W rozpoznawanej sprawie - jak wynika to z akt administracyjnych - ZUS dopuścił wszystkie dowody na okoliczność sytuacji strony skarżącej. Dowody te stanowiły podstawę poczynionych w sprawie ustaleń faktycznych. Poczynione przez ZUS ustalenia oraz ich ocena znajdują zaś swoje szczegółowe odzwierciedlenie w uzasadnieniu zaskarżonej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego decyzji. Treść uzasadnienia skargi kasacyjnej wskazuje zaś, że jej autor wyłącznie polemizuje z oceną stanu faktycznego, dokonaną przez organ administracji, a prawidłowo zaakceptowaną przez Sąd I instancji. Zajęte stanowisko Zakład przedstawił w uzasadnieniu decyzji spełniającej wymogi z art. 107 § 3 k.p.a. Uczynił w tym zakresie zadość zasadzie przekonywania. Odmienna zaś ocena dowodów i zanegowanie przez stronę skarżącą treści wydanego rozstrzygnięcia nie może oznaczać, że przeprowadzone postępowanie było niezgodne z obowiązującymi przepisami prawa.
Wbrew zatem twierdzeniom strony skarżącej kasacyjnie należy wskazać, że zasadnie i prawidłowo uznał Sąd I instancji, że organ prawidłowo przeprowadził postępowanie wyjaśniające z uwzględnieniem reguł w nim obowiązujących, a w szczególności z poszanowaniem art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. organ ustosunkował się do wszystkich okoliczności faktycznych i dowodów podnoszonych przez skarżącego w toku postępowania, a także ocenił zebrany materiał dowodowy w sposób kompletny, zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów, co znalazło wyraz w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, czyniąc tym samym zadość art. 107 § 3 k.p.a.
Podkreślić także należy, że w przypadku braku przesłanki całkowitej nieściągalności, czyli braku przesłanki do zastosowania ulgi w postaci umorzenia należności składkowych, w konsekwencji działania organu w ramach związania, a nie uznania administracyjnego, powoływanie się na obowiązek stosowania norm prawa z uwzględnieniem interesu społecznego i słusznego interesu obywateli, nie może odnieść oczekiwanego przez stronę skutku prawnego. Wynikający z art. 7 k.p.a. obowiązek dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy przy uwzględnieniu interesu społecznego i słusznego interesu obywateli, co też w sprawie uczyniono, nie może bowiem przełamać ustalonego w postępowaniu braku przesłanki umożliwiającej przyznanie ulgi.
Sąd I instancji prawidłowo i wyczerpująco wyjaśnił przyczynę, dla której oddalił skargę w zakresie odmowy umorzenia należności skarżącego. Wbrew podniesionym zarzutom kasacyjnym stan sprawy został ustalony w sposób nie naruszający prawa.
Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko przedstawione w zaskarżonym wyroku, że organy nie naruszyły przepisów postępowania. Organ dokonał zebrania materiału dowodowego oraz jego oceny, a także wyciągnął z niego logiczne wnioski. Okoliczność, że skarżący nie podzielają stanowiska organów, nie świadczy o tym, iż organy naruszyły przepisy postępowania. W zaskarżonej decyzji organ przywołał stosowne przepisy i wyjaśnił ich treść oraz uzasadnił podjęte rozstrzygnięcie.
O naruszeniu art. 8 k.p.a. i zawartej w nim normy nakazującej organom administracji publicznej prowadzenie postępowania w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej, kierując się zasadami proporcjonalności, bezstronności i równego traktowania, nie może stanowić podjęcie przez organ rozstrzygnięcia odmiennego od oczekiwanego przez stronę. Strona ma bowiem prawo do własnego subiektywnego przekonania o zasadności jej zarzutów, jednakże przekonanie to nie musi mieć odzwierciedlenia w obowiązujących przepisach prawnych i ich wykładni.
Ponadto, z zasady pogłębiana zaufania obywateli do organów państwa, wynika przede wszystkim wymóg praworządnego i sprawiedliwego prowadzenia postępowania i rozstrzygnięcia sprawy przez organ administracji publicznej. Tylko postępowanie odpowiadające takim wymogom i orzeczenia wydane w wyniku tak przeprowadzonego postępowania, mogą wzbudzać zaufanie obywateli do organów administracji publicznej.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, strona nie podważyła skutecznie oceny dokonanej w zaskarżonym wyroku, zaś niezadowolenie skarżącego z wydanego przez organ rozstrzygnięcia nie może być utożsamiane z naruszeniem wynikającego z art. 8 § 1 k.p.a. obowiązku prowadzenia postępowania w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej. Nie sposób przyjąć, że wymóg prowadzenia postępowania w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej będzie zachowany tylko wówczas, gdy organy administracji będą wydawać rozstrzygnięcia, których oczekuje strona postępowania.
Przechodząc do oceny zarzutów materialnych, Naczelny Sąd Administracyjny na wstępie należy wskazać, że prawidłowość wykazania przez organ istnienia przyczyn odmowy umorzenia podlega kontroli sądowej, w ramach której sąd ocenia, czy zgromadzony został wystarczający materiał dowodowy dla ustalenia istnienia (lub nieistnienia) przesłanek umorzenia oraz czy zgromadzony materiał został prawidłowo oceniony, a następnie, czy z oceny tej zostały wyciągnięte wnioski właściwe pod względem logicznym i pod względem prawnym.
W skardze kasacyjnej złożonej w niniejszej sprawie skarżący podniósł zarzuty naruszenia art. 28 ust. 1, 2 oraz ust. 3 pkt. 6 u.s.u.s. Należy zauważyć, że autor skargi kasacyjnej formułując powyższy zarzut nie wskazuje w istocie, na czym polega zarzucany przezeń błąd wykładni wskazanych przepisów, czy też wadliwe ich zastosowanie. Zgodnie z art. 28 ust. 1 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład, z uwzględnieniem ust. 2-4. Przepis zaś art. 28 ust. 2 u.s.u.s. stanowi, że należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części tylko w przypadkach ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a. Natomiast art. 23 ust 3 u.s.u.s. określa w sposób wyczerpujący przypadki nieściągalności. Skarżący kasacyjnie kwestionuje wyłącznie uznanie przez organy i Sąd I instancji niewystąpienia przesłanki całkowitej nieściągalności. Przypomnieć trzeba, że zgodnie z treścią art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. całkowita nieściągalność ma miejsce wówczas gdy jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Wbrew zarzutom skargi kasacyjnej prawidłowo interpretując ten przepis organ odwoławczy stwierdził, że przesłanka ta nie występuje, bo nie występuje brak majątku. Toczy się bowiem postępowanie egzekucyjne wobec majątku skarżącego. Zatem nie zasługiwał na uwzględnienie pierwszy z zarzutów naruszenia prawa materialnego skargi kasacyjnej.
Również zarzut z pkt. 2 ppkt b petitum skargi kasacyjnej, naruszenia art. 28 ust. 3a w zw. z art. 32 u.s.u.s., w zw. z § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia należało uznać za bezpodstawny.
Zgodnie z art. 28 ust. 3a u.s.u.s. mimo braku całkowitej nieściągalności, w odniesieniu do osób ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami tych składek, a więc osób płacących składki na własne ubezpieczenie społeczne, omawiana ustawa przewiduje również możliwość umorzenia należności z tytułu składek (odsetek za zwłokę) w uzasadnionych przypadkach. Ich wskazanie pozostawione zostało ministrowi właściwemu do spraw zabezpieczenia społecznego w upoważnieniu ustawowym zawartym w art. 28 ust. 3b u.s.u.s., aby w drodze rozporządzenia określił szczegółowe zasady tego umarzania, z uwzględnieniem przesłanek uzasadniających to umorzenie przy wzięciu pod uwagę ważnego interesu osoby zobowiązanej do opłacenia należności z tytułu składek oraz stanu finansów ubezpieczeń społecznych.
Działając na mocy powyższego upoważnienia Minister Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej wydał rozporządzenie, w którym to zawarta została zasada (§ 3 ust. 1), że ZUS może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, iż ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku, gdy opłacenie tych należności pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.
Opierając się o treść przywołanego przepisu zauważyć należy, że to zobowiązany ma wykazać przesłanki uzasadniające umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne. Wykazanie tych okoliczności, a nie tylko wskazanie, oznacza, że to zobowiązany ma udowodnić te okoliczności. W postępowaniu toczącym się wskutek złożenia wniosku o umorzenie należności z tytułu składek, to przede wszystkim na stronie zgłaszającej powyższy wniosek spoczywa ciężar wykazania, że zachodzą przesłanki uzasadniające zgłoszone żądanie na podstawie art. 28 ust. 3a (patrz wyroki NSA z: 13 marca 2013 r., sygn. akt II GSK 2132/11; 2 kwietnia 2014 r., sygn. akt II GSK 157/13; 13 marca 2014 r., sygn. II GSK 31/13), gdyż to stronie znane są okoliczności, które uniemożliwiają jej uregulowanie zaległości (patrz: wyrok NSA z 14 marca 2012 r., sygn. II GSK 149/11). Wynika to przede wszystkim z faktu, że umarzanie należności z tytułu składek jest wyjątkiem od zasady obowiązku ich opłacania. Na organie zaś, zgodnie z art. 80 k.p.a., spoczywa obowiązek dokonania oceny stanu faktycznego na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego.
Treść art. 28 ust. 3a u.s.u.s. wskazuje zatem, że decyzja w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek ma charakter uznaniowy, co oznacza, że organ ma prawo wyboru treści rozstrzygnięcia. Organ może, ale nie musi udzielić stosownej ulgi. Nawet zatem w przypadku wystąpienia okoliczności unormowanych w ww. przepisach ZUS nie jest bezwzględnie zobowiązany do umorzenia należności składkowych. Świadczy o tym użycie w art. 28 ust. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych wyrażenia "mogą być umarzane" oraz zastosowanie w konstrukcji § 3 ust. 1 rozporządzenia terminu "może". Nie oznacza to jednak, że decyzja administracyjna wydana w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek może być dowolna. Uznanie administracyjne odnosi się do wyboru konsekwencji prawnych (umorzyć należności lub odmówić ich umorzenia) w razie prawidłowego ustalenia, że zastosowanie instytucji umorzenia jest możliwe.
Przedstawiona wyżej konstrukcja przepisu prawa materialnego, nie wyklucza ciążącej na organie administracyjnym zasady prawdy materialnej, niemniej jednak w sposób istotny modyfikuje pozycję procesową strony postępowania administracyjnego zdecydowanie aktywizując ją do czynnego udziału w postępowaniu dowodowym celem wykazania przesłanek umorzenia.
Ustalając stan faktyczny sprawy w toku postępowania dowodowego i następnie porównując ten stan do hipotezy normy zezwalającej na umorzenie tych należności organ jest związany zasadami określonymi w k.p.a., oraz regułami logiki. Postępowanie organu w tym zakresie podlega ocenie sądu administracyjnego, który ocenia, czy został w sprawie zebrany kompletny materiał dowodowy, czy w procesie oceny dowodów nie naruszono reguł logiki i czy zastosowano właściwe przepisy do prawidłowo ustalonego stanu faktycznego.
Zgodzić się należy z oceną Sądu I instancji, że organ dokonał oceny sytuacji życiowej i majątkowej skarżącego, wyważył interes społeczny i interes strony na podstawie wszystkich dokumentów znajdujących się w aktach sprawy. W wyniku tej oceny Sąd I instancji trafnie stwierdził, że podjęta została decyzja mieszcząca się w granicach uznania administracyjnego, a Sąd nie znalazł podstaw do uznania jej niezgodności z prawem. Podsumowując należy podkreślić, że umorzenie należności z tytułu zaległych składek na ubezpieczenie społeczne ma charakter wyjątkowy i zarezerwowane jest dla sytuacji nadzwyczajnych, które jednak w rozpoznawanej sprawie nie zachodzą.
Przypomnieć należy, iż w rozpatrywanej sprawie organ ustalił, że w dniu 26 stycznia 2024 r. do ZUS wpłynął wniosek skarżącego reprezentowanego przez żonę [...] o umorzenie należności z tytułu składek z powodu trudnej sytuacji materialnej. Skarżący nie uzyskuje żadnego dochodu, 31 grudnia 2020 r. zawiesił działalność gospodarczą, a 14 kwietnia 2022 r. zaprzestał wykonywania działalności gospodarczej. Skarżący nie posiada własnego tytułu do ubezpieczeń w ZUS, natomiast do ubezpieczenia społecznego zgłasza skarżącego żona, której udzielił pełnomocnictwa m.in. w sprawie o umorzenie należności z tytułu składek przed organem administracji na podstawie załączonego do akt sprawy aktu notarialnego z dnia 16 marca 2022 r. W toku postępowania strona nie przedstawiła żadnego zaświadczenia, z którego wynikałoby ograniczenie możliwości podjęcia zatrudnienia w pełnym wymiarze czasu pracy, czy też orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Pełnomocnik skarżącego wskazał, iż jest on alkoholikiem od 10 lat i przedłożył kartę leczenia szpitalnego od 4 lipca 2022 r. do 16 sierpnia 2022 r. na Oddziale Terapii Uzależnienia od Alkoholu Wojewódzkiego Szpitala Specjalistycznego w [...], z której wynika, że skarżący został wypisany do domu po zakończeniu podstawowego, sześciotygodniowego programu terapii z leczeniem abstynencji i udziału w mitingach AA. ZUS ustalił na podstawie wydruku z księgi wieczystej prowadzonej przez Sąd Rejonowy w [...] V Wydział Ksiąg Wieczystych, że skarżący jest właścicielem we wspólności ustawowej majątkowej małżeńskiej nieruchomości objętej księgą wieczystą nr [...] o powierzchni [...] w miejscowości [...], przy ul. [...], zabudowanej domem o powierzchni 200 m², w dziale IV księgi znajduje się wpis hipoteki umownej kaucyjnej na rzecz wierzyciela hipotecznego (kredyt udzielony na podstawie umowy z dnia 19 października 2007 r. w kwocie 686.000 zł oraz wzmianka z 13 lutego 2024 r. o wpisie hipoteki przymusowej. Z oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej osoby fizycznej, która nie prowadzi działalności gospodarczej wynika, że skarżący prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną i 15 letnim synem. Posiadają troje dzieci, ale dwie córki usamodzielniły się. Żona skarżącego pracuje i uzyskuje dochód. [...] uzyskuje dochody z dwóch umów o pracę i podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne od stycznia 2024 r. do marca 2024 r. wyniosły średnio: - z tytułu zatrudnienia w [...] - 5 925,47 zł, -z tytułu zatrudnienia w [...] (w 1/2 wymiaru czasu pracy) 2 505,94 zł, czyli dochody w tym okresie wyniosły 6 077,67 zł netto miesięcznie. Dodatkowo ZUS wypłaca rodzinie świadczenie wychowawcze na małoletniego syna w wysokości 800 zł miesięcznie. Minimum socjalne w I kwartale 2024 r. w gospodarstwie pracowniczym 3-osobowym (M+K+DS.) na osobę wynosiło razem 4744,01 (informacja IPiSS z 28 czerwca 2024 r., publ. www.ipiss.com.pl). Biorąc powyższe po uwagę łącznie miesięczne dochody gospodarstwa domowego skarżącego przekraczają kwotę minimum socjalnego, bowiem wynoszą 6877,67 zł netto miesięcznie.
ZUS wziął też pod uwagę fakt, że strona nie korzysta z żadnych form pomocy skierowanych do osób znajdujących się w niedostatku. Zasadnie również organ wskazywał, że skarżący wprawdzie posiada zaległości w spłacie zobowiązań cywilnoprawnych, jednakże konieczność spłaty zobowiązań cywilnoprawnych nie korzysta z pierwszeństwa zaspokojenia przed zobowiązaniami publicznoprawnymi.
Niewątpliwie u skarżącego występuje niełatwa sytuacja materialna, jednakże nie posiada ona cech wyjątkowości, jaką odznaczają się szczególne wypadki losowe, a biorąc pod uwagę publicznoprawny charakter należności - jak słusznie wskazał Sąd I instancji - Zakład Ubezpieczeń Społecznych jest zobowiązany do staranności i ostrożności w procedowaniu spraw z zakresu umarzania i jeśli jest szansa na odzyskanie należności, to ma podstawy, aby odmówić umorzenia zaległości składkowych w całości. Tym samym, organ miał podstawy, by przyjąć, że z akt sprawy nie wynika, aby skarżący udowodnił, np., aby ciążące na niego zaległości względem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, uniemożliwiały jej: leczenie, zakup niezbędnych lekarstw lub zaspokojenie innych podstawowych potrzeb życiowych. Nie wykazał także korzystania z zasiłków stałych, okresowych czy celowych dedykowanych rodzinom znajdującym się w ciężkiej sytuacji bytowej.
Prawidłowo uznano, iż sytuacja materialna wnioskodawcy jest trudna, nie może ona jednak przemawiać za całkowitym umorzeniem należności, w sytuacji gdy skarżący nie znajduje się w stanie ubóstwa, czy w takiej sytuacji, w której pomimo ograniczenia wydatków niebędących koniecznymi dla utrzymania, nie posiada środków na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. Trafnie Sąd I instancji wskazał, że biorąc pod uwagę wiek skarżącego, brak orzeczenia o niepełnosprawności lub przeciwskazaniu do świadczenia pracy zarobowej, ma możliwość podjęcia zatrudnienia w pełnym wymiarze czasu pracy, co pozwoliłoby na uzyskanie przez niego dochodów. Skarżący może być osobą aktywną zawodowo, bowiem do osiągnięcia wieku emerytalnego brakuje mu jeszcze wielu lat (urodził się w 1973 r.). Zasadne jest zatem twierdzenie organu, że skarżący rokuje spłatę zobowiązań w przyszłości, świadczy to o jego możliwościach zarobkowych. Organ w ramach własnych kompetencji ustalił, że strona nie korzysta z pomocy Miejskich Ośrodków Pomocy, jak również innych form wsparcia, czy innych instytucji socjalnych.
Tym samym, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji dokonał prawidłowej kontroli legalności decyzji, stwierdzając, że w sprawie nie zachodziły przesłanki umorzenia należności na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia. Skarga kasacyjna nie podważyła skutecznie tej oceny
Nie jest zasadny zarzut naruszenia art. 4 ust. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci oraz art. 4 ust. 1 ustawy o świadczeniach, poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie polegające na uznaniu że świadczenie wychowawcze bądź świadczenie "800 +" przeznaczone są na zaspokojenie potrzeb członków całej rodziny i mają znaczenie dla oceny wystąpienia przesłanek umorzeniowych określonych w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia.
Analiza uzasadnienia zaskarżonego wyroku wykazuje, że Sąd I instancji nie wyraził takiego poglądu, a zatem nie mógł takim poglądem naruszyć jakiegokolwiek przepisu prawa, w tym i wskazanych powyżej przepisów prawa. Kwestia wykładni i stosowania przepisów ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci oraz ustawy o świadczeniach, nie była przedmiotem rozstrzygnięcia, stąd zarzut ten jest bezzasadny, skoro bowiem Sąd Wojewódzki nie stosował tych przepisów, to nie mógł ich naruszyć.
Podsumowując uznać należało, że Sąd I instancji trafnie stwierdził, że podjęta została decyzja mieszcząca się w granicach uznania administracyjnego, a Sąd nie znalazł podstaw do uznania jej niezgodności z prawem. Należy podkreślić, że umorzenie należności z tytułu zaległych składek na ubezpieczenie społeczne ma charakter wyjątkowy i zarezerwowane jest dla sytuacji nadzwyczajnych.
W związku z powyższym Naczelny Sąd Administracyjny skargę kasacyjną oddalił, stosownie do art. 184 p.p.s.a. Uwzględniając okoliczności sprawy, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 207 § 2 p.p.s.a. odstąpił od zasądzenia kosztów postępowania kasacyjnego w całości.
W odniesieniu do wniosku pełnomocnika skarżącego ustanowionego w ramach prawa pomocy o przyznanie wynagrodzenia za zastępstwo prawne, w niniejszym wyroku nie zawarto rozstrzygnięcia dotyczącego tej kwestii. Zgodnie bowiem z art. 250 § 1 oraz art. 258 § 2 pkt 8 p.p.s.a. wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego na zasadzie prawa pomocy przyznaje się przez wydanie odrębnego postanowienia przez właściwy wojewódzki sąd administracyjny.