Zdaniem sądu I instancji ograniczone możliwości płatnicze wnioskodawcy, podnoszone jako jeden z głównych argumentów, w ustalonych okolicznościach sprawy nie mogą być uznane za przesłankę wystarczającą do zastosowania ostatecznej formy ulgi, jaka jest umorzenia nienależnie pobranej renty rodzinne. Przesłanka z 41 a ust. 1 u.s.r. określana jako przypadek uzasadniony ważnym interesem zainteresowanego nie odnosi się do subiektywnego odczucia wnioskodawcy o dolegliwości z powodu konieczności zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, lecz oznacza obiektywną, wyjątkową sytuację, która zagraża podstawowemu bytowi zobowiązanego lub jego rodziny. Zdaniem sądu I instancji zadeklarowany stan majątkowy nie daje podstaw do stwierdzenia trwałego ubóstwa oraz uznania, że sytuacja materialna strony ma charakter definitywny. WSA zwrócił nadto uwagę na fakt, że wnioskodawca nie korzysta ze środków pomocy społecznej. Wnioskodawca jest osobą młodą, zdrową, wobec której nie wydano orzeczenia o niezdolności do pracy, która uniemożliwiłaby mu podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia, a w związku z tym, rokuje spłatę nienależnie pobranego świadczenia, chociażby w systemie ratalnym.
W skardze kasacyjnej D. K. zaskarżył powyższy wyrok w całości wnosząc o jego uchylenie, przeprowadzenie rozprawy oraz zwrot kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.
Skarżący zarzucił zaskarżonemu wyrokowi:
a. naruszenie przepisów prawa procesowego tj. art. 145 § 1 pkt 1 pkt c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024 r. poz. 935 ze zm., dalej: "p.p.s.a.") w zw. z art. 80 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2025 r., poz. 1691, dalej: "k.p.a.") poprzez dokonanie dowolnej, a nie swobodnej oceny dowodów sprowadzającej się do uznania, że sytuacja materialna skarżącego pozwala na zaspokojenie należności w całości, podczas gdy z ustaleń organu jasno wynika, że koszty utrzymania gospodarstwa domowego skarżącego są równoważne z jego przychodami, a to uzasadnia zastosowania art. 41a ust. 1 u.s.r.;
b. naruszenie przepisów prawa materialnego tj. art. 145 § 1 pkt 1 pkt a) p.p.s.a. w zw. z art. 41a ust. 1 u.s.r. poprzez dokonanie jego błędnej wykładni sprowadzającej się do błędnego stwierdzenia, że przez sytuację finansową należy rozumieć możliwości zarobkowe wnioskodawcy, podczas gdy orzecznictwo kategorycznie rozróżnia te dwa pojęci.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podano argumenty na poparcie podniesionych zarzutów.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ wniósł o jej oddalenie w całości.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna jest niezasadna i dlatego podlega oddaleniu.
Stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W analizowanej sprawie przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego, wyliczone enumeratywnie w art. 183 § 2 p.p.s.a., nie występują. Z tego względu Naczelny Sąd Administracyjny przy rozpoznaniu sprawy związany był granicami skargi kasacyjnej. Granice te wyznaczają sformułowane w skardze kasacyjnej skierowane przeciwko rozstrzygnięciu sądu I instancji zarzuty i wnioski. Już na wstępie wskazać należy, że zawarty w ocenianej skardze kasacyjnej wniosek sprowadzający się jedynie do "uchylenia zaskarżonego orzeczenia" nie jest kompletny, gdyż przepisy p.p.s.a. przewidują w takim przypadku dwie możliwości, albo przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi, który wydał orzeczenie - art. 185 § 1 p.p.s.a., albo rozpoznanie skargi przez NSA - art. 188 p.p.s.a. (por. wyrok NSA z 16 stycznia 2007 r., sygn. akt II FSK 103/06, LEX nr 283965).
Jak stanowi art. 174 p.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na zarzucie: naruszenia prawa materialnego przez jego błędną wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (pkt 1), bądź naruszenia przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (pkt 2). Zgodnie z art. 176 p.p.s.a. skarga kasacyjna powinna zawierać przytoczenie podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienie. Przez przytoczenie podstaw kasacyjnych należy rozumieć dokładne wskazanie oraz określenie tych przepisów prawa, które zdaniem wnoszącego skargę kasacyjną zostały naruszone przez sąd wydający zaskarżone orzeczenie. Uzasadnienie skargi kasacyjnej powinno zaś zawierać rozwinięcie zarzutów kasacyjnych.
Z przepisów art. 183 § 1, jak i z art. 174 oraz art. 176 p.p.s.a. wynika zatem, że do strony wnoszącej skargę kasacyjną należy takie zredagowanie tego środka odwoławczego, które umożliwi Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu odniesienie się do stanowiska sądu I instancji we wszystkich kwestiach, które zdaniem strony zostały nieprawidłowo przez ten sąd rozważone czy ocenione. Uzasadnienie skargi kasacyjnej powinno zawierać rozwinięcie zarzutów kasacyjnych przez wyjaśnienie, na czym naruszenie polegało i przedstawienie argumentacji na poparcie odmiennej wykładni przepisu, niż zastosowana w zaskarżonym orzeczeniu, umotywowanie "niewłaściwego zastosowania" przepisu, zaś w odniesieniu do uchybień przepisom procesowym wykazanie, że zarzucane uchybienie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
W rozstrzyganej sprawie, spór dotyczy prawidłowości decyzji odmawiającej skarżącemu umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranego świadczenia rentowego. Zważywszy, iż rozpoznanie zarzutów procesowych w sprawie uzależnione jest od rozumienia (wykładni) przesłanek umorzenia należności wskazanych w art. 41a ust. 1 pkt 2 u.s.r., NSA za zasadne uznał w pierwszej kolejności odniesienie się do zarzutu naruszenia prawa materialnego tej zarzutu błędnej wykładni art. 41a ust. 1 u.s.r.
Zgodnie z dyspozycją art. 41a ust. 1 pkt 2 u.s.r. Prezes Kasy lub upoważniony przez niego pracownik Kasy, w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zainteresowanego, na jego wniosek, uwzględniając możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego, może umorzyć należności Kasy z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub części. Z unormowania tego wynika, iż przesłanką warunkującą umorzenie należności jest zaistnienie ważnego interesu zainteresowanego, przy ocenie której organ powinien uwzględnić, z jednej strony możliwości płatnicze wnioskodawcy, a z drugiej, stan finansów funduszu emerytalno-rentowego.
Trafnie w ocenie NSA organ i sąd I instancji przyjęli, że możliwości płatnicze wnioskodawcy należy odnosić do określenia finansowej zdolności uregulowania przez wnioskodawcę obciążającej go kwoty należności. W tym celu niewystarczające jest uwzględnienie na dzień wydawania decyzji wysokości posiadanych przez stronę dochodów w kontekście niezbędnych kosztów utrzymania. Możliwości płatnicze wnioskodawcy muszą być rozpatrywany w kontekście wszelkich danych, które obrazują sytuację finansową i majątkową strony, jej możliwości płatnicze, źródła uzyskiwania dochodów i realne możliwości ich uzyskiwania, a także wpływ strony na swoją sytuację finansową.
Jak trafnie wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 12 stycznia 2023 r., w sprawie sygn. akt I GSK 37/22 (LEX nr 3537747) na gruncie art. 41a ust. 1 pkt 2 u.s.r. ważny interes zainteresowanego (ust. 1) jest przesłanką pierwszoplanową i odrębną od przesłanek szczegółowych umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub części, które to przesłanki występują łącznie w postaci: możliwości płatniczych wnioskodawcy oraz stanu finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego (wskazanych w pkt 2 ust. 1). To oznacza, że rozpoznanie przesłanek umorzenia jakimi są możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów wskazanych funduszów warunkowane jest istnieniem (wystąpieniem) przesłanki ważnego interesu zainteresowanego. Takie rozumienie potwierdza odczytywanie regulacji także w kontekście pkt 1 art. 41a ust. 1 u.s.r., a zatem z zastosowaniem rozumienia systemowego unormowania art. 41a ust. 1 u.s.r.
Naczelny Sąd Administracyjny w pełni podziela stanowisko sądu I instancji , że wobec braku definicji legalnej pojęcia ważnego interesu zainteresowanego o jego zaistnieniu świadczyć może zarówno trudna sytuacja finansowa, majątkowa, osobista, czy zdrowotna zobowiązanego, jak i wystąpienie zdarzeń nadzwyczajnych (takich jak klęska żywiołowa, niezawiniona utrata możliwości zarobkowania, choroba lub ciężkie kalectwo), które zaburzyły w istotny sposób codzienne funkcjonowanie strony, w tym negatywnie wpłynęły na stan środków przeznaczonych na zwykłe utrzymanie. A zatem ważny interes zainteresowanego zachodzić będzie w sytuacji gdy pomiędzy obowiązkiem zwrotu nienależnie pobranych świadczeń i jego sytuacją materialną występować będzie taka zależność, że zapłata należności mogłaby spowodować niemożność zaspokojenia przez zobowiązanego lub/i jego bliskich podstawowych potrzeb życiowych. W orzecznictwie zwraca się również uwagę, że ważny interes charakteryzuje się nieprzewidywalnością i niezależnością od sposobu postępowania zobowiązanego (por. wyroki NSA: z 13 grudnia 2024 r., I GSK 770/21, LEX nr 3837525, z 24 maja 2024 r., I GSK 1709/20, LEX nr 3757779).
W kontekście powyższego w okolicznościach sprawy nie mógł zostać uznany za zasadny zarzut naruszenia przepisów postępowania.
Wskazany powyżej art. 41a ust. 1 pkt 2 u.s.r. wyznaczał i determinował zakres niezbędnego postępowania dowodowego w sprawie i podlegające ustaleniu przesłanki jego zastosowania, jakimi są ważny interes zobowiązanego, możliwości płatnicze wnioskodawcy i stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego. Uznaniowy charakter decyzji dotyczącej umorzenia nienależnie pobranych należności nie zwalnia organu administracji od obowiązku dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy (art. 7 k.p.a.) oraz zebrania i rozpatrzenia w sposób wyczerpujący materiału dowodowego (art. 77 § 1 k.p.a.). Podkreślić także należy, że ciężar dowodu istnienia przesłanek umorzenia, co do zasady, spoczywa na wnioskodawcy, zaś organ administracji odpowiada za prawidłowość przeprowadzonego postępowania dowodowego oraz rzetelność dokonanych ustaleń.
W rozstrzyganej sprawie celem postępowania dowodowego było więc zbadanie przez organ administracji sytuacji majątkowej oraz życiowej skarżącego, a przez to ustalenie, czy zaistniała przesłanka ważnego interesu wnioskodawcy wskazana art. 41a ust. 1 pkt 2 u.s.r. Zgodnie z art. 80 k.p.a. organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. Przepis ten wyraża zasadę swobodnej oceny dowodów, która statuuje obowiązek organu wszechstronnej oceny wszystkich zebranych w sprawie dowodów i to nie tylko każdego z nich z osobna, ale również we wzajemnej łączności. Aby granice swobodnej oceny nie zostały przekroczone przy ocenie materiału dowodowego sprawy organ powinien m.in. kierować się prawidłami logiki i doświadczenia życiowego. W skardze kasacyjnej skarżący nie przedstawił przekonującej argumentacji (uzasadnienia) na rzecz wykazania, że w zaskarżonym wyroku doszło do sformułowania wadliwego stanowiska w kwestii oceny materiału dowodowego dokonanej w sprawie przez organ.
W toku postępowania organ ustalił, że wnioskodawca jest osobą młodą, zdolną do pracy, u progu okresu swojej aktywności zawodowej. Nie udokumentował żadnych okoliczności, które mogłyby potwierdzić niemożność podjęcia zatrudnienia. Skarżący mieszka z matką w domu jednorodzinnym, źródłem utrzymania rodziny jest jej emerytura, która wynosi 2.495,23 zł netto, a zatem dochód na osobę w rodzinie wynosi 1106,50 zł. Kwota ta znacznie przewyższa kryterium dochodowe, wykorzystywane dla potrzeb świadczeń z pomocy społecznej (600 złotych w przypadku osób pozostających w rodzinie). Skarżący nie korzysta z pomocy społecznej. Łącznie udokumentowane wydatki rodziny wynoszą 2.213 zł. Powstanie obciążających stronę zaległości nie jest także wynikiem zdarzeń nadzwyczajnych, lecz konsekwencja jej decyzji o zapisaniu się do szkoły, a następnie nie kontunuowaniu nauki. W oparciu o te ustalenia organ prawidłowo ocenił, że wobec skarżącego nie zachodziła przesłanka ważnego interesu zobowiązanego. Podnoszona przez stronę w skardze kasacyjnej okoliczność, że koszty utrzymania jego gospodarstwa domowego są równoważne z jego przychodami, nie podważa prawidłowości tej oceny. Analiza ustalonych w postępowaniu faktów nie prowadzi do wniosku, że sytuacja strony nosi znamiona ubóstwa, z akt sprawy nie wynika by gospodarstwo domowe skarżącego zalegało z regulowaniem zobowiązań wobec dostawców prądu, gazu, wody itp, rodzina nie korzysta także ze środków pomocy społecznej. Trafnie wskazał organ, co zasadnie zaakceptował sąd I instancji, że skarżący jako osoba młoda i zdolna do pracy w warunkach dzisiejszego rynku pracy jest w stanie podjąć zatrudnienie w celu poprawy sytuacji swojego gospodarstwa domowego, co tym samym umożliwiłoby spłatę zaległości chociażby w systemie ratalnym. Prawidłowo zatem organ przyjął, że trudności finansowe zobowiązanego mają charakter przejściowy, a nie stały i pogłębiający się. Wysuniętych przez organ wniosków nie sposób uznać za dowolne ani sprzeczne z logiką i doświadczeniem życiowym
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, WSA w Rzeszowie dokonał prawidłowo kontroli działalności organu uznając, że organ ustalając oraz oceniając zgromadzony materiał dowodowy nie naruszył przepisów procedury administracyjnej wskazanych w petitum skargi kasacyjnej. W myśl art. 80 k.p.a. obowiązkiem organu było odniesienie się do całokształtu materiału dowodowego, akta kontrolowanej sprawy, jak i treść uzasadnienia wydanych decyzji wskazują, że organ administracji takiej właśnie wszechstronnej jego oceny dokonał. Przedstawione w postępowaniu dowody zostały poddane ocenie zgodnie z regułami wynikającymi z art. 77 § 1 i art. 80 k. p. a. Sprawozdanie z analizy tego materiału zawarte w zaskarżonej decyzji nie pozostawia wątpliwości, że przeprowadzono ją rzetelnie, wysuwając logiczne i powiązane wzajemnie wnioski. Tym samym postawiony zarzut kasacyjny należało uznać za nieskuteczny.
Skoro skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw, Naczelny Sąd Administracyjny w oparciu o art. 184 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.