Skargą kasacyjną pełnomocnik organu zaskarżył w całości wyrok Sądu
I instancji. Na podstawie art. 174 pkt 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo
o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r. poz. 329 ze zm. – dalej zwana: p.p.s.a.) zarzucił naruszenie prawa materialnego, tj.:
1) art. 22 ust. 4 u.p.d.o.f. poprzez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu,
że momentem poniesienia kosztu opłat za zarządzanie portfelem instrumentów finansowych jest dzień wystawienia faktury przez podmiot prowadzący działalność maklerską w tym zakresie, podczas gdy prawidłowa wykładnia tego przepisu prowadzi do wniosku, że momentem tym, przesądzającym jednocześnie o dacie zaliczenia wydatku do kosztów uzyskania przychodów, jest dzień faktycznego poniesienia kosztu (wydatku), czyli dzień dokonania zapłaty (pobrania środków pieniężnych z rachunku skarżącego);
2) art. 22 ust. 6b w zw. z art. 22 ust. 6 u.p.d.o.f. poprzez jego błędne zastosowanie; przewidziana w tym przepisie możliwość potrącenia zarachowanych kosztów, które nie zostały jeszcze faktycznie poniesione, dotyczy wyłącznie podatników prowadzących podatkową księgę przychodów i rozchodów, a skarżący nie jest przedsiębiorcą i nie prowadzi podatkowej księgi przychodów i rozchodów,
w związku z czym przepis ten nie może mieć zastosowania.
Na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a. zarzucił naruszenie przepisów postępowania w sposób mający istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:
1) art. 146 § 1 p.p.s.a. w zw. z art. 121 § 1 oraz art. 2a ustawy z 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (Dz. U. 2021 r., poz. 1540 ze zm. – dalej zwana: O.p.) poprzez uchylenie zaskarżonej interpretacji indywidualnej na skutek przyjęcia,
że interpretacja narusza przepisy art. 121 § 1 w zw. z art. 2a O.p. w konsekwencji naruszenia przez organ interpretacyjny przepisów prawa materialnego;
2) art. 146 § 1 p.p.s.a. w zw. z art. 14c § 2 i art. 121 § 1 O.p. poprzez uchylenie zaskarżonej interpretacji indywidualnej na skutek przyjęcia, że stanowisko organu jest niespójne, podczas gdy w rzeczywistości interpretacja spełnia wszystkie wymogi dla tego rodzaju aktu i przedstawia skarżącemu jasne stanowisko co do spornej kwestii.
W efekcie kasator wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości
i oddalenie skargi, ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku w całości
i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Poznaniu, a nadto o zasądzenie od skarżącego na rzecz organu podatkowego kosztów postępowania według norm przepisanych.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną pełnomocnik strony wniósł o jej oddalenie, podzielając stanowisko wyrażone przez Sąd I instancji. Wniósł także o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna jest zasadna.
Na wstępie należy wskazać, że zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu zaś bierze pod rozwagę jedynie nieważność postępowania, która w tej sprawie nie wystąpiła.
Problem prawny, który podlegał w sprawie rozwiązaniu sprowadza się do odpowiedzi na pytanie: czy opisane we wniosku o interpretację koszty opłat za zarządzenie portfelem instrumentów finansowych będą stanowiły dla wnioskodawcy koszt uzyskania przychodów w roku, w którym zostanie wystawiona faktura przez spółkę zarządzającą dokumentująca te opłaty, niezależnie od tego, czy opłaty te zostały udokumentowane fakturami wystawionymi przez spółkę zarządzającą tym portfelem w roku za który opłaty są należne, czy też fakturami wystawionymi przez spółkę w roku następującym po roku za który opłaty są należne ?
Przypomnieć trzeba, że we wniosku strona podała, iż uzyskiwany z ww. tytułu dochód kwalifikuje jako podlegający opodatkowaniu na zasadach określonych
w art. 30b u.p.d.o.f., tj. dochód z kapitałów pieniężnych, o którym mowa w art. 10
ust. 1 pkt 7 ustawy. Stosownie do art. 17 ust. 1 pkt 6 lit. a) u.p.d.o.f., za przychody
z kapitałów pieniężnych uważa się przychody odpłatnego zbycia udziałów (akcji), udziałów w spółdzielni oraz papierów wartościowych. Na podstawie art. 17 ust. 1
pkt 10 ustawy, za przychody z kapitałów pieniężnych uważa się także przychody
z odpłatnego zbycia pochodnych instrumentów finansowych oraz z realizacji praw
z nich wynikających. Z kolei zgodnie z art. 30b ust. 1 u.p.d.o.f., od dochodów uzyskanych z odpłatnego zbycia papierów wartościowych lub pochodnych instrumentów finansowych, w tym z realizacji praw wynikających z tych instrumentów, z odpłatnego zbycia udziałów (akcji), z odpłatnego zbycia udziałów w spółdzielni oraz z tytułu objęcia udziałów (akcji) albo wkładów w spółdzielni w zamian za wkład niepieniężny w postaci innej niż przedsiębiorstwo lub jego zorganizowana część, podatek dochodowy wynosi 19% uzyskanego dochodu. Dochodem, o którym mowa wyżej, stosownie do art. 30b ust. 2 ustawy, jest: 1) różnica między sumą przychodów uzyskanych z tytułu odpłatnego zbycia papierów wartościowych a kosztami uzyskania przychodów, określonymi na podstawie art. 22 ust. 1f, 1g lub 1gc lub art. 23 ust. 1 pkt 38, z zastrzeżeniem art. 24 ust. 13 i 14; 2) różnica między sumą przychodów uzyskanych z realizacji praw wynikających z papierów wartościowych, o których mowa w art. 3 pkt 1 lit. b ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o obrocie instrumentami finansowymi, a kosztami uzyskania przychodów, określonymi na podstawie art. 23 ust. 1 pkt 38a; 3) różnica między sumą przychodów uzyskanych z tytułu odpłatnego zbycia pochodnych instrumentów finansowych oraz z realizacji praw z nich wynikających a kosztami uzyskania przychodów, określonymi na podstawie art. 23 ust. 1 pkt 38a; 4) różnica między sumą przychodów uzyskanych z odpłatnego zbycia udziałów (akcji) albo udziałów w spółdzielni a kosztami uzyskania przychodów określonymi na podstawie art. 22 ust. 1f oraz art. 23 ust. 1 pkt 38 i 38c; 5) różnica pomiędzy przychodem określonym zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 9 a kosztami uzyskania przychodów określonymi na podstawie art. 22 ust. 1e; 6) różnica między przychodem uzyskanym z odpłatnego zbycia udziałów (akcji) spółki kapitałowej powstałej w wyniku przekształcenia przedsiębiorcy będącego osobą fizyczną w jednoosobową spółkę kapitałową a kosztami uzyskania przychodów, określonymi na podstawie art. 22 ust. 1ł; 7) różnica między sumą przychodów uzyskanych z tytułu umorzenia, odkupienia, wykupienia albo unicestwienia w inny sposób tytułów uczestnictwa w funduszach kapitałowych a kosztami uzyskania przychodów, określonymi na podstawie art. 23 ust. 1 pkt 38 - osiągnięta w roku podatkowym.
Analiza ww. art. 30b ust. 2 u.p.d.o.f. prowadzi do wniosku, że przy ustalaniu dochodu z ww. tytułu koszty bezpośrednio związane z konkretną transakcją, pieniężne i niepieniężne (koszty nabycia, objęcia itp. instrumentów finansowych) należy kwalifikować na zasadach określonych w tej regulacji. Nie wyłącza ona w żadnej mierze, co należy podkreślić, ogólnej reguły wyrażonej w art. 22 ust. 1 i nast. u.p.d.o.f. określającej możliwość ustalania kosztów (także pośrednich) poniesionych w związku z uzyskiwanym przychodem, jak koszty obsługi rachunku bankowego, czy prowizji za zarządzanie aktywami. Ta ogólna reguła nakazuje kosztami uzyskania przychodów uznać koszty poniesione w celu osiągnięcia przychodów lub zachowania albo zabezpieczenia źródła przychodów, z wyjątkiem kosztów wymienionych w art. 23. W formule tej mieszczą się niewątpliwie poniesione koszty zarządzania portfelem papierów wartościowych i pochodnych instrumentów finansowych (opłata) w części (proporcji), w jakiej odnoszą się (pozostają w związku przyczynowo – skutkowym) do uzyskanych z tego tytułu przychodów.
Kwestię rozliczenia tychże kosztów w czasie, w odniesieniu do osób fizycznych nieprowadzących działalności gospodarczej, reguluje m.in. art. 22 ust. 4 u.p.d.o.f., według którego koszty uzyskania przychodów są potrącane tylko w tym roku podatkowym, w którym zostały poniesione, z zastrzeżeniem ust. 5, 6 i 10. Oznacza to, w przypadku tychże osób fizycznych uzyskujących przychody ze źródła, o którym mowa w art. 10 ust. 1 pkt 7 u.p.d.o.f., że opłaty za zarządzanie stanowią koszt uzyskania przychodów roku, w którym zostały poniesienie i to zdarzenie, a nie data wystawienia faktury, ma znaczenie rozstrzygające. Trafnie dostrzegł Sąd I instancji, że inaczej kwestia ta została uregulowana w ustawie w odniesieniu do takich samych kosztów poniesionych w ramach pozarolniczej działalności gospodarczej, tj. źródła, o którym mowa w art. 10 ust. 1 pkt 2 u.p.d.o.f. W przypadku tych podatników, zgodnie z art. 14 ust. 1 u.p.d.o.f., przychodem są – na zasadzie memoriałowej - kwoty należne, choćby nie zostały faktycznie otrzymane. Dla tych podatników obowiązują też, co do zasady, memoriałowe reguły potrącania kosztów, tj. dniem poniesienia kosztu uzyskania przychodu z działalności gospodarczej jest dzień, na który ujęto koszt w księgach rachunkowych (zaksięgowano) na podstawie otrzymanej faktury (rachunku, innego dowodu) lub dzień wystawienia faktury (rachunku, innego dowodu) - w przypadku podatników prowadzących podatkową księgę przychodów i rozchodów (art. 22 ust. 5d i 6b u.p.d.o.f.). Zasada ta ma jednak zastosowanie wyłącznie do osób prowadzących działalność gospodarczą, o czym stanowi powołany już art. 22 ust. 4 u.p.d.o.f. wyłączający stosowalność w nim opisaną do podatników, o których mowa w ust. 5 i 6 ustawy, tj. prowadzących podatkową księgę przychodów i rozchodów oraz księgi rachunkowe. Wnioskodawca takich ksiąg nie prowadzi, nie uzyskuje omawianych przychodów w ramach działalności gospodarczej, a zatem – uwzględniając także wcześniejsze uwagi - zastosowanie ma metoda kasowa, w tym reguła określona w art. 9 ust. 2 u.p.d.o.f., według której dochodem ze źródła przychodów jest nadwyżka sumy przychodów z tego źródła nad kosztami ich uzyskania osiągnięta w roku podatkowym. W efekcie koszty opłat za zarządzanie udokumentowane fakturami wystawionymi przez spółkę w roku, za który opłaty te są należne, będą stanowiły koszt uzyskania przychodów w roku, w którym zostanie wystawiona faktura przez spółkę zarządzającą dokumentująca te poniesione opłaty, natomiast koszty opłat późniejszych, tj. poniesione po roku, za który opłaty te są należne, nie będą mogły stanowić kosztów roku, w którym zostanie wystawiona faktura przez spółkę zarządzającą dokumentująca te opłaty. Innymi słowy, opłaty za zarządzanie będą stanowić koszt podatkowy na podstawie art. 22 ust. 4 u.p.d.o.f. w roku, w którym zostały poniesione w związku z przychodami tego roku, tj. zapłacone na rzecz spółki zarządzającej, a jeżeli będą zapłacone w roku następnym, a dotyczyć przychodów uzyskanych w poprzednim roku, nie będą mogły stanowić kosztów uzyskania przychodów.
W tym stanie rzeczy błędnie jest stanowisko Sądu I instancji, który w istocie dostrzegł ustawowe zróżnicowanie sytuacji podatników uzyskujących przychody
z kapitałów pieniężnych (art. 10 ust. 1 pkt 7 u.p.d.o.f.) i z pozarolniczej działalności gospodarczej (art. 10 ust. 1 pkt 2 u.p.d.o.f.). Sąd ten uznał jednak to zróżnicowanie za prawnie wątpliwe, a przez to - stosując zasadę wyrażoną w art. 2a O.p. – nieakceptowalne, wymagające interpretowania na korzyść podatnika. Stanowiska Sądu I instancji nie można jednak zaakceptować. Przede wszystkim regulacja art. 2a O.p. znajduje zastosowanie w sytuacji "niedających się usunąć wątpliwości co do treści przepisów prawa podatkowego", mających charakter obiektywny (zob. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 13 grudnia 2017 r. sygn. SK 48/15). W zakresie jego zastosowania nie mieszczą się subiektywne wątpliwości co do treści przepisów prawa podatkowego, w szczególności co do racjonalności ustawodawcy, który różnicuje sytuację podatników ze względu na źródło uzyskiwanych przychodów. Ustawodawca ma w tym względzie określoną swobodę, dając podatnikom możliwość wyboru. Zabieg ustawowy taki, jak w tej sprawie, nie jest odosobniony (zob.: przychody z najmu, podlegające kwalifikacji do źródła, które podatnik uzna za odpowiednie dla siebie). Prowadzi to do wniosku, że nie narusza zasady wyrażonej w art. 2a O.p. taka wykładnia przepisu, która w zaistniałych okolicznościach nakazuje ustalić sposób jego rozumienia w sposób mniej korzystny dla podatnika. Tylko w przypadku, gdyby rezultat przeprowadzonej wykładni, mimo zastosowania różnych metod interpretacji, pozwalał na przyjęcie alternatywnych względem siebie treści normy prawnej, prawidłowym rozwiązaniem byłby wybór znaczenia, które jest korzystne dla podatnika (zob. wyrok NSA z 5 marca 2025 r. sygn. II FSK 101/25). Taka sytuacja nie wystąpiła jednak w tej sprawie, co czyni wadliwym zastosowanie przez Sąd I instancji normy art. 2a O.p. w rozpoznawanej sprawie.
Tym samym zasadne okazały się oba zarzuty skargi kasacyjnej, wywodzone zarówno z art. 174 pkt 1, jak i pkt 2 p.p.s.a. Zgodnie z art. 188 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny w razie uwzględnienia skargi kasacyjnej, uchylając zaskarżone orzeczenie rozpoznaje skargę, jeżeli uzna, że istota sprawy jest dostatecznie wyjaśniona. Sprawę należy uznać za dostatecznie wyjaśnioną, gdy jest ona wyjaśniona w stopniu, w jakim, uwzględniając charakter postępowania przed NSA, sąd ten może prawomocnie zweryfikować dokonaną przez wojewódzki sąd administracyjny kontrolę legalności zaskarżonego aktu. Taki stan wyjaśnienia sprawy ma miejsce w niniejszym przypadku. Naczelny Sąd Administracyjny uznał bowiem,
że stan prawny – w zakresie objętym skargą kasacyjną - nie pozostawia wątpliwości. Ponadto - w świetle ocen i rozważań poczynionych wyżej przez Naczelny Sąd Administracyjny - organ podatkowy prawidłowo rozpatrzył, ocenił i zinterpretował opisane we wniosku zdarzenie przyszłe. Ze wskazanych powodów Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że skarga kasacyjna organu jest zasadna. Mając na uwadze powyższe, na podstawie art. 188 p.p.s.a. uchylił zaskarżony wyrok, a następnie rozpoznał skargę, uznając że podlega ona oddaleniu na podstawie art. 151 p.p.s.a.
O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 203 pkt 2, art. 205 § 2 oraz art. 206 i art. 207 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. a w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października
2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2015 r. poz. 1804
ze zm.).