Według art. 193 zdanie drugie p.p.s.a., uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną zawiera ocenę zarzutów skargi kasacyjnej. W ten sposób wyraźnie został określony zakres, w jakim Naczelny Sąd Administracyjny uzasadnia z urzędu wydany wyrok, w przypadku gdy oddala skargę kasacyjną. Regulacja ta, jako mająca charakter szczególny, wyłącza zatem przy tego rodzaju rozstrzygnięciach odpowiednie stosowanie do postępowania przed tym Sądem wymogów dotyczących elementów uzasadnienia wyroku, przewidzianych w art. 141 § 4 w związku z art. 193 zdanie pierwsze p.p.s.a. Omawiany przepis ogranicza wymogi, jakie musi spełniać uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną wyłącznie do niemającej swojego odpowiednika w art. 141 § 4 p.p.s.a., oceny zarzutów skargi kasacyjnej. Naczelny Sąd Administracyjny uzyskał fakultatywne uprawnienie do przedstawienia, zależnie od własnej oceny, wyłącznie motywów zawężonych do aspektów prawnych świadczących o braku usprawiedliwionych podstaw skargi kasacyjnej albo o zgodnym z prawem wyrokowaniu przez sąd I instancji mimo nieprawidłowego uzasadnienia.
Postawione w skardze kasacyjnej zarzuty należało uznać za nieusprawiedliwione.
Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2017 r. poz. 1778 ze zm.) oraz rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz.U. nr 141 poz. 1365). W art. 28 ust. 1 u.s.u.s. ustawodawca przewidział możliwość umarzania składek na ubezpieczenie społeczne w całości lub w części, jednak tylko w przypadku wykazania ich całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 2) lub na szczególnych warunkach, w przypadku ubezpieczonych będących jednocześnie płatnikami składek, określonych w rozporządzeniu. Przepis art. 28 ust. 3 u.s.u.s. zawiera natomiast zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, iż ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek i dopiero wystąpienie którejkolwiek z przesłanek określonych w tym przepisie daje potencjalną możliwość umorzenia tych należności. Stosownie do art. 28 ust. 3 u. s.u.s. całkowita nieściągalność, o której mowa w ust. 2, zachodzi, gdy:
1. dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;
2. sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze;
3. nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;
4. nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;
4. a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;
4. b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym;
5. naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;
6. jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.
Z kolei w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. przewidziano, że należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia, mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Szczegółowe zasady umarzania określone zostały w rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczególnych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. W świetle przepisów rozporządzenia, ZUS może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności:
1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;
2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;
3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.
Mając na uwadze zawarty w skardze wniosek o uwzględnienie wniosku o umorzenie, wyjaśnić należy charakter zaskarżonej decyzji oraz związaną z tym specyfikę kontroli sądowej. Zaskarżona decyzja wydana jest na podstawie przepisów, które upoważniają organy do orzekania w ramach tzw. uznania administracyjnego, co oznacza, że nawet stwierdzenie istnienia przesłanek przewidzianych w przepisach, których wystąpienie jest warunkiem umorzenia - nie zobowiązuje organu do umorzenia należności. Organ ma prawo swobodnego wyboru czy w danej sprawie zachodzi przypadek uzasadniający przyznanie ulgi, czyli to organ decyduje o sposobie rozstrzygnięcia. Sąd nie ma uprawnień aby nakazać organom uwzględnienie wniosku strony o udzielenie ulgi, nie może kwestionować rozstrzygnięcia merytorycznego, jego celowości, czy słuszności. Kontrola legalności decyzji wydanych w ramach uznania administracyjnego sprowadza się do badania, czy w procesie dochodzenia do podjęcia rozstrzygnięcia organ dochował przewidzianej przepisami procedury, w tym, czy uwzględnił całokształt okoliczności faktycznych, które mogłyby przemawiać za spełnieniem przesłanek umorzenia oraz czy organ nie naruszył zasady swobodnej oceny dowodów. Decyzja "uznaniowa" podlega kontroli sądowej co do jej zgodności z przepisami prawa, a więc sąd administracyjny jest uprawniony do oceny, czy organ prawidłowo zastosował przepisy prawa materialnego i, czy w ich kontekście prawidłowo dokonał ustaleń faktycznych i, czy te ustalenia znajdują oparcie w wystarczającym materiale dowodowym sprawy oraz, czy wyprowadzone z tych ustaleń wnioski w zakresie merytorycznym, a więc dokonana ocena prawna sprawy, nie przekraczają zasady swobodnej oceny dowodów, zaś wyciągnięte wnioski, czy są logiczne i poprawne. Jeżeli Sąd stwierdzi, że okoliczności te zostały rozważone, a także organ wyczerpująco swoje stanowisko uzasadnił - nie ma podstawy prawnej do ingerowania w treść rozstrzygnięcia
Odnosząc powyższe do rozpoznawanej sprawy Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że organ nie naruszył spoczywających na nim obowiązków, i co za tym idzie nie zostały naruszone przepisy prawa materialnego zarzucone w pkt. I skargi kasacyjnej również przez Sąd I instancji. Wojewódzki Sąd Administracyjny prawidłowo ocenił przesłanki działania ZUS w zakresie umorzenia należności na podstawie art. 28 ust 3a u.s.u.s., jak i w oparciu o przepisy rozporządzenia. NSA nie znajduje zatem podstaw do zakwestionowania ustaleń organów i Sądu I instancji dotyczących niespełnienia przesłanek nieściągalności z art. 28 ust. 3 u.s.u.s. W zakresie braku podstaw do zastosowania art. 28 ust. 3 u.s.u.s. organ w decyzji prawidłowo stwierdził, że nie zostały spełnione przesłanki przewidziane w pkt 1-6 ww. przepisu. Słusznie argumentuje organ, na cvo wskazuje Sąd I instancji, że samo złożenie wniosku o upadłość i fakt procedowania przez Sąd upadłościowy, nie wyczerpuje przesłanki z pkt 2 ww. przepisu. Uzasadnione jest również stanowisko WSA we Wrocławiu, że strona otrzymuje świadczenie emerytalne, co nie pozwala na stwierdzenie o braku majątku, jak również wystąpieniu przesłanki z pkt 6 przepisu. Nie kwestionuje również NSA oceny dokonanej przez Sąd I instancji w związku z zastosowaniem w sprawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz rozporządzenia. W postępowaniu dotyczącym wniosku o umorzenie należności wobec ZUS, to na wnioskodawcy spoczywa obowiązek odpowiedniego wykazania i udokumentowania okoliczności dotyczących jego sytuacji zdrowotnej, zawodowej i materialnej. A ewentualne zaniechania strony w tym zakresie mogą skutkować niemożliwością dokonania pełnej oceny jego sytuacji życiowej i majątkowej.
W sprawie wbrew zarzutom skargi kasacyjnej organ wzywał stronę do dostarczenia dokumentów potwierdzających zaistnienie przesłanek umorzeniowych. W wezwaniu z dnia 29 listopada 2019 r. organ omówił warunki umorzenia i wskazał na wymagane dokumenty, w tym oświadczenie o stanie rodzinnym i majątkowym. Poinformował również organ, że jeżeli strona nie przedłoży dokumentów, organ rozpozna wniosek na podstawie posiadanych przez ZUS informacji, co zostało potwierdzone zaskarżonym kasacyjnie wyrokiem.
Nie są zatem zasadne zarzuty skargi zawarte w jej pkt. II, że organ nie występował do strony o udzielenie stosownych informacji. Jednocześnie Sąd wyjaśnia, że organ rozpoznaje sprawę na podstawie dokumentów zebranych w prowadzonym przez siebie postępowaniu i sam fakt, że w postępowaniu upadłościowym strona została zwolniona od kosztów sądowych, nie stanowi dla organu podstawy do przyjęcia, że wystąpiły przesłanki umorzenia należności uwarunkowane trudną sytuacją finansową strony. ZUS w ramach prowadzonego postępowania dokonuje samodzielnej oceny sytuacji finansowej i życiowej strony, dlatego skierował do strony wezwanie i wskazał na okoliczności i dokumenty, które strona winna była przedłożyć do akt niniejszego postępowania. Jak już powiedziano, postępowanie w przedmiocie umorzenia wymaga aktywności strony i to strona winna wykazać, że spełnia przesłanki umorzenia.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, organ podejmując decyzję, uwzględnił sytuację finansową strony, którą ustalił na podstawie dokumentów przedłożonych przez stronę i na podstawie samodzielnych ustaleń, tj. wziął pod uwagę fakt, że strona otrzymuje świadczenie emerytalne, przyjął wynikającą z przedłożonego pisma komornika wielkość świadczenia emerytalnego męża, oraz jego obciążenie. Organ odniósł powyższe do kwoty minimum socjalnego, które skarżąca przekroczyła, zarówno przy założeniu prowadzenia 2 osobowego wspólnego gospodarstwa domowego, jak również w sytuacji samodzielnego prowadzenia przez stronę gospodarstwa domowego. Organ rozważył również sytuację zdrowotną strony w kontekście jej wpływu na możliwość uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Organ nie negował, że stan zdrowia strony jest trudny, strona uległa wypadkowi, którego konsekwencje są odczuwalne cały czas, nadto strona od wielu lat choruje, jednak jak wskazał organ, strona niezależnie od stanu zdrowia uzyskuje świadczenie emerytalne. Nie można zatem podważyć twierdzenia organu, że świadczenie emerytalne umożliwia spłatę należności, chociażby w systemie ratalnym, który organ proponował stronie. Nie jest również pozbawione zasadności stanowisko organu, na co słusznie wskazał Sąd I instancji, że trudna sytuacja finansowa, osiąganie niskich dochodów nie stanowi o obowiązku rezygnacji z dochodzenia zaległości. W orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że publicznoprawny charakter należności, oraz cele, na które są one przeznaczone, obligują organy odpowiedzialne za ich pobór do szczególnej stanowczości i ostrożności w dysponowaniu nimi. Obowiązkiem wierzyciela jest przede wszystkim poszukiwanie możliwości odzyskania zaległych należności, możliwość ich umarzania przewidziana jest bowiem dla przypadków szczególnie drastycznych. Dlatego też jeśli organ dostrzega jakiekolwiek możliwości wyegzekwowania długu, czy z obecnego majątku dłużnika, czy też w dalszej perspektywie czasowej, to podjęte w ramach uznania administracyjnego negatywne dla wnioskodawcy rozstrzygnięcie, nie może być uważane za dowolne, a umorzenie należności składkowych byłoby przedwczesne (por. wyrok NSA z 8 grudnia 2017 r., sygn. akt II GSK 848/16, wyrok z 26 września 2019 r. sygn. akt I GSK 1372/18 dostępne orzeczenia.nsa.gov.pl).
Tym samym skargę kasacyjną jako nie mającą usprawiedliwionych podstaw na podstawie art. 184 p.p.s.a. należało oddalić.