4) przepisem art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a. poprzez oddalenie skargi, pomimo iż, ZUS zaniechał wydania decyzji uwzględniającej wniosek, w sytuacji, gdy w toku postępowania rozpoznawczego ZUS dopuścił się naruszenia ww. przepisów, wyrażającego się preferencyjnym potraktowaniem interesu organu w porównaniu z interesem skarżącego i brak jakiegokolwiek uzasadnienia powyższego działania przez ZUS, podczas, gdy ZUS, jako organ administracji publicznej dążąc do załatwienia sprawy winien mieć na względzie zarówno interes społeczny, jak i słuszny interes obywateli.
Wykazane uchybienie miało istotny wpływ na wynik sprawy;
5) przepisem art. 80 k.p.a. w zw. art. 28 ust. 3 pkt 5 i 6 u.s.u.s. w zw. z art. 28 ust 3 u.s.u.s. w zw. z art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz § 3 ust 1 pkt 1 rozporządzenia:
a) poprzez ich niewłaściwego zastosowania i uznanie, że w stanie faktycznym niniejszej sprawy nie zachodzi sytuacja, w której opłacenie należności z tytułu składek pozbawi zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych,
b) poprzez uznanie za prawidłowe braku wykazania w uzasadnieniu decyzji ZUS z jakich powodów nastąpiło preferencyjne potraktowanie interesu organu nad interesem strony, a zatem zawarcia arbitralnego orzeczenia bez wskazania przesłanek prawa materialnego w zakresie wskazanych powyżej przepisów co skutkowało wydaniem decyzji w oparciu o dowolne uznanie administracyjne nie zawierające pełnych i jasnych rozważań w zakresie obu interesów tj. słusznego interesu strony postępowania i interesu publicznego co winno znaleźć nie tylko wyraz w zaskarżanej skargą decyzji,
c) poprzez uznanie za prawidłowe przez Sąd meriti oceny przez ZUS zebranego w sprawie materiału dowodowego, podczas gdy ZUS poddając materiał dowodowy sprawy ocenie ocenił z przekroczeniem granic swobodnej oceny i nie poddał wnikliwej własnej analizie istnienie przesłanek umorzeniowych, w tym przełożenia na stan faktyczny niniejszej sprawy pojęcia "całkowitej nieściągalności" a w konsekwencji nie zbadał relacji pomiędzy wielkością dochodów i wydatków skarżącego z wielkością zaległości w odniesieniu do skutków ich opłaty dla skarżącego i jego rodziny.
Argumentację na poparcie powyższych zarzutów skarżący kasacyjnie przedstawił w uzasadnieniu skargi kasacyjnej.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ wniósł o jej oddalenie i zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw.
Na wstępie należy wskazać, że jak wynika z art. 193 p.p.s.a. (zdanie drugie), uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną powinno zawierać ocenę przedstawionych w tej skardze zarzutów. Przepis ten określa tym samym zakres, w jakim NSA realizuje obowiązek uzasadnienia wyroku oddalającego skargę kasacyjną - modyfikując treść normy prawnej zawartej w art. 141 § 4 p.p.s.a. Norma zawarta w art. 193 p.p.s.a. (zdanie drugie) umożliwia zatem ograniczenie uzasadnienia wyroku NSA wyłącznie do oceny zarzutów skargi kasacyjnej. Naczelny Sąd Administracyjny, mając powyższe na uwadze, ograniczył rozważania w niniejszej sprawie do oceny zarzutów skargi kasacyjnej i wyjaśnienia istoty rozstrzygnięcia.
W myśl art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod uwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 p.p.s.a. Z tego względu Naczelny Sąd Administracyjny przy rozpoznaniu sprawy związany był granicami skargi kasacyjnej. Granice te są wyznaczone wskazanymi w niej podstawami, którymi - zgodnie z art. 174 p.p.s.a. - może być naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (art. 174 pkt 1 p.p.s.a.) albo naruszenie przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 p.p.s.a.). Związanie Naczelnego Sądu Administracyjnego granicami skargi kasacyjnej polega na tym, że jest on władny badać naruszenie jedynie tych przepisów, które zostały wyraźnie wskazane przez stronę skarżącą i nie może we własnym zakresie konkretyzować zarzutów skargi kasacyjnej, uściślać ich ani w inny sposób korygować.
Z postawionych w skardze kasacyjnej zarzutów wynika, że spór w sprawie dotyczy kwestii prawidłowości stanowiska Sądu I instancji, który kontrolując zgodność z prawem decyzji ZUS z 1 lutego 2022r. w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek, stwierdził, że decyzja ta nie jest niezgodna z prawem.
Odnosząc się do zarzutów sformułowanych w skardze kasacyjnej na wstępie należy wskazać, że zakres niezbędnych ustaleń dla oceny zasadności rozstrzygnięcia w zakresie umorzenia zadłużenia z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne wyznaczają przepisy ustawy z 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych. Z przepisów u.s.u.s. wynika, że umorzenie należności z tytułu składek możliwe jest w przypadku całkowitej nieściągalności, o której mowa w art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s., bądź też istnienia uzasadnionego przypadku, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 3a u.s.u.s.). Przy czym, szczegółowe zasady umarzania, o którym mowa w 28 ust. 3a u.s.u.s., określone zostały w Rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne.
Rozporządzenie MGPiPS w § 3 ust. 1 wskazuje że można umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku: gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych (pkt 1); poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności (pkt 2); przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności (pkt 3). Powyższe oznacza, że zadaniem Zakładu, jest określenie, czy zaistniały okoliczności uzasadniające umorzenie, o których mowa powyżej. Dopiero po stwierdzeniu zaistnienia określonych w powyższym rozporządzeniu sytuacji organ ma prawo umorzyć należności, co stanowi jego uprawnienie a nie obowiązek. W sprawie zobowiązany nie udowodnił okoliczności wynikających z § 3 ust. 1 pkt 1-3 Rozporządzenia MGPiPS - nie wykazał przesłanek uzasadniających umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, pozwalających na zastosowanie uznania celem umorzenia należności składkowych do czego ZUS (jak wskazano powyżej) nie jest bezwzględnie zobowiązany. Świadczy o tym użycie w art. 28 ust 3a u.s.u.s. wyrażenia "mogą być umarzane" oraz zastosowanie w konstrukcji § 3 ust. 1 Rozporządzenia MGPiPS terminu "może". Nie oznacza to jednak, że decyzja administracyjna wydana w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek może być dowolna. Uznanie administracyjne odnosi się do wyboru konsekwencji prawnych (umorzyć należności lub odmówić ich umorzenia) w razie prawidłowego ustalenia, że zastosowanie instytucji umorzenia jest możliwe. Kontrola sądowa legalności decyzji wydanych w ramach tzw. uznania administracyjnego sprowadza się w związku z tym jedynie do badania, czy w procesie dochodzenia do tych rozstrzygnięć organ rentowy uwzględnił całokształt okoliczności faktycznych, jakie wskazywać mogłyby na ważny interes zobowiązanego oraz czy w ramach swego uznania nie naruszył zasady swobodnej oceny dowodów. Nie można jednak tracić z pola widzenia, że zastosowanie instytucji uznania administracyjnego możliwe jest dopiero w sytuacji, gdy zostanie stwierdzone istnienie przesłanek umorzenia, a to oznacza, że ich brak zawsze skutkować będzie odmową umorzenia zaległości (por. np. wyroki NSA z: 7 kwietnia 2022r., sygn. akt I GSK 1390/21, 22 stycznia 2025r., sygn. akt I GSK 1522/21 - dostępne w internecie).
Na podstawie oświadczenia skarżącego o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej osoby fizycznej, która nie prowadzi pełnej księgowości sytuacja finansowa firmy skarżącego na przestrzeni lat kształtowała się następująco: rok 2018: przychód 11.330,00 zł, koszty 4.376,00 zł; rok 2019: przychód 1.160,00 zł, koszty 0 zł; rok 2020; przychód 10.180,00 zł, koszty 199,61 zł. Skarżący nie posiada dochodów z innych źródeł. Nie korzysta z pomocy społecznej oraz innych form pomocy. Prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną, która osiąga dochód w wysokości 2.300,00 zł netto miesięcznie. Nie posiada innych zobowiązań pieniężnych. Skarżący nie powołał się na sytuację zdrowotną.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego zasadnie Sąd I instancji, nie dostrzegł naruszenia przez ZUS przepisów postępowania. Organy prawidłowo przeprowadziły postępowanie dowodowe, na podstawie zgromadzonych dowodów, w tym oświadczeń skarżącego dotyczących sytuacji majątkowej i rodzinnej i zasadnie przyjęły, że nie zachodziły względem skarżącego przesłanki umożliwiające umorzenie należności. Należy przy tym pamiętać, że granice sprawy administracyjnej wyznaczył wniosek skarżącego o umorzenie należności wobec ZUS i z racji roli przypisanej Sądom administracyjnym nie mogły być one rozszerzone w postępowaniu przed Sądami administracyjnymi o okoliczności nieistniejące w czasie wydania decyzji czy nieujawnione przez skarżącego. Natomiast z żadnego dokumentu nie wynikała niemożność podjęcia przez skarżącego jakiejkolwiek pracy zarobkowej.
Przyjąć zatem należało, że skarżący tak w zarzutach skargi kasacyjnej jak i jej uzasadnieniu, skutecznie nie podważył poczynionych przez organy ustaleń jak i ich dowolności. Organ dokonał oceny sytuacji życiowej i majątkowej skarżącego, wyważył interes społeczny i interes strony na podstawie wszystkich dokumentów znajdujących się w aktach sprawy. Ocena ta nie była oparta o błędnie ustalone okoliczności faktyczne, ale o te, które wynikały z zebranego w sprawie materiału dowodowego, w tym dostarczonego przez skarżącego.
Zauważyć też należy, że w uzasadnieniu zarzutów skargi kasacyjnej kasator kwestionuje podstawę prawną rozstrzygnięcia wskazując na niezgodność przywołanych przepisów z Konstytucją i powołując w tym zakresie wystąpienie Rzecznika Praw Obywatelskich z 9 listopada 2022r. do Ministra Rodziny i Polityki Społecznej zaznaczając, że wątpliwości RPO zostały niejako podzielone przez Ministerstwo, które w swej odpowiedzi poinformowało, że obecnie prowadzone są analizy w zakresie zmiany przepisów dotyczących umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne.
Pismo to nie może jednakże zostać uznane za uzasadnienie podstawy kasacyjnej.
W związku z powyższym Naczelny Sąd Administracyjny skargę kasacyjną oddalił, stosownie do art. 184 p.p.s.a.
Zgodnie z przepisem art. 207 § 2 p.p.s.a., w przypadkach szczególnie uzasadnionych Sąd może odstąpić od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości lub w części. Taka sytuacja zaistniała w niniejszej w sprawie, dlatego Naczelny Sąd Administracyjny z uwagi na charakter sprawy odstąpił od zasądzenia od skarżącego na rzecz ZUS zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości.
Odnosząc się do wniosku o przyznanie wynagrodzenia z tytułu nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, należy wskazać, że wynagrodzenie pełnomocnika ustanowionego z urzędu za pomoc prawną należne jest od Skarbu Państwa (art. 250 p.p.s.a.) i przyznawane jest przez Wojewódzki Sąd Administracyjny, na podstawie przepisów art. 258-261 p.p.s.a. Z tego też względu wniosek pełnomocnika z urzędu o przyznanie wynagrodzenia za czynności w postępowaniu kasacyjnym Naczelny Sąd Administracyjny pozostawił do rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie.