwianiu. Oznacza to, że od podatnika nie można oczekiwać zachowań właściwych dla organu podatkowego (tym bardziej, że nie jest on organem podatkowym i nie dysponuje ani władztwem publicznym, ani instrumentami prawnymi właściwymi podmiotowi "górującemu" w stosunku prawnym podległości kompetencji). Zasadne jest natomiast (w imię wspomnianych wcześniej względów ochronnych) oczekiwanie od tzw. dłużnika podatkowego klasycznej, typowej przezorności, pozwalającej mu na zachowanie odliczenia pomimo wcześniejszego przerwania "łańcucha" naliczeń i odliczeń podatku od towarów i usług.
Jak wiadomo, w przedmiotowej sprawie organy podatkowe (a w ślad za nimi Sąd I instancji) nie podnosiły fikcyjności dostaw dokumentowanych pustymi fakturami, którym nie towarzyszyło przeniesienie ekonomicznego władztwa nad rzeczą. Artykułowano natomiast, że wskazany towar (artykuły tekstylne) nie mógł być dostarczony przez podmiot wystawiający faktury potwierdzające to zdarzenie. Podnosząc tę okoliczność godzi się zauważyć, że dostawca Strony nie tylko działał w wirtualnym biurze, co trudno zrozumieć w przypadku handlu tekstyliami, ale i przedmiotem jego działalności gospodarczej w ogóle nie było dokonywanie takich świadczeń, ale usługi doradcze. W dodatku fakturowy kontrahent Podatnika nie zatrudniał pracowników i nie dysponował środkami transportu. Trudno te ustalenia – tak, jak to czyni Skarżący – nazwać domniemaniami, niepopartymi żadnym dowodem. Zostały one bowiem wykazane w trakcie postępowania podatkowego, co znalazło swój wyraz w ostatecznej decyzji podatkowej (por. w szczególności s. 16 – 19 tego aktu administracyjnego). To zaś otworzyło drogę do badania dobrej wiary (należytej staranności) podatnika, dążącego do wyeliminowania uszczuplenia dla finansów publicznych, będącego konsekwencją przerwania ciągu naliczeń i odliczeń podatku od towarów i usług.
W przekonaniu Naczelnego Sądu Administracyjnego, w zaskarżonym wyroku Wojewódzki Sąd Administracyjny trafnie przyjął, że Strona nie dochowała należytej staranności w kontaktach handlowych ze swoim dostawcą. Trudno bowiem za przejaw takiego zachowania uznać formalną weryfikację Kontrahenta w Krajowym Rejestrze Sądowym (por. oświadczenie prezesa zarządu Spółki). Zresztą treść zawartych tam informacji, w szczególności dotyczących przedmiotu działalności gospodarczej tego podmiotu powinna skłaniać Spółkę do ostrożności w kontaktach z jej partnerem handlowym. Gdyby Strona się nią okazała, odkryłaby, że jej Kontrahent działa w wirtualnym biurze, co trudno uznać za typowe w przypadku handlu odzieżą, prowadzonym na dużą skalę. W przekonaniu co do kwestii braku należytej staranności utwierdza wyjaśnienie, jakie złożył C.J. – pełnomocnik działający w imieniu Strony. Oświadczył on, że w boksie, w którym była prowadzona działalność handlowa Spółki pojawiał się towar przywożony bezpośrednio z Chin, bez pośredników (przed czerwcem 2018 r. większość towaru pochodziła wprost z Chin). Wskazany podmiot oświadczył także, że Spółka nie posiadała magazynów, a towar przywozili jej Wietnamczycy, których nie znał.
Biorąc pod uwagę te okoliczności, nie można zgodzić się z zarzutem skargi kasacyjnej, w którym podnosi się brak negowania transakcji, w których Skarżący występuje jako sprzedawca oraz wytyka organom podatkowym brak wyjaśnienia, w jaki sposób (skoro nie poprzez dostawy od Kontrahenta) towar miał się znaleźć w posiadaniu Podatnika (por. zarzut oznaczony jako I.2.c) skargi kasacyjnej). W świetle prawidłowo poczynionych i przekonujących ustaleń NUC-S jest bowiem oczywiste, że wyroby tekstylne będące przedmiotem obrotu realizowanego przez Skarżącego istniały, ale nie pochodziły od dostawcy uwidocznionego w fakturach. Podatnik nie legitymował się zaś należytą starannością, pozwalającą mu zachować odliczenie naliczonego podatku od towarów i usług, pomimo wskazanych nieprawidłowości.
W tym stanie rzeczy, w realiach przedmiotowej sprawy istniała podstawa do negowania odliczenia przez Stronę naliczonego podatku od towarów i usług, wykazanego w spornych fakturach. Jak trafnie zauważył Organ podatkowy, a słusznie zaakceptował Sąd I instancji, wynikała ona z art. 88 ust. 3a pkt 4 lit. a) u.p.t.u.
Wszystko to sprawiło, że Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę kasacyjną. Stało się to na podstawie art. 184 P.p.s.a. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono natomiast w oparciu o art. 204 pkt 1 i art. 205 § 2 P.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b) w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. a) w zw. z § 2 pkt 5 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 1935).
Adam Nita Janusz Zubrzycki Arkadiusz Cudak