Odnosząc rozważania dotyczące odszkodowania za brak możliwości korzystania z budynku w części znajdującej się na działce pozostającej w użytkowaniu wieczystym P. S.A., organ interpretacyjny uznał, że w przedmiotowej sprawie wynagrodzenie wypłacone wnioskodawcy związane jest w istocie z brakiem możliwości korzystania z tej część budynku znajdującej się na działce będącej w użytkowaniu wieczystym spółki, która na skutek zniszczenia części budynku znajdującej się na działce objętej decyzją nie będzie mogła funkcjonować samodzielnie. W konsekwencji zatem przekazane wnioskodawcy środki pieniężne w postaci odszkodowania, w ocenie Dyrektora KIS, należy uznać za wynagrodzenie za świadczenie przez wnioskodawcę usługi opodatkowanej podatkiem VAT, gdyż otrzymane przez wnioskodawcę środki pieniężne dotyczą nieruchomości związanej z prowadzoną przez wnioskodawcę działalnością gospodarczą i pełnią funkcję wynagrodzenia za świadczoną usługę, co wpisuje się w normę art. 8 ust. 1 u.p.t.u., czyniąc tego rodzaju usługę faktycznie odpłatną.
Tym samym, zdaniem organu interpretacyjnego, otrzymane wynagrodzenie w postaci odszkodowania, które zostanie wypłacone na rzecz spółki w związku z koniecznością rozbiórki części budynku znajdującego się na działce pozostającej w użytkowaniu wieczystym spółki, mieści się w katalogu czynności wymienionych w art. 5 ust. 1 pkt 1 u.p.t.u. i tym samym podlega opodatkowaniu podatkiem od towarów i usług.
1.4. W ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, skarga na wyżej opisaną interpretację indywidualną zasługiwała na uwzględnienie.
Sąd podał bowiem, że z opisu stanu faktycznego sprawy wynikało jasno, że otrzymana przez spółkę kwota zostanie wypłacona jako odszkodowanie za utratę przez część budynku jakiegokolwiek znaczenia gospodarczego i za konieczność rozbiórki tej części budynku.
Podstawą prawną wypłaty tego odszkodowania będzie, jak wynikało dalej z wniosku, art. 13 ust. 3 ustawy drogowej. Przepis ten literalnie wskazuje co prawda, że zarządca drogi jest zobowiązany do nabycia części nieruchomości (tzw. resztówki), która nie nadaje się do prawidłowego wykonania, ale ze stanu faktycznego sprawy wynika, że zamiast wykupienia nieruchomości uprawniony (tu – skarżąca) może żądać wypłaty odszkodowania, stanowiącego równowartość utraconej wartości nieruchomości. Żądanie takie ma charakter cywilistyczny.
Nie można w ocenie Sądu przyjąć, że spółka świadczy tu usługę ograniczenia się w możliwości korzystania z budynku. Taka konstrukcja, jaką prezentuje organ (i to raczej dopiero w odpowiedzi na skargę, niż w samej interpretacji – dopiero w odpowiedzi na skargę Dyrektor KIS wprost nazwał tę rzekomą usługę jako powstrzymywanie się od korzystania z rzeczy), prowadziłaby do wniosku, że cywilne odszkodowanie za zniszczenie rzeczy lub doprowadzenie jej do stanu bezużyteczności jest zawsze zapłatą za usługę powstrzymania się (ograniczenia, rezygnacji) z korzystania przez właściciela z rzeczy. To z kolei wskazywałoby, że dla takiego "usługobiorcy" jakąś cenną wartością, za którą gotowy jest on uiścić "usługodawcy" (właścicielowi lub - w razie zniszczenia rzeczy – byłemu właścicielowi) zapłatę (cenę) w rozumieniu art. 29a ustawy, jest samo pozbawienie właściciela własności tej rzeczy wskutek zniszczenia lub doprowadzenie jej do stanu wspomnianej bezużyteczności.
Zdaniem Sądu, nie sposób tymczasem upatrywać w takim skutku jakiejkolwiek usługi ze strony właściciela oraz korzyści dla rzekomego usługobiorcy. Dla przyjęcia, że zaszedł przypadek, o którym mowa w art. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy, konieczne byłoby stwierdzenie istnienia po stronie uiszczającego zapłatę konkretnej korzyści ze świadczonej usługi. Jeśli jednak sprawca szkody w postaci zniszczenia rzeczy lub podmiot ustawowo odpowiedzialny za takie zniszczenie pokrywa wartość tej szkody, to mamy do czynienia z wypłatą odszkodowania, a nie ze stosunkiem gospodarczym, tj. opodatkowanym świadczeniem usług. Pokrywający wartość tej rzeczy (byłej rzeczy – w razie zupełnego zniszczenia) nie odnosi bowiem żadnej własnej korzyści z faktu, że rzecz już nie istnieje lub nie nadaje się do użycia. Spółka trafnie więc odnotowała w piśmie z 31 maja 2021 r., że organ dokonał zdecydowanie nazbyt szerokiej wykładni pojęcia "usługa".
Z tego względu Sąd podzielił ocenę skarżącej, że otrzymane odszkodowanie nie rodzi żadnej relacji usługodawca - usługobiorca. Nie mamy w sprawie do czynienia ani z odpłatną dostawą towaru (art. 7 ust. 1 u.p.t.u.), ani ze świadczeniem usługi (art. 8 ust. 1 u.p.t.u.).
Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 146 § 1 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) oraz c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r. Nr 718 ze zm.; dalej: P.p.s.a.), Sąd pierwszej instancji uchylił zaskarżoną interpretację.
2. Skarga kasacyjna.
2.1. Skargę kasacyjną od wyroku Sądu pierwszej instancji wywiódł Dyrektor KIS, który zaskarżył ten wyrok w całości i sformułował zarzuty naruszenia:
I. przepisów prawa materialnego tj.: art. 8 ust. 1 pkt 2 w zw. z art. 5 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług (Dz. U. z 2021 r. poz. 685 z późn. zm.; dalej: u.p.t.u.) poprzez ich błędną wykładnię i uznanie, że wypłacone odszkodowanie na podstawie art. 13 ust. 3 specustawy drogowej, nie stanowi usługi opodatkowanej podatkiem VAT,
II. przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik postępowania tj.: art. 57a P.p.s.a. poprzez samoistne określenie podstawy skargi.
Mając na uwadze wyżej opisane naruszenia, Dyrektor KIS wniósł o uchylenie wyroku w całości i orzeczenie co do istoty sprawy oraz zasądzenie kosztów postępowania wraz z kosztami zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
2.2. Spółka nie złożyła odpowiedzi na skargę kasacyjną organu.
3. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie.
3.1. Chybiony jest zarzut naruszenia art. 8 ust. 1 pkt 2 w zw. z art. 5 ust. 1 pkt. 1 u.p.t.u. poprzez ich błędną wykładnię i uznanie, że wypłacone odszkodowanie na podstawie art. 13 ust. 3 specustawy drogowej nie stanowi usługi opodatkowanej podatkiem VAT.
3.2. W zaskarżonej interpretacji organ uznał, że odnośnie "odszkodowania za brak możliwości korzystania z budynku w części znajdującej się na działce pozostającej na użytkowaniu wieczystym P. S.A., należy uznać, że w przedmiotowej sprawie wynagrodzenie wypłacone Wnioskodawcy związane jest w istocie z brakiem możliwości korzystania z tej część budynku znajdującej się na działce będącej w użytkowaniu wieczystym Spółki - która na skutek zniszczenia części budynku znajdującej się na działce objętej decyzją nie będzie mogła funkcjonować samodzielnie. W konsekwencji zatem przekazane Wnioskodawcy środki pieniężne w postaci odszkodowania należy uznać za wynagrodzenie za świadczenie przez Wnioskodawcę usługi opodatkowanej podatkiem VAT, gdyż otrzymane przez Wnioskodawcę środki pieniężne dotyczą nieruchomości związanej z prowadzoną przez Wnioskodawcę działalnością gospodarczą i pełnią funkcję wynagrodzenia za świadczoną usługę, co wpisuje się w normę art. 8 ust. 1 ustawy o VAT, czyniąc tego rodzaju usługę faktycznie odpłatną."
Tym samym w przedmiotowej interpretacji organ uznał, że usługa jaką świadczy wnioskodawca na rzecz Gminy Miasta L. polega na braku "możliwości korzystania z tej część budynku znajdującej się na działce będącej w użytkowaniu wieczystym spółki - która na skutek zniszczenia części budynku znajdującej się na działce objętej decyzją nie będzie mogła funkcjonować samodzielnie."
3.3. W skardze kasacyjnej organ powtórzył tę frazę stwierdzając, że przedmiotowe odszkodowanie "pełni funkcję wynagrodzenia za świadczoną usługę w postaci braku możliwości korzystania z tej części budynku znajdującej się na działce będącej w jego użytkowaniu wieczystym, która na skutek zniszczenia części budynku znajdującej się na części nieruchomości wywłaszczonej nie może samodzielnie funkcjonować."
3.4. Stosownie do art. 8 ust. 1 u.p.t.u., przez odpłatne świadczenie usług podlegające opodatkowaniu VAT, rozumie się każde świadczenie na rzecz osoby fizycznej, osoby prawnej lub jednostki organizacyjnej niemającej osobowości prawnej, które nie stanowi dostawy towarów, w tym również:
1) przeniesienie praw do wartości niematerialnych i prawnych, bez względu na formę w jakiej dokonano czynności prawnej;
2) zobowiązanie do powstrzymania się od dokonania czynności lub do tolerowania czynności lub sytuacji;
3) świadczenie usług zgodnie z nakazem organu władzy publicznej lub podmiotu działającego w jego imieniu lub nakazem wynikającym z mocy prawa.
Świadczenie usług nie może mieć miejsca bez ustalenia konsumenta, tj. podmiotu będącego beneficjentem danej usługi (K. Kosakowska, [w:] VI Dyrektywa VAT, pod red. K. Sachsa, op. cit., s. 132).
3.5. Organ w ramach skargi kasacyjnej zarzuca naruszenie art. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy, w którym wskazano, że świadczenie usług nie obejmuje tylko działań podatnika, lecz także zobowiązania do powstrzymania się od dokonania czynności lub do tolerowania czynności lub sytuacji. Nie każde jednak zaniechanie czynności lub znoszenie stanów uważane jest za świadczenie usług podlegające opodatkowaniu VAT. Opodatkowaniu bowiem podlega jedynie takie zaniechanie czynności lub tolerowanie stanów, które wykonywane jest w ramach umowy zobowiązaniowej, a jedna ze stron transakcji uznana jest za bezpośredniego beneficjenta usługi (K. Kosakowska, [w:] VI Dyrektywa VAT, pod red. K. Sachsa, op. cit., s. 131). Wnioski takie wynikają m.in. z orzecznictwa ETS (obecnie TSUE), w którym stwierdzono, np. że zaniechanie produkcji mleka w zamian za rządowe odszkodowanie nie stanowi świadczenia usług za wynagrodzeniem, gdyż w takim przypadku Państwo nie pełni roli konsumenta, gdyż działa w interesie Wspólnoty w celu prawidłowego działania rynku produktów rolnych (sprawa C-215/94 pomiędzy Jurgen Mohr a Finanzamt Bad Segeberg Niemcy). Świadczenie usług nie może mieć natomiast miejsca bez ustalenia konsumenta, tj. podmiotu będącego beneficjentem danej usługi.
Tak więc zobowiązanie do powstrzymania się od dokonania czynności lub do tolerowania czynności lub sytuacji w zamian za np. subsydia czy odszkodowania podlega opodatkowaniu, gdy tego rodzaju zaniechania lub znoszenia stanów przez podatnika powodują uzyskanie bezpośredniej korzyści przez wynagradzającego (płacącego). Jeżeli tego rodzaju sytuacje zaniechania działań lub tolerowania stanów nie przynoszą bezpośredniej korzyści podmiotowi płacącemu za ich trwanie – nie podlegają podatkowi.
3.6. W pełni zatem trafnie stwierdził Sąd pierwszej instancji, że dla przyjęcia, że zaszedł przypadek, o którym mowa w art. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy, konieczne byłoby stwierdzenie istnienia po stronie uiszczającego zapłatę konkretnej korzyści ze świadczonej usługi. Jeśli jednak sprawca szkody w postaci zniszczenia rzeczy lub podmiot ustawowo odpowiedzialny za takie zniszczenie pokrywa wartość tej szkody, to mamy do czynienia z wypłatą odszkodowania, a nie ze stosunkiem gospodarczym, tj. opodatkowanym świadczeniem usług. Pokrywający wartość tej rzeczy (byłej rzeczy – w razie zupełnego zniszczenia) nie odnosi bowiem żadnej własnej korzyści z faktu, że rzecz już nie istnieje lub nie nadaje się do użycia.
3.7. Za bez znaczenia dla wyniku sprawy pozostaje przy tym twierdzenie organu, że "zarządca drogi jest wzbogacony, gdyż zmuszony będzie jedynie do zapłaty odszkodowania, które jest w sposób oczywisty niższe niż gdyby musiał wykupić pozostałą część nieruchomości nie przejętą decyzją o zezwoleniu na realizację inwestycji drogowej", gdyż stanowisko to nie przystaje w ogóle do twierdzenia organu, że przedmiotowe odszkodowanie "pełni funkcję wynagrodzenia za świadczoną usługę w postaci braku możliwości korzystania z tej części budynku znajdującej się na działce będącej w jego użytkowaniu wieczystym".
Uwzględnić bowiem należy, że dla opodatkowania usługi musi istnieć bezpośredni związek pomiędzy świadczoną usługą a otrzymanym świadczeniem wzajemnym, w ten sposób, że zapłacone kwoty stanowią rzeczywiste wynagrodzenie za wyodrębnioną usługę świadczoną w ramach stosunku prawnego, w którym dochodzi do wymiany świadczeń wzajemnych (zob. wyroki z dnia 8 marca 1988 r. w sprawie 102/86 Apple and Pear Development Council, Rec. str. 1443, pkt 11, 12 i 16; z dnia 3 marca 1994 r. w sprawie C-16/93 Tolsma, Rec. str. I-743, pkt 14; z dnia 21 marca 2002 r. w sprawie C-174/00 Kennemer Golf, Rec. str. I-3293, pkt 39, oraz z dnia 23 marca 2006 r. w sprawie C-210/04 FCE Bank, Zb.Orz. str. I-2803, pkt 34).
Tymczasem z argumentacji organu trudno wywieść, na czym konkretnie miałoby polegać świadczenie usługi przez Wnioskodawcę, jaką konkretną korzyść z tej usługi miałaby Gmina Miasto L. i jaki zachodzi bezpośredni związek między usługą wnioskodawcy a zapłaconym wynagrodzeniem.
3.8. Niezasadny jest również zarzut naruszenia art. 57a P.p.s.a., z uwagi na to, że skarżąca w sposób ogólny odwołała się bowiem do art. 8 ust. 1 u.p.t.u. (co zdaniem organu jest niewystarczające, gdyż skarżąca powinna wskazać konkretny punkt), a Sąd stwierdził, że chodziło o art. 8 ust. 1 pkt 2 u.p.t.u.
NSA zauważa, że organ w zaskarżonej interpretacji również jedynie wskazał na art. 8 ust. 1 u.p.t.u. (bez wskazania punktu tego ustępu) stwierdzając, że "przekazane Wnioskodawcy środki pieniężne w postaci odszkodowania należy uznać za wynagrodzenie za świadczenie przez Wnioskodawcę usługi opodatkowanej podatkiem VAT, gdyż otrzymane przez Wnioskodawcę środki pieniężne dotyczą nieruchomości związanej z prowadzoną przez Wnioskodawcę działalnością gospodarczą i pełnią funkcję wynagrodzenia za świadczoną usługę, co wpisuje się w normę art. 8 ust. 1 ustawy o VAT, czyniąc tego rodzaju usługę faktycznie odpłatną".
Skarżąca zatem prawidłowo, stosownie do normy przywołanej przez organ w interpretacji zaskarżyła naruszenie "art. 8 ust. 1" u.p.t.u., a Sąd trafnie w wyroku stwierdził, że otrzymane odszkodowanie nie rodzi żadnej relacji usługodawca – usługobiorca, w związku z tym w sprawie nie mamy do czynienia ani z odpłatną dostawą towaru (art. 7 ust. 1 ustawy), ani ze świadczeniem usługi (art. 8 ust. 1 ustawy).
3.9. W tym stanie rzeczy skarga kasacyjna organu jako oczywiście niezasadna podlega oddaleniu na podstawie art. 184 P.p.s.a.
Janusz Zubrzycki Izabela Najda-Ossowska Elżbieta Olechniewicz
Sędzia NSA Sędzia NSA Sędzia WSA (del.)