• art. 8 w zw. z art. 11 k.p.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. przez prowadzenie postępowania w sposób nie budzący zaufania do organu, między innymi przez nie zezwolenie na składanie wniosków dowodowych, nie wyznaczenie terminu do składania oświadczeń i wniosków; skarżąca chciała zgłosić wniosek dowodowy z przesłuchania syna i męża, nie jest jednak profesjonalistą i nie ma wiedzy, kiedy może takie wnioski składać; zasadnym było również osobiste przesłuchanie skarżącej.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej strona skarżąca przedstawiła argumenty na poparcie podniesionych zarzutów.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ, reprezentowany przez radcę prawnego, wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej oraz rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw.
Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny (dalej także: NSA) rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania przed wojewódzkim sądem administracyjnym. Naczelny Sąd Administracyjny nie stwierdził aby w rozpoznawanej sprawie wystąpiła którakolwiek z przesłanek nieważności postępowania – określonych w art. 183 § 2 p.p.s.a. – jak też aby zachodziły przesłanki wymagające uchylenia wydanego w sprawie orzeczenia oraz odrzucenia skargi lub umorzenia postępowania (art. 189 p.p.s.a.). Z tego względu Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznając sprawę związany był granicami skargi kasacyjnej, czyli wnioskami skargi kasacyjnej i jej podstawami. Zaznaczenia wymaga, że zakres kontroli instancyjnej dokonywanej przez Naczelny Sąd Administracyjny jest ograniczony w tym sensie, że jest wyznaczony zarzutami i żądaniami strony zawartymi w skutecznie wniesionej skardze kasacyjnej. Innymi słowy, Naczelny Sąd Administracyjny może uwzględnić tylko te zarzuty kasacyjne, które zostały wyraźnie wskazane w skardze kasacyjnej. Nie może natomiast zastępować strony i uzupełniać przytoczonych podstaw kasacyjnych oraz badać, czy sąd administracyjny I instancji nie naruszył innych przepisów.
Przystępując do rozważań na tle podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienia należy wspomnieć, że według art. 193 zdanie drugie p.p.s.a. uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną zawiera ocenę zarzutów skargi kasacyjnej. W ten sposób wyraźnie określony został zakres, w jakim Naczelny Sąd Administracyjny uzasadnia z urzędu wydany wyrok, w przypadku gdy oddala skargę kasacyjną. Regulacja ta, jako mająca charakter szczególny, wyłącza przy tego rodzaju rozstrzygnięciach odpowiednie stosowanie do postępowania przed tym Sądem wymogów dotyczących elementów uzasadnienia wyroku, przewidzianych w art. 141 § 4 w zw. z art. 193 zdanie pierwsze p.p.s.a. Mając to na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny mógł zrezygnować z przedstawienia pełnej relacji co do przebiegu sprawy i sprowadzić swoją dalszą wypowiedź już tylko do rozważań mających na celu ocenę zarzutów postawionych wobec wyroku sądu I instancji.
Ze względu na zakres i konstrukcję podniesionych w petitum skargi kasacyjnej zarzutów oraz sposób w jaki je uzasadniono, wstępnie przypomnieć należy, że skarga kasacyjna powinna być sporządzona zgodnie z wymogami określonymi w art. 174 i art. 176 p.p.s.a. Dlatego wprowadzony został obowiązek sporządzania skargi kasacyjnej przez osoby mające odpowiednie przygotowanie zawodowe. Prawidłowe sformułowanie podstaw kasacyjnych i ich należyte uzasadnienie ma kluczowe znaczenie dla wyniku sprawy, ponieważ – jak już wskazano na początku – Naczelny Sąd Administracyjny związany jest granicami skargi kasacyjnej.
Z art. 176 p.p.s.a. wynika, że skarga kasacyjna poza tym, że ma czynić zadość wymaganiom przypisanym dla każdego pisma procesowego, powinna zawierać przytoczenie podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienie. Przez przytoczenie podstaw kasacyjnych należy rozumieć dokładne wskazanie takiej podstawy oraz określenie tych przepisów prawa (a zatem z podaniem stosownych jednostek redakcyjnych przywoływanych regulacji), które zdaniem wnoszącego skargę kasacyjną zostały naruszone przez sąd wydający zaskarżone orzeczenie. Uzasadnienie skargi kasacyjnej powinno zaś zawierać rozwinięcie zarzutów kasacyjnych przez wyjaśnienie na czym naruszenie polegało i przedstawienie w przypadku podstawy kasacyjnej z art. 174 pkt 1 p.p.s.a. argumentacji na poparcie odmiennej wykładni przepisu niż zastosowana w zaskarżonym orzeczeniu oraz umotywowanie niewłaściwego zastosowania przepisu.
Z kolei w odniesieniu do uchybień przepisom procesowym kasator powinien także wykazać, że zarzucane uchybienie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Dla spełnienia tego wymogu nie wystarczy przytoczenie formuły o naruszeniu przepisów postępowania mającym wpływ na wynik sprawy, lecz konieczne jest wykazanie, który przepis postępowania został naruszony, w jaki sposób oraz wpływu zarzucanego naruszenia na wynik sprawy. O skuteczności zarzutów, postawionych w oparciu o podstawę kasacyjną określoną w art. 174 pkt 2 p.p.s.a., nie decyduje bowiem każde stwierdzone uchybienie przepisom postępowania, lecz tylko takie, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Podkreślić należy, że Naczelny Sąd Administracyjny nie ma obowiązku, ani prawa do domyślania się i uzupełniania argumentacji autora skargi kasacyjnej. Przytoczenie podstawy kasacyjnej musi więc być precyzyjne, gdyż – z uwagi na związanie sądu kasacyjnego granicami skargi kasacyjnej – Naczelny Sąd Administracyjny może uwzględnić tylko te przepisy, które zostały wyraźnie wskazane w skardze kasacyjnej jako naruszone. Niezbędne jest zatem wskazanie w niej konkretnych przepisów, które zdaniem skarżącej zostały naruszone przez sąd I instancji. Powyższe wskazanie powinno obejmować numer artykułu, paragrafu, ustępu, punktu i innych jednostek redakcyjnych ustawy. Powołanie się na całość przepisu, który został podzielony na mniejsze jednostki redakcyjne, nie pozwala bowiem na prawidłowe ustalenie granic zaskarżenia, gdyż nie wyznacza kierunku, w jakim Naczelny Sąd Administracyjny powinien dokonać kontroli zaskarżonego orzeczenia.
Powyższe uwagi były niezbędne z uwagi na to, że w przedmiotowej sprawie skarga kasacyjna nie spełnia wymogów ustawowych. Przede wszystkim podkreślić należy, że kasator błędnie zarzucił naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. Co wymaga podkreślenia, sąd I instancji wydał wyrok oddalający skargę w oparciu o przepis art. 151 p.p.s.a., i to z tym przepisem należało powiązać zarzut postawione w petitum skargi kasacyjnej. Ponadto wskazać należy, że autor skargi kasacyjnej, zarzucając w pkt b) petitum skargi kasacyjnej naruszenie przepisów postępowania, powinien zarzuty tam zawarte powiązać z naruszeniem przez niezastosowanie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ("inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy;"), a nie jak to uczynił z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a, który to przepis odnosi się z kolei do naruszenia prawa materialnego.
Ponadto w pkt b) petitum skargi kasacyjnej skarżąca zarzuciła naruszenie art. 8 oraz 77 k.p.a., które to przepisy zawierają mniejsze jednostki redakcyjne. W tym przypadku autor skargi kasacyjnej powinien wskazać, która z tych jednostek redakcyjnych została naruszona – czego jednak nie czyni.
Przechodząc do rozpoznania poszczególnych zarzutów skargi kasacyjnej wskazać należy, że zostały one oparto na obu podstawach kasacyjnych określonych w art. 174 p.p.s.a., zatem w pierwszej kolejności Naczelny Sąd Administracyjny przeanalizował, czy sąd I instancji nie dopuścił się zarzucanych naruszeń przepisów postępowania i czy takie ewentualne uchybienia mogły mieć istotny wpływ na wynik postępowania sądowego.
Przypomnieć należy, o czym była już mowa wcześniej, że zarzucając naruszenie prawa procesowego należy wskazać przepisy prawa, które zostały naruszone przez sąd i istotny wpływ tego naruszenia na wynik sprawy, co oznacza, że na stronie skarżącej ciąży obowiązek wykazania, że gdyby nie doszło do zarzucanego naruszenia procedury, to wyrok byłby zupełnie inny. W przypadku zarzutów procesowych w treści zarzutu należy wskazywać na czym polegało naruszenie przepisów proceduralnych, natomiast uzasadnienie takiego zarzutu powinno wyjaśniać, jak przepis należało zastosować oraz przedstawić wpływ tego naruszenia na rozstrzygnięcie. Wypełnienie tych formalnych warunków jest niezbędne z tego powodu, że nie wszystkie naruszenia przepisów postępowania mogą być podstawą skutecznej skargi kasacyjnej, ale tylko takie, które miały istotny wpływ na rozstrzygnięcie.
W przedmiotowej sprawie autor skargi kasacyjnej nie wykazał takiej zależności ani w samych podstawach kasacyjnych, ani w ich uzasadnieniu. Wprawdzie kasator wskazuje, że "stan faktyczny, dotyczący gospodarstwa domowego, źródeł utrzymania, został ustalony na domysłach i w oparciu o szczątkowe informacje, oraz o lakoniczne" (tu zdanie urwane), to jednak nie przedstawia argumentów i nie wskazuje na materiał dowodowy zawarty w aktach sprawy, które by przemawiały za tym, że ustalony w sprawie stan faktyczny powinien kształtować się odmiennie.
Ponadto, należy przypomnieć, że ustanowiona w art. 7 k.p.a. i doprecyzowana w art. 77 § 1 k.p.a. zasada prawdy obiektywnej nakłada na organ administracji publicznej obowiązek podjęcia wszelkich niezbędnych kroków do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Jednakże w postępowaniu w przedmiocie umorzenia należności składkowych na podstawie przepisów art. 28 ust. 1 – 3 i ust. 3a ustawy systemowej w zw. z § 3 ust. 1 rozporządzenia, ZUS nie jest co do zasady obciążony obowiązkiem zbierania dowodów na okoliczność istnienia wspomnianych w tych przepisach przesłanek (por. wyrok NSA z 17 lutego 2015 r. sygn. akt II GSK 2317/13). W świetle art. 28 ust. 3a ustawy systemowej w zw. z § 3 ust. 1 rozporządzenia, to ubiegający się o umorzenie należności z tytułu ubezpieczeń społecznych ma wykazać, że ze względu na stan majątkowy, sytuację rodzinną oraz zdrowotną nie jest w stanie opłacić tych należności, gdyż pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny. Skoro zobowiązany ma wykazać spełnienie przesłanek będących podstawą dla organu do wydania decyzji o umorzeniu składek to oznacza, że ciężar dowodu w tym zakresie spoczywa na nim jako wnioskodawcy (wyroki NSA: z 2 kwietnia 2014 r. sygn. akt II GSK 157/13; z 13 marca 2014 r. sygn. akt II GSK 31/13; z 13 marca 2013 r. sygn. akt II GSK 2132/11). Umarzanie należności z tytułu składek jest wyjątkiem od zasady obowiązku ich opłacania. Ponadto to stronie znane są okoliczności, które uniemożliwiają jej uregulowanie zaległości (wyrok NSA z 14 marca 2012 r. sygn. akt II GSK 149/11). Na organie zaś, zgodnie z art. 80 k.p.a., spoczywa obowiązek dokonania oceny stanu faktycznego na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego, w tym dostarczonego przez wnioskującego o umorzenie. Kontrolując stanowisko sądu I instancji zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów wynikającą z art. 80 k.p.a. pod kątem ocenienia przez niego poprawności zgromadzenia przez organ materiału dowodowego i jego rozważenia, Naczelny Sąd Administracyjny doszedł do wniosku, że skarżąca kasacyjnie tak w zarzutach skargi kasacyjnej jak i jej uzasadnieniu, skutecznie nie podważył tych ustaleń i dowolności ich oceny.
Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że kontrolowane przez sąd I instancji decyzje zostały wydane w postępowaniu, które zostało przeprowadzone zgodnie ze standardami procedury administracyjnej. Przede wszystkim, co wymaga podkreślenia, nie można zgodzić się z zarzutem skarżącej, że "w trakcie postępowania skarżącej odmówiono możliwości zgłaszania wniosków dowodowych, nie poinformowano jej o możliwości zapoznania się z aktami postępowania – wydawano jedynie kolejne decyzje." Taką informację skarżąca uzyskała od organu już w pierwszym skierowanym do niej piśmie z 22 października 2020 r. Organ wzywał także stronę do uzupełnienia wniosku o umorzenie należności w zakresie m.in. majątku prywatnego oraz zobowiązań prywatnych i firmy. Ponadto ZUS w piśmie z 19 stycznia 2020 r. poinformował skarżącą o zakończeniu postępowania wyjaśniającego oraz możliwości wypowiedzenia się przez nią, co do zebranego materiału dowodowego i zgłoszonych żądań. Skarżąca z tego prawa nie skorzystała. W piśmie z 11 marca 2021 r. organ ponownie poinformował skarżącą o możliwości czynnego udziału w sprawie w szczególności zgłaszania dowodów i przedstawiania wyjaśnień. O prawie do wypowiedzenia się przed zakończeniem postępowania ZUS ponownie poinformował skarżącą w piśmie z 15 marca 2021 r., z którego skarżąca ponownie nie skorzystał.
Z tych wszystkich względów zarzuty naruszenia art. 174 pkt. 2 p.p.s.a. należało uznać za bezpodstawne.
Przechodząc z kolei do rozpoznania zarzutów naruszenia prawa materialnego przypomnieć należy, że – stosownie do treści art. 174 pkt 1 p.p.s.a. – może nastąpić jedynie poprzez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie. Skarżąca w pkt a) petitum skargi kasacyjnej zarzuca niezastosowanie art. 28 ust. 3 pkt 2, 3 i 3a ustawy systemowej.
W kwestii wadliwego zastosowania wymienionych w zarzutach przepisów stwierdzić zaś należy zgodnie z ugruntowanym w orzecznictwie sądów administracyjnych stanowiskiem, że błędne zastosowanie (niezastosowanie) przepisów materialnoprawnych zasadniczo pozostaje w ścisłym związku z ustaleniami stanu faktycznego sprawy i może być wykazane pod warunkiem wcześniejszego obalenia tych ustaleń czy też dowiedzenia ich wadliwości (np. wyroki NSA z 5.09.2014 r. sygn. akt I OSK 1119/13; z 15.06.2021 r. sygn. akt III OSK 181/21). Tym samym bez uprzedniego podważenia prawidłowości poczynionych w sprawie ustaleń faktycznych (co ma miejsce w przedmiotowej sprawie), wszelkie twierdzenia w tym zakresie nie znajdują uzasadnionych podstaw. W istocie bowiem nie wiadomo z czego skarżąca kasacyjnie wywodzi błędne zastosowanie wymienionych przez siebie regulacji prawa materialnego. Jej stanowisko w tym zakresie ogranicza się w rzeczywistości do prostego zaprzeczenia ocenie zaprezentowanej przez sąd, co do ustalonego w sprawie stanu faktycznego.
Z tego względu również zarzut naruszenia przepisów prawa materialnego nie mógł przynieść oczekiwanego skutku.
Biorąc pod uwagę ww. okoliczności Naczelny Sąd Administracyjny, stosownie do art. 184 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.