Jak wynika z treści art. 33 § 1 O.p., przesłankę zastosowania zabezpieczenia na majątku podatnika kwoty zobowiązania podatkowego stanowi uzasadniona obawa niewykonania zobowiązania. W świetle przywołanej regulacji zobowiązanie podatkowe przed terminem płatności (a na podstawie § 2 cytowanego artykułu - także w toku postępowania podatkowego, kontroli podatkowej lub kontroli celno-skarbowej, przed wydaniem decyzji ustalającej wysokość zobowiązania podatkowego albo określającej wysokość zobowiązania podatkowego lub określającej wysokość zwrotu podatku) może być zabezpieczone na majątku podatnika, a w przypadku osób pozostających w związku małżeńskim także na majątku wspólnym, jeżeli zachodzi uzasadniona obawa, że nie zostanie ono wykonane, a w szczególności gdy podatnik trwale nie uiszcza wymagalnych zobowiązań o charakterze publicznoprawnym lub dokonuje czynności polegających na zbywaniu majątku, które mogą utrudnić lub udaremnić egzekucję. Przepisy te na mocy odesłania zawartego w art. 80 ustawy z dnia 16 listopada 2016 r. o Krajowej Administracji Skarbowej (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 615 z późn. zm.) mają zastosowanie w ramach wykonywanej kontroli celno-skarbowej.
Odnotować w tym miejscu również należy, że instytucja zabezpieczenia zobowiązań podatkowych stanowiła przedmiot analizy w wyrokach Trybunału Konstytucyjnego z 20 grudnia 2005 r., sygn. SK 68/03 oraz z 8 października 2013 r., sygn. akt SK 40/12. W uzasadnieniach tych wyroków Trybunał Konstytucyjny zauważył, że jakkolwiek samo wydanie decyzji zabezpieczającej "ma charakter uznaniowy", to jednak organ podatkowy albo organ kontroli skarbowej ocenia istnienie ustawowych przesłanek oraz odnosi kwotę zaległości do sytuacji finansowej podatnika (jego aktualnych dochodów i stanu majątkowego). Trybunał Konstytucyjny zwrócił w związku z tym uwagę na to, że uzasadnienie decyzji o zabezpieczeniu musi "zawierać co najmniej podstawowe dane o aktualnej sytuacji majątkowej (w ramach której wskazać należy chociaż źródła i wysokość średnich miesięcznych dochodów i obciążeń podatnika) i życiowej podatnika (w kontekście przede wszystkim środków koniecznych na zapewnienie bytu osobom pozostającym na utrzymaniu strony), (...) jego rzetelności w wywiązywaniu się z obowiązków fiskalnych w oparciu o deklaracje i zeznania podatkowe posiadane przez organ podatkowy". Dopiero, jak zaznaczył Trybunał Konstytucyjny, "zestawienie wspomnianych danych przybliżających kondycję ekonomiczną podatnika, jego zasoby oraz możliwości płatnicze z kwotą przewidywanego zobowiązania podatkowego może zostać uznane za wykazanie uzasadnionej obawy niewykonania (dobrowolnego lub przymusowego) tego zobowiązania". W postępowaniu dotyczącym zabezpieczenia należności podatkowych organy podatkowe mogą zatem wykazywać ziszczenie się przesłanek ustawowych zabezpieczenia przy użyciu wszelkich dostępnych i możliwych środków, a także w oparciu o wszelkie okoliczności faktyczne uprawdopodobniające możliwość niewykonania zobowiązania podatkowego, przy czym nie można mówić w tym przypadku o klasycznym postępowaniu dowodowym i tradycyjnych dowodach. Ocenę, czy istnieje obawa niewykonania zobowiązania w konkretnym wypadku pozostawiono do uznania właściwego w sprawie organu. Uznanie to nie może oznaczać dowolności działania, lecz powinno być oparte na całokształcie okoliczności faktycznych i prawnych. Nie może ono być domyślne, ale powinno być uprawdopodobnione w sposób jasny i czytelny dla podatnika (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 10 listopada 2015 r., sygn. akt II FSK 2725/13). Nie ulega też wątpliwości, że główną przesłanką wydania decyzji o zabezpieczeniu wykonania zobowiązania podatkowego w trybie art. 33 § 1 i 2 O.p. jest uzasadniona obawa, że zobowiązanie podatkowe nie zostanie wykonane. Ustawodawca nie wyjaśnił jednak, co należy rozumieć przez "uzasadnioną obawę, że zobowiązanie podatkowe nie zostanie wykonane". Wskazał jedynie dwie szczegółowe przesłanki, które mogą taką obawę uzasadniać, a mianowicie gdy "podatnik trwale nie uiszcza wymagalnych zobowiązań o charakterze publicznoprawnym" lub "dokonuje czynności polegających na zbywaniu majątku, które mogą utrudnić lub udaremnić egzekucję". Jednakże przesłanki te mają charakter jedynie przykładowy. Punktem odniesienia dla oceny decyzji o zabezpieczeniu jest jej uzasadnienie, które musi zawierać co najmniej podstawowe informacje o aktualnej sytuacji majątkowej, zobrazowanie sytuacji majątkowej podatnika i jego rzetelności w wywiązywaniu się z obowiązków fiskalnych w oparciu o deklaracje i zeznania podatkowe posiadane przez organ podatkowy. Dopiero zestawienie tych danych przybliżających kondycję finansową podatnika, jego zasoby oraz możliwości płatnicze z kwotą przewidywanego zobowiązania podatkowego może zostać uznane za wykazanie uzasadnionej obawy niewykonania (dobrowolnego lub przymusowego) tego zobowiązania (por. prawomocny wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 15 maja 2024 r., sygn. akt I FSK 1796/23). Z powyższych regulacji traktowanych systemowo wynika, że aby w stosunku do danego podatnika zastosować instytucję zabezpieczenia zgodnie z przytoczoną powyżej podstawą prawną, organ powinien wykazać po pierwsze - prawdopodobieństwo istnienia zobowiązania podatkowego (zaległości podatkowej) ciążącego na danym podatniku, po drugie - istnienie po stronie danego podatnika okoliczności wskazanych w art. 33 § 1 O.p., a zatem powinien wykazać, że po stronie danego podatnika zachodzi uzasadniona obawa, że zobowiązanie podatkowe nie zostanie wykonane, którą to obawę potwierdzają takie działania, jak np. trwałe nieuiszczanie wymagalnych zobowiązań o charakterze publicznoprawnym lub dokonywanie czynności polegających na zbywaniu majątku, które mogą utrudnić lub udaremnić egzekucję.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego wskazane przez Organ podatkowy okoliczności faktyczne uprawdopodobniały możliwość niewykonania zobowiązania podatkowego jak również samo jego istnienie. Z Sądem pierwszej instancji należy tu powtórzyć obszerną listę tychże okoliczności, a mianowicie to, że:
– na podstawie analizy łańcuchów transakcji ustalono, że łańcuchy transakcji kończą się na: podmiotach, które nie figurują w bazie danych JPK, znikających podmiotach, które nie składają już plików JPK bądź składają "zerowe", podmiotach, które nie wykazują sprzedaży na rzecz kontrahentów wykazujących od nich zakupy i podmiotach zagranicznych;
– podmioty nie prowadziły rzeczywistej działalności gospodarczej, nie wykazywały numeru telefonu czy adresu e-mail;
– podmioty te osiągały wielomilionowe obroty, pomimo braku ugruntowanej pozycji w branży, bez biura handlowego, bez kredytów, bez pomieszczenia pokazowego, bez zatrudnienia handlowców i specjalistów w zakresie szeroko rozumianej logistyki;
– kontrahenci Skarżącej (24 podmioty) wskazali jako adresy rejestracyjne lub adresy korespondencyjne te same adresy w tzw. biurach wirtualnych w Warszawie. w skład organów zarządzających tych Spółek wchodzili obcokrajowcy;
– te same osoby (liczne powiązania osobowe) występowały w spółkach będących bezpośrednimi kontrahentami Skarżącej A.T. w V. Sp. z o.o. i G. Sp. z o.o., A. W. w H. Sp. z o.o., T. Sp. z o.o. i V. Sp. z o.o., H. Z. w S. Sp. z o.o., N. Sp. z o.o. i R. Sp. z o.o., I. I. w F. Sp. z o.o. i F. Sp. z o.o., V. M. w G. Sp. z o.o. i S. Sp. z o.o., V. R. w V. Sp. z o.o., K. Sp. z o.o. i B. Sp. z o.o., V. K. w L. Sp. z o.o., A. G. Sp. z o.o. i B. Sp. z o.o.;
– 19 podmiotów zostało założonych przez podmiot zajmujący się m.in. zakładaniem i odsprzedażą gotowych spółek A. Sp. z o.o., wszystkie zostały założone w 2023 r. i zajmują się działalnością agencji reklamowych (PKD 73.11.Z);
– 6 podmiotów zostało założonych przez podmiot zajmujący się m.in. zakładaniem i odsprzedażą gotowych spółek A. Sp. z o. o., zostały założone w 2022 r. lub 2023 r., wszystkie prowadzą sprzedaż hurtową odzieży i obuwia bądź działalność agentów zajmujących się sprzedażą wyrobów tekstylnych, wyrobów futrzarskich, obuwia i artykułów skórzanych;
– K. Sp. z o.o. i B. Sp. z o.o. zostały założone przez podmiot zajmujący się m.in. zakładaniem i odsprzedażą gotowych spółek A. Sp. z o.o., zostały założone w 2022 r. lub 2023 r., prowadzą sprzedaż hurtową odzieży i obuwia bądź zajmują się doradztwem w zakresie prowadzenia działalności gospodarczej;
– G. Sp. z o.o. i V. Sp. z o.o. zostały założone przez podmiot zajmujący się m.in. zakładaniem i odsprzedażą gotowych spółek S. Sp. z o.o., zostały założone w 2022 r., prowadzą działalność doradczą w zakresie informatyki bądź specjalistycznego sprzątania budynków;
– kwestionowani kontrahenci Skarżącej nie wykazywali za kontrolowane okresy w rejestrach zakupu VAT (JPK_VAT) wydatków wskazujących na posiadanie lub wynajem środków transportu;
– nie ma dowodów świadczących o załadunku i transporcie towarów, w rejestrach zakupu VAT kontrahentów za kontrolowany okres brak jest faktur zakupu związanych z bieżącą działalnością gospodarczą, jak również majątkiem trwałym, są to stosunkowo krótko działające podmioty, bez długiego doświadczenia w branży lub zostały niedawno odsprzedane, z minimalnym kapitałem zakładowym, niewskazaniem żadnego źródła finansowania, zarejestrowane w wirtualnym biurze, brakiem zaplecza technicznego, co potwierdza brak możliwości prowadzenia przez kontrahentów Skarżącej działalności gospodarczej na taką skalę;
– 12 podmiotów, którzy byli bezpośrednimi kontrahentami Skarżącej zostali wykreśleni z urzędu z rejestru podatników VAT przez właściwego naczelnika urzędu skarbowego;
– 12 podmiotów będących kolejnymi podmiotami w łańcuchu zostało wykreślonych z urzędu z rejestru podatników VAT przez właściwego naczelnika urzędu skarbowego;
– kapitał zakładowy 23 podmiotów, bezpośrednich kontrahentów Skarżącej wynosił 5.000 zł, zaś kapitał zakładowy 6 podmiotów wynosił 6 000 zł, tj. został ustanowiony na minimalnym poziomie, co przy wysokich obrotach świadczy o braku jakiegokolwiek zabezpieczenia związanego z ryzykiem handlowym;
– transakcje zakupów wykazane w złożonych plikach JPK przez Skarżącą nie zostały potwierdzone płatnościami (przelewami na rachunkach bankowych) w przypadku 30 podmiotów;
– 8 podmiotów bezpośrednich kontrahentów Skarżącej nie posiadało otwartych rachunków bankowych;
– działalność prowadzona przez bezpośrednich kontrahentów, którzy wykazują wielomilionowe obroty wymaga posiadania rachunku bankowego, na którym można gromadzić środki uzyskane ze sprzedaży, dokonywać płatności za zakupione towary oraz rozliczać się z pracownikami, właściwym urzędem skarbowym lub Zakładem Ubezpieczeń Społecznych;
– bezpośredni kontrahenci Skarżącej, którzy nie zgłosili rachunków bankowych, nie dopełnili obowiązków wynikających z konieczności aktualizacji danych objętych zgłoszeniem identyfikacyjnym. Zgłoszenie to nakłada na podatników obowiązek wskazania w zgłoszeniu identyfikacyjnym m.in. wykazu rachunków bankowych lub imiennych rachunków w spółdzielczej kasie oszczędnościowo-kredytowej;
– dziewiętnastu bezpośrednich kontrahentów Skarżącej zgodnie ze wskazanym przeważającym PKD zajmowało się doradztwem w zakresie informatyki. Nabycia od tych podmiotów stanowią ok. 46% wszystkich nabyć Skarżącej w kontrolowanym okresie;
– Spółka wykazała nabycia od 3 podmiotów, które nie składały plików JPK lub pliki te były "zerowe";
– 8 podmiotów dokonało zakupów dokładnie od tych samych ośmiu podmiotów;
– C. Sp. z o.o. i A. Sp. z o.o. nie składają już plików JPK, z kolei M. Sp. z o.o., A. Sp. z o.o., A. Sp. z o.o., M. Sp. z o.o., A. Sp. z o.o. i T. Sp. z o.o. dokonały zakupów dokładnie od tych samych pięciu podmiotów: N. Sp. z o.o., H. Sp. z o.o., Z. Sp. z o.o., U. Sp. z o.o. i N. Sp. z o.o. Łańcuch transakcji kończy się na A. Sp. z o.o., który złożył tylko trzy "zerowe" pliki JPK za: okres od czerwca do sierpnia 2023 r.;
– G. Sp. z o.o., A. Sp. z o.o., B. Sp. z o.o., G. Sp. o.o., S. Sp. z o.o. i L. Sp. z o.o. dokonały zakupów dokładnie od tych samych pięciu podmiotów. A. Sp. z o.o. nie składa już plików JPK, z kolei M. Sp. z o.o., A. Sp. z o.o., M. Sp. z o.o. i K. Sp. z o.o. dokonały zakupów dokładnie od tych samych czterech podmiotów: T. Sp. z o.o., P. Sp. z o.o., U. Sp. z o.o. i N. Sp. z o.o. Łańcuch transakcji kończy się na AGUDO Sp. z o.o., który złożył tylko trzy "zerowe" pliki JPK za okres od czerwca do sierpnia 2023 r. i podmiocie zagranicznym – M. & T.;
– podmioty pełniące rolę buforów w łańcuchach dostaw, które zostały wykreślone z rejestrów podatników VAT, zostają natychmiast zastąpione nowopowstałymi buforami;
– 24 podmioty nie odebrały wezwań skierowanych do nich do dnia wydania decyzji;
– 7 podmiotów pomimo odebrania wezwań skierowanych do nich do dnia wydania decyzji nie udzieliło odpowiedzi;
– prezes zarządu Spółki i jeden z udziałowców – Z. Y. - nie jest ani pełnomocnikiem, ani beneficjentem rachunków bankowych, ani nawet użytkownikiem kart bankowych. Taka sama sytuacja jest w przypadku drugiego udziałowca – L. S.;
– zastanawia również twierdzenie Spółki, że wszystkie zakupione towary były sprzedawane w jej sklepach, z czego odległość od P. do W. wynosi około 400 km, odległość od S. do W. również wynosi około 400 km, zaś odległość od G. do W. również wynosi około 400 km. Zatem w ocenie Sądu nielogicznym i nie mającym żadnego uzasadnienia ekonomicznego jest sprowadzanie do lokalnych sklepów towaru z tak daleka, tym bardziej, że jak twierdzi Skarżąca dokonywała ona zakupu za gotówkę;
– Spółka rozpoczęła współpracę z kontrahentami w centrum handlowym na W., jednak nie zna imion, nazwisk osób lub jakichkolwiek danych kontrahentów, z którymi dokonywała transakcje;
– Spółka nie weryfikowała kontrahentów;
– Spółka nie zawierała żadnych umów z kontrahentami;
– Spółka nie sprawdzała czy osoby dokonujące transakcji posiadały właściwe umocowanie do tego typu czynności w imieniu kontrahenta;
– Spółka dokonywała płatności gotówką dla kwestionowanych kontrahentów (poza 2 podmiotami), zaś wszystkie transakcje opiewały na kwotę niższą niż 15 000 zł.
Zasadnie Sąd pierwszej instancji wskazał, na to, że podstawę do wydania zaskarżonej decyzji stanowi również charakter nieprawidłowości stwierdzonych w trakcie kontroli, tj. to, że wskazane powyżej fakty należy ująć w kontekście rynku, na którym działa Skarżąca, na którym występuje szeroko rozpowszechnione zjawisko nabywania towarów pochodzących faktycznie z przemytu i legalizowanych przez wystawianie "pustych" faktur (to znaczy faktur niezgodnych podmiotowo z rzeczywistością: faktur, w których jako wystawca zostaje wskazany podmiot inny od rzeczywistego dostawcy). W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego powyższe ustalenia zostały wystarczająco uprawdopodobnione w zebranym materiale dowodowym.
Jednocześnie Strona mając świadomości wydanej decyzji i okoliczności, które ujawnił organ w toku kontroli, w odwołaniu od rozstrzygnięcia NUCS w postępowaniu prowadzonym w drugiej instancji jak również w skardze kasacyjnej nie przedłożyła żadnej dokumentacji i w żaden sposób nie zakwestionowała poszczególnych ustaleń organu. Samo twierdzenie o tym, że sytuacja majątkowa Spółki jest dobra, a przy tym nie podparte stosownymi dokumentami w istocie stanowią tylko próbę polemiki z zapadłym w sprawie rozstrzygnięciem, która nie znajduje jednak poparcia w okolicznościach sprawy. Wskazywanie na ewentualne wątpliwości zaistniałe w sprawie nie bierze po uwagę tego, że jeśli chodzi o postępowanie dotyczące dokonania zabezpieczenia na majątku Strony, wystarczy już samo ich uprawdopodobnienie. Jak zostało wskazane wyżej, przytłaczająca liczba okoliczności sprawy świadczy dotyczącej działalności Spółki, w wysokim stopniu uprawdopodabnia zasadność zapadłego rozstrzygnięcia.
W kontekście powyższego zauważyć należy, że dla potrzeb uzasadnienia przesłanek zabezpieczenia oraz jego przybliżonej wysokości wystarczające było wskazanie, że w kontrolowanym okresie Skarżący mógł uwzględnić przy rozliczaniu podatku naliczonego faktury nierzetelne, a w konsekwencji niedające prawa do odliczenia podatku w nich wykazanego.
W świetle powyższego za bezzasadne należało uznać sformułowane przez Stronę w skardze kasacyjnej zarzuty.
7. Z tych też względów Naczelny Sąd Administracyjny, uznając, że skarga kasacyjna nie dostarcza uzasadnionych podstaw do uwzględnienia zawartych w niej żądań, działając na podstawie art. 184 p.p.s.a., orzekł, jak w sentencji wyroku.
E. Olechniewicz Z. Łoboda M. Golecki (spr.)
Sędzia del. WSA Sędzia NSA Sędzia NSA