Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Zażalenie zasługuje na uwzględnienie.
Na przypomnienie zasługuje okoliczność, że zasadniczym celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie prawa do sądu tym podmiotom, które ze względu na swoją trudną sytuację ekonomiczną nie są w stanie uiścić kosztów sądowych, bądź z racji niedostatecznej wiedzy lub charakteru sprawy nie są w stanie prowadzić swych spraw samodzielnie, bez pomocy profesjonalnego pełnomocnika. Tak rozumiane prawo pomocy stanowi wyjątek od zasady ponoszenia przez strony pełnych kosztów postępowania wyrażonej w art. 199 p.p.s.a. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza jednak konieczności udzielania stronom bezwarunkowego prawa pomocy. Przyznanie tego prawa uzależnione jest od spełnienia ściśle określonych przesłanek i wykazania okoliczności stanowiących podstawę do przyznania prawa pomocy.
Zgodnie z art. 249 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy może być cofnięte w całości lub w części, jeżeli okaże się, że okoliczności, na podstawie których je przyznano, nie istniały lub przestały istnieć.
W orzecznictwie sądowym oraz literaturze wyjaśniono, że cofnięcie prawa pomocy powinno nastąpić każdorazowo, jeżeli strona podała nieprawdziwe informacje lub dowody albo zataiła prawdę o swojej sytuacji majątkowej, rodzinnej, czy zdolnościach płatniczych (postanowienia NSA z 30 marca 2010 r., sygn. akt II FZ 104/10 oraz z 28 lipca 2011 r., sygn. akt I OZ 556/11 - dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie http://orzeczenia.nsa.gov.pl; S. Babiarz, B. Dauter, M. Niezgódka-Medek, Koszty postępowania w sprawach administracyjnych i sądowoadministracyjnych, Warszawa 2007, str. 271).
Sąd cofając prawo pomocy w całości lub części, oceniając okoliczności uzasadniającymi takie cofnięcie powinien kierować się przesłankami określonymi w treści art. 246 p.p.s.a. i dążyć do tego, aby w wyniku orzeczonego cofnięcia strona korzystała z prawa pomocy w zakresie adekwatnym do jej sytuacji materialnej i osobistej, jeżeli jest to zakres częściowy, bądź też nie korzystała z tego prawa w ogóle, jeżeli nie spełnia lub przestała spełniać przesłanki przewidziane w tym przepisie.
Zauważyć w tym miejscu należy, że cofnięcie prawa pomocy może nastąpić wyłącznie po wykazaniu, że strona wprowadziła sąd w błąd co do swojej sytuacji majątkowej, rodzinnej czy zdolności płatniczych lub że sytuacja ta i zdolności płatnicze znacząco się poprawiły po wydaniu postanowienia o przyznaniu prawa pomocy. W każdym wypadku cofnięcie prawa pomocy powinno być poprzedzone przeprowadzeniem wnikliwego postępowania wyjaśniającego, które pozwoli na jednoznaczne ustalenie wystąpienia przesłanki wymienionej w treści art. 249 p.p.s.a.
Przenosząc powyższe uwagi na grunt rozpoznawanej sprawy przypomnieć należy, że postanowieniem z 15 grudnia 2025 r., sygn. akt I SPP/Łd 170/25 referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi, po rozpoznaniu wniosku skarżącego, przyznał mu prawo pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Następnie Sąd pierwszej instancji zaskarżonym postanowieniem cofnął przyznane skarżącemu prawo pomocy. Sąd ten weryfikując oświadczenie skarżącego w uzasadnieniu postanowienia przyjął, że dane na podstawie, których referendarz sądowy udzielił skarżącemu prawa pomocy nie istniały w chwili jego przyznania, albowiem skarżący nie przedstawił, pomimo wezwania referendarza sądowego, stosownych dokumentów wynikających z tego wezwania, zatem zataił przed Sądem fakty mogące mieć znaczenie dla prawidłowego rozstrzygnięcia w przedmiocie prawa pomocy.
Ustalenie o "zatajeniu" tych faktów jest jednak dowolne o tyle, że skarżący przedstawił referendarzowi dokumenty, które w jego ocenie dawały podstawy do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy.
Sąd pierwszej instancji poddając w wątpliwość oświadczenie skarżącego, stanowiące podstawę do przyznania prawa pomocy, jak również dokumentację złożoną na poparcie twierdzeń wynikających z wniosku o przyznanie prawa pomocy, jak zasadnie podnosi skarżący w zażaleniu, powinien - przed wydaniem postanowienia o cofnięciu prawa pomocy - przeprowadzić postępowanie wyjaśniające, tj. wezwać skarżącego do złożenia stosownych wyjaśnień czy przedstawienia odpowiedniej dokumentacji celem zbadania czy uzasadnione w rozpoznawanej sprawie będzie cofnięcie w całości przyznanego prawa pomocy.
Nie było natomiast wystarczające w rozpoznawanej sprawie poprzestanie na formalnym sprawdzeniu okoliczności wynikających z oświadczenia skarżącego złożonego w formularzu o przyznanie prawa pomocy jak i dokumentacji do niego dołączonej bez przeprowadzenia stosownego postępowania wyjaśniającego weryfikującego te dane.
W związku z powyższym Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a. postanowił jak w sentencji.