3.2. Na wstępie Sąd zwrócił uwagę, że po wydaniu problemowej decyzji w dniu 30 kwietnia 2020 r. przed jej zaskarżeniem w dniu 10 czerwca 2020 r. Dyrektor IAS podjął próbę wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności w/w. decyzji. Niemniej nie uczynił tego skutecznie.
Z kolei Sąd pierwszej instancji nie dopatrzył się wystąpienia wadliwości, obligującej go do stwierdzenia nieważności spornej decyzji. Organ odwoławczy, wbrew własnej ostatecznej konkluzji, nie naruszył bowiem przepisów o właściwości wydając zaskarżoną decyzję z 30 kwietnia 2020 r. Osoba, która ją podpisała jako radca skarbowy wykonujący czynności orzecznicze w tym organie odwoławczym nie przekroczyła swoich kompetencji wynikających z treści art. 13 § 2c O.p.
3.3. W odniesieniu do meritum sporu Sąd zaś ocenił, że Organ odwoławczy, kwestionując stwierdzenia Naczelnika UCS przedstawione w wydanej przez niego decyzji, dokładnie wyjaśnił jakich ustaleń w tym postępowaniu zabrakło. Wskazał również, jakie dokumenty nie zostały dołączone do akt sprawy, mimo powoływania się na nie przez organ pierwszej instancji. Zasadnie zarzucił przy tym Naczelnikowi, że swoje stanowisko oparł przede wszystkim na dowodach w postaci pisemnych odpowiedzi organów podatkowych właściwych dla kontrahentów Skarżącej i materiałach otrzymanych z Prokuratury Rejonowej. Zaskarżoną decyzją organ odwoławczy prawidłowo zastosował regulację zawartą w art. 233 § 2 O.p. W tym stanie rzeczy wszystkie zarzuty skargi Sąd uznał za niezasadne.
4. Skarga kasacyjna
4.1. W skardze Skarżąca, zaskarżając powyższy wyrok w całości wniosła o jego uchylenie w całości i rozpoznanie skargi lub o uchylenie go w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Poznaniu, jak i o zasądzenie od strony przeciwnej na rzecz Skarżącej zwrotu kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
4.2. Strona zarzuciła Sądowi naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy:
1) art. 151 w związku z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w związku z art. 134 § 1 P.p.s.a. poprzez oddalenie skargi pomimo, że organ II instancji w istotny sposób naruszył przepisy postępowania podatkowego:
a) art. 233 § 2 w związku z art. 125 § 1 i art. 127 O.p. poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i wydanie przez organ II instancji decyzji kasacyjnej, podczas gdy: - rozstrzygnięcie sprawy nie wymaga uprzedniego przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości lub znacznej części, gdyż organ I instancji zebrał materiał dowodowy, dokonując jednak jego wybiorczej selekcji oraz błędnej oceny, - materiał dowodowy zebrany w sprawie był zupełny i pozwalał na merytoryczne rozstrzygnięcie sprawy przez organ podatkowy II instancji, a w efekcie niezasadne uznanie, że w sprawie spełnione zostały przesłanki uprawniające organ podatkowy II instancji do zastosowania regulacji przewidzianej w art. 233 § 2 O.p.;
b) art. 229 w związku z art. 127 O.p. poprzez ich niezastosowanie, pomimo że organ II instancji miał możliwość przeprowadzenia uzupełniającego postępowania dowodowego i merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy, pozyskując niezbędne informacje o Spółce i jej kontrahentach od właściwych organów;
c) art. 210 § 1 pkt 6 w związku z art. 210 § 4 O.p. i w związku z art. 134 § 1 P.p.s.a. wobec istotnych wad uzasadnienia faktycznego i prawnego decyzji, niezawierającego prawidłowego wyjaśnienia kwestii niezastosowania przez organ II instancji art. 229 O.p. i nieprzeprowadzenie właściwego postępowania odwoławczego, a w efekcie przedwczesne wydanie decyzji kasacyjnej w oparciu o art. 233 § 2 O.p., a w konsekwencji naruszenie również art. 229 O.p. poprzez jego niezastosowanie;
d) art. 233 § 1 pkt 2 lit. a w związku z art. 208 § 1 w związku z art. 121 § 1 i art. 122 O.p. i w związku z art. 134 § 1 P.p.s.a. poprzez ich niezastosowanie, co przejawiało się w wydaniu przez organ II instancji decyzji kasacyjnej i przekazaniu sprawy do ponownego rozpoznania organowi I instancji zamiast uchylenia decyzji organu I instancji i umorzenia postępowania podatkowego, w sytuacji gdy postępowanie to stało się bezprzedmiotowe, gdyż: - nie doszło do nadużycia prawa skutkującego uszczupleniem jakichkolwiek należności podatkowych przez Skarżącego; - wydanie decyzji na podstawie art. 108 ustawy o VAT jest niezgodne z wykładnią tego przepisu, gdyż podatek należny VAT został przez Stronę zaewidencjonowany, zadeklarowany i rozliczony zgodnie z wynikającą z tych dokumentów treścią, co znajduje potwierdzenie w wyroku NSA z dnia 17 grudnia 2019 r., sygn. akt I FSK 1903/19; - organ I instancji popełnił w sprawie szereg istotnych błędów proceduralnych, szczególnie w zakresie prowadzenia postępowania kontrolnego w nieprawidłowym zakresie, a także z naruszeniem właściwości rzeczowej organów;
e) art. 193 § 1, 2, 4 i 6 O.p. w zw. z art. 233 § 1 pkt 2 lit. a O.p. poprzez nieuchylenie decyzji organu I instancji i nieumorzenie postępowania, mimo bezpodstawnego zakwestionowania rzetelności ewidencji VAT ze względu na brak jakichkolwiek dowodów tą rzetelność ksiąg podważających, co wynika przede wszystkim z nieuwzględnienia treści koncesji na obrót paliwami bez konieczności posiadania infrastruktury;
f) art. 121 § 1 O.p. poprzez nieprowadzenie postępowania podatkowego w sposób budzący zaufanie do organów podatkowych, z pominięciem zasady ochrony zaufania podatników do państwa i stanowionego przezeń prawa i w rezultacie naruszenie zasady pewności prawa podatkowego;
2) art. 141 § 4 w związku z art. 134 § 1 P.p.s.a poprzez sporządzenie przez Sąd I instancji niekompletnego, niedostatecznego uzasadnienia skarżonego wyroku poddającego w wątpliwość i uniemożliwiającego sprawdzenie, czy Sąd dokonał kontroli legalności działalności administracji publicznej i wydanego przez Dyrektora lAS rozstrzygnięcia, którą miał obowiązek przeprowadzić, co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, gdyż w praktyce uniemożliwia Skarżącej ocenę i kontrolę toku rozumowania Sądu, a co za tym idzie, pozbawia ją możliwości polemizowania ze stanowiskiem Sądu, uniemożliwiając również kontrolę instancyjną wydanego rozstrzygnięcia, a w szczególności poprzez zawarcie wewnętrznej sprzeczności w zakresie możliwości zastosowania art. 229 oraz art. 233 § 2 O.p. oraz lapidarne, czysto formalne, niewystarczające do właściwej oceny sprawy ustosunkowanie się do zarzutu naruszenia art. 233 § 2 w zw. z art. 125 § 1 i art. 127 O.p. oraz zarzutu naruszenia art. 229 w zw. z art. 127 O.p.
5. Odpowiedź na skargę kasacyjną
Dyrektor IAS w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniósł o jej oddalenie oraz zasądzenie od Skarżącej kosztów postępowania.
6. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
6.1. W myśl art. 183 § 1 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej (podstaw kasacyjnych), chyba że zachodzą przesłanki nieważności postępowania sądowego wymienione w § 2 powołanego artykułu. Takiego rodzaju przesłanek, na podstawie akt niniejszej sprawy, z urzędu nie odnotowano. Podobnie w tym samym trybie nie ujawniono podstaw do odrzucenia skargi ani do umorzenia postępowania przed Sądem pierwszej instancji, które obligowałyby Naczelny Sąd Administracyjny do wydania postanowienia przewidzianego w art. 189 P.p.s.a.
6.2. Skarga kasacyjna została zbadana według reguły związania zarzutami w niej zawartymi (art. 183 § 1 ab initio P.p.s.a.). W tym zakresie okazała się niezasadna i dlatego podlegała oddaleniu. Naczelny Sąd Administracyjny nie uwzględnił żadnego z zarzutów skargi kasacyjnej.
6.3. Kontrolą Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu objęta była decyzja kasacyjna Dyrektora IAS, tj. uchylająca decyzję organu pierwszej instancji i przekazująca sprawę do ponownego rozpatrzenia przez ten organ. Sąd pierwszej instancji ocenił, że sporna decyzja nie naruszała art. 233 § 2 O.p. bowiem organ odwoławczy wykazał luki w materiale dowodowym oraz w ocenie zebranych już dowodów do akt sprawy, co wymagało przeprowadzenia postępowania dowodowego w znacznej części.
Przedstawiona ocena sądowa, wbrew przeciwnym zapatrywaniom autora skargi kasacyjnej, zasługiwała na aprobatę.
6.3.1. Zgodnie z art. 233 § 2 O.p. organ odwoławczy może uchylić w całości decyzję organu pierwszej instancji i przekazać sprawę do ponownego rozpatrzenia przez ten organ, jeżeli rozstrzygnięcie sprawy wymaga uprzedniego przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości lub w znacznej części. Przekazując sprawę, organ odwoławczy wskazuje okoliczności faktyczne, które należy zbadać przy ponownym rozpatrzeniu sprawy. Z kolei zgodnie z art. 229 O.p. organ odwoławczy może przeprowadzić, na żądanie strony lub z urzędu, dodatkowe postępowanie w celu uzupełnienia dowodów i materiałów w sprawie albo zlecić przeprowadzenie tego postępowania organowi, który wydał decyzję.
Jednym z możliwych rozstrzygnięć organu odwoławczego jest zatem decyzja kasacyjna. Organ odwoławczy może ją wydać wtedy, gdy organ pierwszej instancji nie przeprowadził postępowania wyjaśniającego w ogóle lub niewystarczająco, w szczególności gdy zakres postępowania dowodowego, jakie należy przeprowadzić uniemożliwia uzupełnienia postępowania dowodowego przez organ odwoławczy na podstawie art. 229 O.p. W postępowaniu dotyczącym - jak w rozpoznawanej sprawie - wymiaru podatku od towarów i usług, w którym czynności organów ukierunkowane są na sprawdzenie stanu rzeczywistego z zadeklarowanym przez podatnika kluczowe będą ustalenia faktyczne w obszarze rozliczeń podatnika objętych z podmiotami wpisanymi do zakwestionowanych przez organ faktur. Jeśli zatem organ odwoławczy rozpatrując sprawę w postępowaniu odwoławczym dostrzeże braki czy uchybienia w postępowaniu dowodowym rzutującym w istotny sposób na wynik rozliczeń podatnika, a które wymagają przeprowadzenia postępowania w znacznej części, to dla ich usunięcia powinien rozstrzygnąć kasacyjnie, zwłaszcza przy ocenie, że przeciwne rozstrzygnięcie (merytoryczne) w warunkach sprawy godziłoby w zasadę dwuinstancyjności postępowania (art. 127 O.p.).
W zaskarżonym wyroku Sąd pierwszej instancji miał na względzie przywołaną zasadę dwuinstancyjności. Do naruszenia niej mogłoby właśnie dojść, gdyby organ odwoławczy w sprawie nie zastosował rozstrzygnięcia kasacyjnego. Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji spełniającej zdaniem tut. Sądu wymagania z art. 210 O.p. oraz akt administracyjnych sprawy wynikało bowiem, że Naczelnik UCS nie zebrał w prowadzonym przez siebie postępowaniu kompletnego materiału dowodowego i nie dokonał wyczerpującej oceny nawet tego, który we fragmentaryczny sposób zebrał, zatem rozmiar uchybień nie pozwalał organowi odwoławczemu na zastosowanie art. 229 O.p.
Z kolei organ odwoławczy, z uwagi na dostrzeżone mankamenty w materiale sprawy rzutujące na ocenę weryfikowanych rozliczeń Strony (zob. pkt 2.2 niniejszego uzasadnienia), mógł rozstrzygnąć kasacyjnie. W szczególności jeżeli materiał sprawy nie został zebrany w sposób wyczerpujący, a uzupełnienie tego materiału przez organ odwoławczy byłoby znaczne.
6.3.2. Skarżąca w skardze kasacyjnej podnosi, że Dyrektor IAS powinien uchylić decyzję organu pierwszej instancji i umorzyć postępowanie wobec tego, że w sprawie nie doszło do nadużycia prawa.
Tego rodzaju motywy nie mogły w tej sprawie odnieść zamierzonego skutku. Rolą organów w postępowaniu podatkowym jest dojście do prawdy materialnej w ramach poszanowania zasad postępowania jak tych wynikających przede wszystkim z art. 121, art. 187, art. 188 czy art. 191 O.p. Zasadniczo zatem poprawne z punktu widzenia przepisów prawa postępowanie pozwala na ostateczne konkluzje co do meritum sporu. W sprawie jednak, organ pierwszej instancji naruszył przepisy w stopniu kwalifikującym do uchylenia jego decyzję i ponownego rozpatrzenia sprawy. Wobec tego Sąd pierwszej instancji właściwie wyjaśnił, że na obecnym etapie postępowania podatkowego brak było podstaw do przyjęcia, że prowadzone postępowanie jest bezprzedmiotowe. O jego ewentualnej bezprzedmiotowości może zadecydować dopiero organ pierwszej instancji po ponownym rozpatrzeniu sprawy. Zebrany dotychczas materiał dowodowy na takie kategoryczne stwierdzenie nie pozwalał.
6.3.3. Zarzut naruszenia prawa materialnego (wymieniony w petitum skargi kasacyjnej) był z kolei oczywiście bezzasadny. W ramach badanej sprawy, obejmującej kwestię zasadności wydania tzw. decyzji kasacyjnej, organ nie stosował przepisów prawa materialnego.
6.4. Bezzasadny był zarzut naruszenia art. 141 § 4 P.p.s.a. Stosownie do treści tego przepisu uzasadnienie wyroku powinno zawierać zwięzłe przedstawienie stanu sprawy, zarzutów podniesionych w skardze, stanowisk pozostałych stron, podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienie.
Z punktu widzenia art. 141 § 4 P.p.s.a. i zastrzeżeń skargi kasacyjnej należało tu podkreślić, że uzasadnienie zaskarżonego wyroku odpowiadało zasadniczym wymogom przewidzianym w powołanym przepisie i przede wszystkim umożliwiało przeprowadzenie kontroli instancyjnej wydanego wyroku. Pozwalało również na zrekonstruowanie zarówno tła faktycznego sprawy przyjętego do wyrokowania, jak i wyrażonej na jego tle oceny prawnej. Analiza treści pisemnych motywów dowodzi, że wbrew zarzutom ze skargi kasacyjnej oraz argumentacji powołanej na ich poparcie, Sąd pierwszej instancji dostatecznie wyjaśnił motywy swojego rozstrzygnięcia.
6.5. Z podanych wyżej względów Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 ab initio P.p.s.a. oddalił skargę kasacyjną, O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 204 pkt 1 P.p.s.a.
s. del. WSA M. Chodacka s. NSA J. Zubrzycki s. NSA A. Mudrecki