- uznania, że tezy wyroków w sprawach duńskich mogą mieć zastosowanie do sprawy skarżącej, pomimo istotnych odmienności w okolicznościach spraw,
- możliwości uznania holenderskiego funduszu emerytalnego A. Y. jako rzeczywistego beneficjenta wypłaconych należności w przypadku zakwestionowaniu statusu A.1., jak również uzasadnienia struktury Grupy A.X.,
- należytej staranności spółki jako płatnika w świetle pozyskanej opinii od zewnętrznego doradcy,
- podnoszonego przez skarżącą zarzutu naruszenia zasady zaufania w kontekście zakwestionowania statusu A.1. jako rzeczywistego właściciela wypłaconych przez spółkę należności w świetle wydanej na rzecz spółki opinii o możliwości zastosowaniu zwolnienia przez Naczelnika I MUS,
- otrzymanych od luksemburskiej administracji podatkowej informacji, w odpowiedzi na złożony przez organ wniosek o wymianę informacji podatkowych, potwierdzających okoliczność, że A.1. prowadzi rzeczywistą działalność gospodarczą i jest rzeczywistym właścicielem wypłaconych odsetek,
— co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, gdyż niepełne uzasadnienie wyroku — stanowiąc odzwierciedlenie procesu myślowego sądu i wziętych pod uwagę okoliczności sprawy — utrudnia skarżącej zrozumienie toku rozumowania Sądu oraz sugeruje pominięcie przez Sąd większości podnoszonych przez spółkę okoliczności.
Skarżąca wniosła o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji, względnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości oraz przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez WSA w B. , zasądzenie zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego oraz o rozpoznanie sprawy na rozprawie.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną Naczelnik wniósł o jej oddalenie oraz zasądzenie zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.
Pełnomocnik skarżącej przedstawił przed rozprawą pismo stanowiące uzupełnienie jego stanowiska w sprawie. Podczas rozprawy pełnomocnicy spółki przedstawili umotywowany wniosek o to, aby Naczelny Sąd Administracyjny wystąpił do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z pytaniami prejudycjalnymi dotyczącymi kwestii niezbędnych dla rozstrzygnięcia sprawy.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw.
Na wstępie należy wskazać, że zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. Sąd nie stwierdził wystąpienia żadnej z przesłanek nieważności postępowania, wymienionych w § 2 cytowanego przepisu, stąd też stosownie do art. 193 zd. drugie p.p.s.a. dalszą część uzasadnienia ograniczy do oceny zarzutów skargi kasacyjnej.
W skardze kasacyjnej podniesiono zarzuty zarówno naruszenia prawa materialnego, jak i procesowego. Zgodnie z zasadą przyjętą w orzecznictwie sądów administracyjnych, badaniu w pierwszej kolejności podlegają zarzuty proceduralne, których zasadność może implikować naruszenie prawa materialnego. Spornych w rozpoznawanej sprawie jest szereg kwestii, jednak istota sporu koncentruje się wokół wykładni i zastosowania przepisów prawa materialnego. W zaistniałej sytuacji, przyjmując jako punkt wyjścia rozważań rozstrzygnięcie zasadniczego problemu, tzn. ocenę, czy luksemburska spółka A.1. mogła być uznana za rzeczywistego właściciela w rozumieniu art. 4a pkt 29 u.p.d.o.p., Naczelny Sąd Administracyjny odstąpi od wskazanej powyżej zasady i do zarzutów skargi kasacyjnej odniesie się w odwrotnej kolejności.
Przede wszystkim stwierdzić należy, że organy podatkowe, a przede wszystkim organ pierwszej instancji, przeprowadziły bardzo skrupulatne postępowanie. W jego trakcie wnikliwie zbadano i przeanalizowano sposób funkcjonowania i charakter spółki A.1. z siedzibą w Luksemburgu, któremu skarżąca spółka przekazywała odsetki z tytułu pożyczki. Wystąpiono do administracji podatkowych Luksemburga, Wielkiej Brytanii i Holandii w celu uzyskania informacji o podmiotach, przez które transferowano odsetki oraz do których środki te ostatecznie trafiły. Organy zastosowały zatem zasadę look through approach, badając jaki podmiot jest rzeczywistym właścicielem należności, mimo że nie były do tego zobligowane, bowiem wystarczające było zweryfikowanie, że podmiotem tym nie jest bezpośredni odbiorca odsetek, czyli A.1.
Naczelny Sąd Administracyjny podziela ocenę organów podatkowych oraz Sądu pierwszej instancji, że w świetle całokształtu ustalonych w sprawie okoliczności faktycznych spółka A.1. nie mogła zostać uznana za rzeczywistego właściciela odsetek. Tylko zaś taki status gwarantował tej spółce możliwość skorzystania ze zwolnienia z art. 21 ust. 3 u.p.d.o.p., a płatnika zwalniał z obowiązku obliczenia, pobrania i odprowadzenia tego podatku.
Definicję "rzeczywistego właściciela" zawiera art. 4a pkt 29 u.p.d.o.p., według którego (zgodnie z brzmieniem właściwym dla sprawy) oznacza to podmiot spełniający łącznie następujące warunki: a) otrzymuje należność dla własnej korzyści, w tym decyduje samodzielnie o jej przeznaczeniu i ponosi ryzyko ekonomiczne związane z utratą tej należności lub jej części, b) nie jest pośrednikiem, przedstawicielem, powiernikiem lub innym podmiotem zobowiązanym prawnie lub faktycznie do przekazania całości lub części należności innemu podmiotowi, c) prowadzi rzeczywistą działalność gospodarczą w kraju siedziby, jeżeli należności uzyskiwane są w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą, przy czym przy ocenie, czy podmiot prowadzi rzeczywistą działalność gospodarczą, przepis art. 24a ust. 18 stosuje się odpowiednio.
Należy podkreślić, że termin "rzeczywisty właściciel" z racji swojej istoty oraz genezy, jaką było jego wprowadzenie do umów dotyczących unikania podwójnego opodatkowania, funkcjonuje przede wszystkim w przestrzeni międzynarodowej, w związku z czym przy ustalaniu jego znaczenia, w razie wątpliwości powstałych w procesie subsumpcji okoliczności faktycznych, zasadne, a nawet konieczne okazuje się uwzględnienie między innymi wytycznych zawartych w Komentarzu do Konwencji Modelowej OECD, orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, a także Naczelnego Sądu Administracyjnego. Z tego też powodu zasadne było przytoczenie przez Sąd pierwszej instancji obszernych fragmentów wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 26 lipca 2022 r., II FSK 1230/21, w którym NSA dokonał wnikliwej analizy i szczegółowej wykładni pojęcia beneficial owner, pomimo istotnej odmienności stanu faktycznego i prawnego cytowanej sprawy. WSA posłużył się jedynie ogólnymi, uniwersalnymi tezami, których przeniesienie na grunt rozpoznawanej sprawy skład orzekający uważa za prawidłowe i trafne.
Zarówno w polskim porządku prawnym, jak i w prawie międzynarodowym, legalne definicje terminu "rzeczywisty właściciel" stale ewoluują. Nie oznacza to jednak, wbrew argumentacji skarżącej, że zmienia się jego istota, lecz jedynie, że podejmowane są kolejne próby dokonania bardziej ścisłej i precyzyjnej jego wykładni, przy uwzględnieniu realiów obrotu, które wymuszają systematyczne aktualizowanie regulacji w tej materii. Obok samej definicji legalnej na gruncie aktów z dziedziny prawa podatkowego, sposobu rozumienia spornego pojęcia oraz stosowania obu tych elementów w konkretnych stanach faktycznych, rozszerzeniu (uzupełnieniu) podlegają także kryteria i wymogi formalne, do których spełnienia zobowiązany jest płatnik w zakresie weryfikowania statusu rzeczywistego właściciela, jeśli chce on skorzystać ze zwolnienia z poboru podatku u źródła. W rozpoznawanej sprawie w zakresie tego ostatniego elementu skarżąca również podniosła zarzuty, do czego Sąd nawiąże w dalszej części uzasadnienia.
Oceny możliwości uznania danego podmiotu za rzeczywistego właściciela należności z tytułu odsetek, w celu zastosowania zwolnienia z art. 21 ust. 3 u.p.d.o.p., należy dokonywać na podstawie całokształtu okoliczności faktycznych przez pryzmat definicji zawartej w ustawie o podatku dochodowym od osób prawnych. W bardziej skomplikowanych stanach faktycznych, a za taki można z całą pewnością uznać stan zaistniały w rozpoznawanej sprawie, rzetelna ocena spełnienia kryteriów rzeczywistego właściciela powinna polegać przede wszystkim na szczegółowym ustaleniu i rozpatrzeniu wszystkich istotnych okoliczności faktycznych, a następnie skonfrontowaniu łącznego zestawienia tych okoliczności z definicją legalną obowiązującą w polskich przepisach, wspartej w razie powstałych na gruncie konkretnej sytuacji wątpliwości wykładnią dokonaną w doktrynie prawa podatkowego, w tym w szczególności prawa międzynarodowego, a także wytycznych z Komentarza do Konwencji Modelowej OECD, wskazówek interpretacyjnych przedstawionych w orzecznictwie TSUE i NSA. Szczególnie badając zastosowanie instytucji rzeczywistego właściciela, wykładania literalna tego pojęcia powinna zostać wsparta dyrektywami wykładni celowościowej i systemowej. Dotyczy do zwłaszcza tych przypadków, w których ograniczenie się do wykładni językowej niweczyłoby sens i cel wprowadzenia tej instytucji poprzez upozorowanie określonego charakteru danego podmiotu i w konsekwencji umożliwienie jej "obejścia". Zastosowanie dyrektyw wykładni celowościowej i systemowej nie oznacza rozszerzenia w praktyce definicji legalnej, a jedynie uściślenie prawidłowego rozumienia pojęcia rzeczywistego właściciela, aby ocena – pozytywna bądź negatywna – jego zastosowania w konkretnej sprawie była możliwie rzetelna.
Aby zatem mógł zostać zrealizowany cel danej normy – w omawianym przypadku wprowadzenia kryterium rzeczywistego właściciela jako warunku skorzystania ze zwolnienia, o którym mowa w art. 21 ust. 3 u.p.d.o.p. – samo formalne spełnienie kryteriów ustawowych zawartych w definicji z art. 4a pkt 29 u.p.d.o.p., poprzez stworzenie pozoru funkcjonowania danego podmiotu w określony w tym przepisie sposób, nie przesądza jeszcze o tym, że podmiot ten faktycznie nim jest, a jedynie, że posiada on pewne właściwe dla rzeczywistego właściciela cechy. Jeśli natomiast zestawienie wszystkich okoliczności faktycznych prowadzi do uznania, że podmiot wprawdzie z pozoru posiada te cechy, ale istota jego funkcjonowania i faktyczna rola w danej strukturze jest sprzeczna z istotą dyskutowanego pojęcia, podmiot ten nie będzie mógł zostać uznany za rzeczywistego właściciela należności.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego taka właśnie sytuacja miała miejsce w rozpoznawanej sprawie. Zgodnie z niespornymi ustaleniami Naczelnika, otrzymywane od skarżącej odsetki spółka A.1. za każdym razem przekazywała w bardzo krótkich odstępach czasu i w niemal identycznej wysokości kolejnym podmiotom w łańcuchu, z czego prawie 89% transferowano do A.1. V. z siedzibą w Wielkiej Brytanii, która posiadała w tym państwie status osoby prawnej, lecz nie była podatnikiem podatku dochodowego od osób prawnych (podatnikami byli jej wspólnicy). A.1. podlegała opodatkowaniu w Luksemburgu jedynie w zakresie różnicy pomiędzy kwotami odsetek otrzymanych a przekazywanych dalej, stąd teoretycznie opodatkowane powinny być zaledwie minimalne kwoty, a w praktyce nie były żadne, ponieważ spółka ta nie wykazała żadnego dochodu do opodatkowania. Jest to jeden z czynników, co do których skarżąca konsekwentnie argumentowała, że świadczy on o samodzielności podmiotowej A.1.. Natomiast TSUE w wyroku w powoływanych wielokrotnie tzw. sprawach duńskich wyraził pogląd, że zabieg polegający na wstawieniu w łańcuch transferów spółki, która jedynie umożliwia przepływ środków do kolejnych podmiotów, niespełniających kryteriów zwolnienia, i realizuje nieznaczny zysk podlegający opodatkowaniu, wskazuje na istnienie sztucznej struktury (zob. tezy nr 127 i 130 wyroku). Zdaniem składu orzekającego, jest to właśnie przykład spełnienia formalnego kryterium, które ma jedynie stwarzać pozory, że podmiot ten funkcjonuje samodzielnie, a jednocześnie jest rzeczywistym właścicielem należności, podczas gdy pozostałe okoliczności wskazują na sytuację zupełnie odwrotną. Mając jednocześnie na względzie poszanowanie dla swobody układania stosunków ekonomicznych przez uczestników obrotu, NSA nie przesądza w tym miejscu, że cała stworzona przez Grupę A.X. struktura była sztuczna i nie posiadała żadnego uzasadnienia gospodarczego, a jedynie uwzględnia przytoczony pogląd w formułowaniu oceny, czy A.1. posiadał status rzeczywistego właściciela należności z tytułu odsetek dla celów opodatkowania zryczałtowanym podatkiem dochodowym od osób prawnych.
Nawiązując do konkretnych elementów stanu faktycznego, organy podatkowe ustaliły, że wykwalifikowana kadra dyrektorów, o której wspomina skarżąca w skardze kasacyjnej, świadczyła usługi na rzecz A.1. w wymiarze kilku godzin tygodniowo (zgodnie z zapotrzebowaniem tej spółki), z minimalnym wynagrodzeniem i odbywała posiedzenia zarządu w luksemburskim biurze A.1. o powierzchni 4,75 m2. Również w tym miejscu Sąd nie podważa uzasadnienia ekonomicznego takiej organizacji podmiotu luksemburskiego, a jedynie przychyla się do wyrażonego w decyzjach i zaaprobowanego przez WSA stanowiska, zgodnie z którym całokształt przytoczonych okoliczności świadczy jednoznacznie o tym, że A.1. był wyłącznie administratorem należności odsetkowych, tj. podmiotem pośredniczącym, którego funkcja polegała na transferowaniu płatności do dalszych odbiorców, nawet jeśli funkcja ta, czy też zobowiązanie do dalszego przekazania tych środków, nie zostało wprost wyrażone w umowach zawartych z podmiotami, którym kwoty te przekazywano. Nie jest również pozbawiony znaczenia fakt, że część umów pomiędzy A.1. a dwoma kolejnymi odbiorcami odsetek, tj. A.1. V. oraz D. s.a.r.l. została zawarta bez zachowania formy pisemnej. Nie wszystkie zobowiązania A.1. były więc udokumentowane w formie możliwej do zweryfikowania. Odnosząc powyższe do podstawowej kwestii spornej w sprawie, za tym bardziej uzasadnione uznać trzeba dokonanie przez organ podatkowy oceny rzeczywistego władztwa nad otrzymanymi środkami przez pryzmat okoliczności faktycznych, a nie potencjalnie wyrażonego na piśmie prawnego zobowiązania do przekazania płatności kolejnemu podmiotowi.
W ocenie składu orzekającego w rozpoznawanej sprawie nie budzi zatem wątpliwości, że spółka A.1. nie spełniała kryteriów rzeczywistego właściciela z art. 4a pkt 29 u.p.d.o.p., to znaczy nie była podmiotem otrzymującym należności dla własnej korzyści, niebędącym pośrednikiem, przedstawicielem, powiernikiem lub innym podmiotem zobowiązanym do przekazania całości lub części danej należności innemu podmiotowi.
Skarżąca upatruje podstawy do zastosowania zwolnienia w spełnieniu warunków formalnych wskazanych w art. 26 ust. 1c i ust. 1f u.p.d.o.p., m.in. w przedstawieniu certyfikatu rezydencji A.1. Warunek ten jest konieczny dla skorzystania ze zwolnienia, jednak nie zastępuje istoty spornej instytucji rzeczywistego właściciela, która ma charakter materialny. Innymi słowy, na gruncie powołanych przepisów u.p.d.o.p. przedstawienie certyfikatu rezydencji przy spełnieniu pozostałych kryteriów formalnych tworzy domniemanie, że wskazany w nim podmiot jest rzeczywistym właścicielem odsetek. Jednak w razie istnienia i wykazania przez organ podatkowy sprzecznych z tym domniemaniem okoliczności faktycznych – ulega ono obaleniu.
Kolejną istotną kwestią związaną z zastosowaniem zwolnienia z art. 21 ust. 3 u.p.d.o.p. jest to, że ostatnim podmiotem w strukturze, który otrzymywał środki dla własnej korzyści i decydował o ich przeznaczeniu, według ustaleń organów, był (w zakresie objętym sporem w sprawie) holenderski fundusz emerytalny zwolniony z opodatkowania podatkiem dochodowym od osób prawnych. Fakt ten, nawet przy zastosowaniu koncepcji look through approach, przesądza definitywnie o braku możliwości przyznania skarżącej zwolnienia przewidzianego w przytoczonym przepisie. Zgodnie z przesłanką wymienioną w art. 21 ust. 3 pkt 2 u.p.d.o.p., uzyskującym dochody musi być spółka podlegająca w innym niż Polska państwie członkowskim UE lub EOG opodatkowaniu podatkiem dochodowym od całości swoich dochodów, bez względu na miejsce ich osiągania. Z treści normy konstytuującej przedmiotowe zwolnienie wynika zatem, że rzeczywisty właściciel – a w przypadku, gdy rzeczywistym właścicielem nie jest podmiot bezpośrednio otrzymujący należność – także żaden inny podmiot w łańcuchu transferów nie może być podmiotem zwolnionym z opodatkowania podatkiem dochodowym. Natomiast skorzystanie ze zwolnienia w okolicznościach, gdzie jeden podmiot w strukturze (A.1. V.) w ogóle nie podlegał opodatkowaniu w państwie siedziby (tj. w Wielkiej Brytanii), a ostateczny odbiorca był zwolniony z opodatkowania w Holandii, oraz na warunkach określonych w przytoczonych przepisach – nosi znamiona nadużycia preferencji przewidzianej w art. 21 ust. 3 u.p.d.o.p. Jak już bowiem wskazano, A.1. nie był rzeczywistym właścicielem należności, natomiast ostateczny ich odbiorca nie spełniał określonego w art. 21 ust. 3 pkt 2 u.p.d.o.p. wymogu dotyczącego zwolnienia.
Uwzględniając fakt, że rzeczywistym właścicielem dochodu z tytułu odsetek był fundusz emerytalny z siedzibą w Holandii, wskazać także należy na wymienioną w art. 21 ust. 3 pkt 3 u.p.d.o.p. przesłankę dotyczącą zależności kapitałowych pomiędzy spółką wypłacającą a spółką otrzymującą odsetki, która w ustalonym stanie faktycznym sprawy również nie została spełniona. Holenderski fundusz nie jest ponadto spółką, lecz prowadzi działalność w formie fundacji. Przytoczone fakty potwierdzają, że nie została wypełniona hipoteza normy konstytuującej zwolnienie z poboru podatku u źródła.
Powyższe ustalenia prowadzą do uznania za niezasadne zarzutów naruszenia przepisów prawa materialnego, to jest art. 4a pkt 29, art. 21 ust. 1 pkt 1 i ust. 3, art. 26 ust. 1, ust. 1c i ust. 1f, art. 26b ust. 1 u.p.d.o.p. w zw. z art. 30 § 1 oraz § 4 o.p.
Przechodząc do oceny zarzutów proceduralnych i odnosząc się do pierwszego z nich stwierdzić należy, co wynika z dotychczasowych rozważań, że organy podatkowe prawidłowo skoncentrowały się na badaniu luksemburskiej spółki A.1., ponieważ to właśnie charakter tej spółki oraz uznanie (bądź odmowa uznania) jej za rzeczywistego właściciela otrzymywanych od skarżącej odsetek, przesądzały o możliwości zwolnienia płatnika z obowiązku poboru podatku u źródła od wypłacanych należności. Związek pomiędzy tymi ustaleniami a obowiązkami i odpowiedzialnością płatnika jest zatem nie tylko bezpośredni, ale także kluczowy dla sformułowania właściwej oceny zastosowania preferencji z art. 21 ust. 1 u.p.d.o.p. Niezasadny okazał się więc zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 191 oraz z art. 30 § 1 i § 4 o.p.
Niezasadne są także zarzuty pominięcia opinii o stosowaniu preferencji wydanej przez Naczelnika Pierwszego Mazowieckiego Urzędu Skarbowego w W. z 15 lutego 2021 r., a także przedstawionej przez stronę opinii sporządzonej przez spółkę P. 1., i naruszenia w związku z tym zasady zaufania do organów podatkowych, szeregu przepisów regulujących kwestie gromadzenia i oceny materiału dowodowego, a także poczynienia w konsekwencji niewłaściwych ustaleń co do zachowania przez skarżącą spółkę należytej staranności przy wypełnianiu obowiązków płatnika.
Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela przede wszystkim stanowiska skarżącej o obowiązku przeprowadzenia kompleksowego postępowania dowodowego przez organ podatkowy w ramach wydawania opinii o preferencjach i ciężaru dowodu w takim postępowaniu. Z treści art. 26b ust. 1 u.p.d.o.p. wynika, że warunkiem wydania opinii o preferencjach, jest wykazanie we wniosku spełnienia warunków określonych w art. 21 ust. 3-9 lub art. 22 ust. 4-6 albo zastosowania umowy o unikaniu podwójnego opodatkowania. Zatem to przepis prawa bezpośrednio i kategorycznie nakłada na wnioskującego obowiązek wykazania okoliczności, które winny skutkować zwolnieniem z podatku u źródła. "Wykazanie" to nic innego jak przedstawienie argumentów, dowodów lub faktów, które potwierdzają prawdziwość jakiejś tezy, istnienie zjawiska. O ile obowiązek wykazania prawdziwości twierdzeń zawartych we wniosku o wydanie opinii o preferencjach spoczywa na wnioskodawcy, o tyle do odmowy wydania opinii wystarczające jest istnienie uzasadnionych wątpliwości (art. 26b ust. 3 pkt 2, 3 i 4 u.p.d.o.p.). Jeśli więc organ w toku postępowania w przedmiocie wydania opinii o stosowaniu preferencji nabierze uzasadnionych wątpliwości co do zgodności przedstawionych dokumentów ze stanem rzeczywistym, co do możliwości wydania decyzji z art. 119a o.p., czy też prowadzenia rzeczywistej działalności gospodarczej, będzie uprawniony do wydania decyzji odmownej nawet wówczas, gdy na podstawie zebranych dowodów nie uzyska pewności, że rzeczywiście przesłanki do wydania odmowy są spełnione. W ocenie Naczelnego Sąd Administracyjnego potwierdza to tezę, że w toku postępowania z art. 26b u.p.d.o.p organ nie jest zobowiązany do prowadzenia takiego postępowania, do jakiego jest zobowiązany w ramach np. spraw tzw. wymiarowych.
Należy zwrócić uwagę, że opinia o preferencjach ma podobny, warunkowy charakter, jak opinia zabezpieczająca, czy interpretacja indywidualna. Warunkowość ta oznacza, że wywołują one skutek ochronny tylko wtedy, gdy okoliczności przedstawione we wniosku są pełne i prawdziwe (zasada tożsamości). W przeciwnym wypadku skutek ochronny nie występuje. W przypadku należności odsetkowych, gdy ich kwota w roku podatkowym przekracza 2 000 000 zł (a tak było w obu tych sprawach), zastosowanie ma zasada "pay and refund" – pobrania podatku u źródła z chwilą dokonania wypłaty należności przez płatnika (art. 26 ust. 2e u.p.d.o.p.). Warunkiem zwolnienia z tego obowiązku jest posiadanie obowiązującej opinii o stosowaniu preferencji (art. 26 ust. 2g u.p.d.o.p.). Jeśli jednak stan faktyczny nie odpowiada stanowi faktycznemu przedstawionemu w opinii art. 26 ust. 2g u.p.d.o.p. nie stosuje się.
Przepis art. 26b ust. 9 u.p.d.o.p. enumeratywnie wskazuje przepisy Ordynacji podatkowej, które mają zastosowanie w sprawach o wydanie opinii o preferencjach. Do przepisów tych należą art. 155 § 1, art. 187 § 1 i art. 191 o.p. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego nie można jednak wyciągać z tego wniosku, że w ramach postępowania o wydanie opinii o preferencjach organ jest zobowiązany do wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego. Zwrócić należy uwagę, że art. 26b ust. 9 u.p.d.o.p. mówi o odpowiednim stosowaniu tych przepisów, a więc z uwzględnieniem regulacji art. 26b ust.1-8, a ponadto art. 26b ust. 9 u.p.d.o.p. nie wymienia wśród przepisów Ordynacji Podatkowej, które mają zastosowanie, przepisu art. 122 o.p. statuującego zasadę prawdy obiektywnej.
Reasumując powyższe uwagi, w postępowaniu o wydanie opinii o stosowaniu preferencji po pierwsze to na wnioskodawcy spoczywa obowiązek wykazania istnienia okoliczności uzasadniających zwolnienie, po drugie organ weryfikując dowody i twierdzenia strony nie jest obowiązany do wszechstronnego wyjaśnienia sprawy, gdyż w tym postępowaniu nie obowiązuje zasada prawdy obiektywnej, a wystarczającą przesłanką do wydania decyzji o odmowie wydania opinii o preferencjach jest wykazanie istnienia jedynie "uzasadnionych wątpliwości" (art. 26b ust. 2 pkt 2-4 u.p.d.o.p.), po trzecie zaś opinia o preferencjach ma charakter względny, tzn. jej skuteczność zależy od tego, czy wnioskodawca we wniosku przedstawi okoliczności uzasadniające zwolnienie zgodnie ze stanem rzeczywistym. W przeciwnym wypadku opinia nie chroni płatnika i jest on zobowiązany do zapłaty podatku u źródła zgodnie z zasadą "pay and refund".
Naczelny Sąd Administracyjny podziela także ocenę organów podatkowych i Sądu pierwszej instancji co do tego, że skarżąca spółka nie przedstawiła we wniosku o wydanie opinii w sposób wyczerpujący wszystkich okoliczności stanu faktycznego pozwalających na prawidłową ocenę warunków zwolnienia. Składając wniosek strona załączyła wprawdzie oświadczenie o spełnieniu warunków zwolnienia, jednak uwzględniając powiązania kapitałowe i osobowe skarżąca już wtedy musiała mieć wiedzę, że A.1. praktycznie w tych samych terminach i kwotach przekazywała wpłacone jej należności swoim pożyczkodawcom, pozostawiając sobie jedynie drobną ich część zabezpieczającą formalne funkcjonowanie bez żadnych szans na dalszy rozwój działalności. Skarżąca musiała także wiedzieć jakim substratem majątkowo-osobowym dysponuje bezpośredni pożyczkodawca oraz inne podmioty zaangażowane w udzielanie pożyczki i pośredniczące w dalszym przekazywaniu odsetek. Wobec powiązań osobowych płatnika z innymi podmiotami tworzącymi grupę A.X. skarżąca musiała mieć także świadomość zarówno struktury, jak i zadań realizowanych przez podmioty tej grupy. Przyjęcie, że była tego nieświadoma pozostawałoby w istotnej opozycji do zasad wiedzy i doświadczenia życiowego. Oznacza to, że przedstawienie w toku postępowania ww. opinii nie mogło świadczyć o dochowaniu należytej staranności przez spółkę przy realizacji obowiązków płatnika w rozumieniu art. 26 ust.1 u.p.d.o.p.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego trudno także doszukiwać się w niniejszej sprawie naruszenia zasady zaufania, zwłaszcza jeżeli uwzględnić, że do przekazania odsetek spółce A.1. doszło na długo przez uzyskaniem przez skarżącą opinii o preferencjach (opinia została wydana dopiero 15 lutego 2021 r.).
Nie miała również istotnego znaczenia dla rozstrzygnięcia załączona przez spółkę opinia sporządzona przez P. 1. Dokument ten powstał na podstawie informacji przekazanych przez samą spółkę, które nie zostały poddane żadnej weryfikacji, a ponadto opinia nie uwzględnia wszystkich aspektów sprawy, w szczególności tych, których uwzględnienie powodowałoby konieczność stwierdzenia, że A.1. nie jest rzeczywistym właścicielem wypłaconych należności. W opinii nie uwzględniono zatem możliwości powołania tej spółki wyłącznie na potrzeby jednej transakcji lub jednego rodzaju transakcji, a także tego, że członkowie jej zarządu byli jednocześnie udziałowcami/członkami zarządu innych spółek z grupy A.X. lub pełnili swoje funkcje na zasadzie "usługi", wykonywali swoje obowiązki poza krajem siedziby, a ich wizyty w siedzibie spółki miały charakter formalny, polegający jedynie podpisaniu dokumentów lub podjęciu uchwał. Wszystkie te okoliczności miały miejsce w tej sprawie. Wskazana opinia nie mogła zatem zmienić kierunku rozstrzygnięcia, ani też nie wpłynąć na ocenę postępowań poddanych kontroli sądów administracyjnych jako toczących się z naruszeniem zasady zaufania.
Chybiony jest również kolejny z zarzutów procesowych naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 122, art. 187 § 1 oraz art. 191 o.p., dotyczący pominięcia przez organ argumentacji skarżącej w zakresie uzasadnienia gospodarczego stworzonej struktury biznesowej. Aspekt ten Sąd ocenia jako irrelewantny z tego względu, że na gruncie przepisów art. 21 ust. 3 pkt 1-4 u.p.d.o.p. nie jest on istotny dla zastosowania zwolnienia. Natomiast właśnie w kontekście całokształtu okoliczności faktycznych, a więc również z uwzględnieniem sposobu funkcjonowania całej struktury grupy A.X. i wszystkich powiązanych w jej ramach podmiotów zaangażowanych w proces konsolidacji udziałów G. S.A., organy trafnie oceniły, że nie zostały spełnione przesłanki decydujące o możliwości niepobrania podatku u źródła. Ponadto, jak już wyjaśniono wcześniej, bez znaczenia pozostaje fakt posiadania siedziby wszystkich tych podmiotów na terenie Unii Europejskiej, ponieważ art. 21 ust. 3 wymaga w punkcie 2, aby uzyskującym przychody z odsetek była spółka podlegająca opodatkowaniu podatkiem dochodowym od całości swoich dochodów bez względu na miejsce ich osiągania. Tymczasem nawet zastosowanie koncepcji look through approach – do czego organ nie był w okolicznościach sprawy zobowiązany – doprowadziło do ustalenia, że beneficjentem rzeczywistym przychodów z odsetek był zwolniony z podatku dochodowego fundusz emerytalny A. Y. z siedzibą w Holandii, prowadzący działalność w formie fundacji. Podmiot ten nie jest spółką, a ponadto korzysta ze zwolnienia z opodatkowania, co w przypadku zastosowania preferencji bezwzględnie wyklucza przepis art. 21 ust. 3c u.p.d.o.p., zgodnie z którym zwolnienie, o którym mowa w ust. 3, stosuje się, jeżeli spółka, o której mowa w ust. 3 pkt 2, nie korzysta ze zwolnienia z opodatkowania podatkiem dochodowym od całości swoich dochodów, bez względu na źródło ich osiągania. Koniecznym jest także podkreślenie, że art. 21 ust. 3 u.p.d.o.p. został dodany w wyniku implementacji Dyrektywy 2003/49/WE, która narzuciła numerus clausus podmiotów, będących rzeczywistymi właścicielami należności, w przypadku których możliwe jest zastosowanie zwolnienia od poboru podatku u źródła. Do katalogu tego nie należą fundacje.
Przedstawione powyżej argumenty prowadzą do nieuwzględnienia kolejnego zarzutu naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 122, art. 187 § 1, art. 191 oraz art. 120 o.p. Wspomnieć jednak należy w ramach uzupełnienia, że pomimo braku takiego obowiązku, stosując w istocie koncepcję look through approach Naczelnik zbadał całą strukturę podmiotów zaangażowanych w udzielenie skarżącej pożyczek, a następnie w transferowanie odsetek, i sformułował na tej podstawie prawidłowe wnioski, które należycie uzasadnił. NUCS uczynił więc zadość obowiązkowi, jaki wyraził TSUE w pkt 142 wyroku w "sprawach duńskich", poprzez wskazanie konstytutywnych elementów nadużycia, omówionych już wyczerpująco powyżej. Natomiast w kwestii stosowania zasady look through approach TSUE wypowiedział się jednoznacznie w pkt 143 powoływanego wyroku, że do organu podatkowego nie należy identyfikacja właściciela odsetek, lecz wykazanie, że rzekomy właściciel odsetek jest jedynie spółką pośredniczącą, za pomocą której dokonano nadużycia prawa. Taka sytuacja miała miejsce w rozpoznawanej sprawie, przy czym organ pierwszej instancji poczynił odpowiednie starania w celu ustalenia kompletnego stanu faktycznego i rzeczywistego właściciela odsetek. Biorąc jednak pod uwagę między innymi fakt, że jak ustalono w toku postępowania podatkowego, fundusz A. Y. otrzymywał kwoty nie jako odsetki od pożyczki, lecz jako dywidendy z tytułu udziału w zyskach podmiotu zależnego, Naczelnik nie mógł przesądzić w decyzji, jaki podmiot faktycznie nim jest.
Nieskuteczny okazał się zarzut naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. poprzez lakoniczne i niepełne uzasadnienie zaskarżonego wyroku. Sąd pierwszej instancji dostatecznie wyjaśnił kluczowe kwestie istotne dla rozstrzygnięcia sprawy. Ponadto należy zwrócić uwagę, że wojewódzki sąd administracyjny nie jest związany zarzutami skargi, zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., stąd jego kognicja może wykraczać poza ich zakres, jednak WSA nie ma jednocześnie obowiązku ustosunkowania się do każdego z zarzutów (por. wyrok NSA z 6 marca 2025 r., III OSK 1530/25 oraz orzecznictwo tam powołane). Wyjaśnić jednak warto, odnosząc się do poszczególnych punktów wymienionych w ramach zarzutu z art. 141 § 4 p.p.s.a., że wyroki TSUE w "sprawach duńskich", pomimo że zapadły w 2019 roku, a zatem po kontrolowanym okresie, znajdują "pośrednie" zastosowanie w rozpoznawanej sprawie. Nie mają one bowiem charakteru prawotwórczego, natomiast zawierają przydatne wskazówki interpretacyjne dla prawidłowego rozumienia i dokonywania oceny statusu rzeczywistego beneficjenta. Dokonano w nich zatem wykładni Dyrektywy 2003/49/WE w tym zakresie, mimo że sformułowane tam tezy nie posiadają charakteru wiążącego, a raczej dostarczają pomocnych narzędzi dla praktycznego stosowania spornego pojęcia. Wspomniana Dyrektywa obowiązywała zaś w kontrolowanym okresie, podobnie jak przepisy art. 21 ust. 3 u.p.d.o.p., które do polskiego porządku prawnego zostały wprowadzone w ramach jej implementacji. Tym samym za bezzasadny należy uznać podnoszony na s. 55 skargi kasacyjnej argument, że wyroki w "sprawach duńskich" dotyczą Dyrektywy, podczas gdy spółka powołuje się na przepisy prawa polskiego, bowiem przepisy te wynikają właśnie z Dyrektywy. Ponadto rozstrzygnięcia z tego wyroku nie zostały przeniesione na grunt rozpoznawanej sprawy dosłownie i bezpośrednio, a jedynie wykorzystano pewne przedstawione tam ogólne i uniwersalne tezy, które uznano za adekwatne do realiów analizowanego stanu faktycznego.
W zakresie odmowy uznania A. Y. jako rzeczywistego beneficjenta odsetek i zastosowania preferencyjnej stawki podatku lub umowy dotyczącej unikania podwójnego opodatkowania przypomnieć należy, że skarżąca przedłożyła wymagany certyfikat rezydencji dopiero na etapie odwołania od decyzji wydanej w pierwszej instancji, wciąż utrzymując – wbrew ustalonemu stanowi faktycznemu – że beneficjentem rzeczywistym jest A.1. Tymczasem spółka powinna była dysponować takim certyfikatem najpóźniej w dniu wypłacania należności, bowiem zgodnie z art. 26 ust. 1 u.p.d.o.p. w tym samym dniu zobowiązana była pobrać zryczałtowany podatek dochodowy od osób prawnych. Skoro zaś nie posiadała certyfikatu na dzień wypłaty należności ani na etapie postępowania podatkowego, to dołączony do odwołania certyfikat pozostawał bez znaczenia dla sprawy, tym bardziej, że dokument ten nie był jedynym wymaganym dla zastosowania preferencji z umowy międzynarodowej. Co jednak bardziej istotne, organ pierwszej instancji ustalił, że A. Y. nie otrzymywał płatności w formie odsetek, lecz jako dywidendy z tytułu udziałów w zyskach spółki zależnej. W pełni uzasadniony był zatem wniosek, że powodem zaangażowania takiej ilości podmiotów pośredniczących w finansowaniu działalności skarżącej mogły być obowiązujące na terenie Niderlandów regulacje nakładające pewne ograniczenia w prowadzeniu przez fundusze emerytalne określonego rodzaju działalności inwestycyjnej, na co wielokrotnie wskazała zresztą sama skarżąca. Z tego też powodu Naczelnik nie miał podstaw do zastosowania na podstawie art. 6 ust. 1 pkt 11a u.p.d.o.p. zwolnienia od opodatkowania odsetek wypłaconych przez skarżącą na rzecz A.1., przyjmując jako rzeczywistego właściciela A. Y. . Nie bez znaczenia w ocenie NSA pozostaje również fakt, że skarżąca odmówiła przedłożenia szczegółowych wyjaśnień i dokumentów dotyczących transakcji pomiędzy spółką A.1. V. z siedzibą w Wielkiej Brytanii a holenderskimi fundacjami, które tę spółkę finansowały.
Końcowo i na marginesie należy podkreślić dwie kwestie. Po pierwsze, uwzględnienie stanowiska skarżącej oraz zaakceptowanie skonstruowanego schematu prowadziłoby do faktycznego całkowitego nieopodatkowania spornych odsetek. NUCS ustalił, że żaden z zaangażowanych podmiotów nie zapłacił podatku dochodowego od osób prawnych z tytułu otrzymania odsetek. W przypadku A.1. podmiot ten nie wykazał do opodatkowania nawet dochodu stanowiącego różnicę pomiędzy odsetkami otrzymanymi a wypłacanymi dalej kolejnym podmiotom. Po drugie, przepisy art. 21 ust. 3 u.p.d.o.p. stanowią wyjątek od zasady poboru podatku u źródła, obwarowany szeregiem kryteriów materialnych, które muszą być spełnione łącznie. Dla zastosowania zwolnienia konieczne jest zatem faktyczne, a nie jedynie formalne (techniczne) spełnienie tych kryteriów. Dlatego ocena tego uprawnienia musi uwzględniać całokształt okoliczności fatycznych, nie zaś opierać się zaledwie na elementach formalnych. Celem przepisów dotyczących zwolnienia nie jest natomiast stworzenie warunków do unikania opodatkowania, czyli nadużycia.
Podsumowując, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że A.1. nie był rzeczywistym właścicielem otrzymywanych odsetek, natomiast kolejne podmioty w łańcuchu z wyjaśnionych przyczyn nie spełniały kryteriów dla skorzystania ze zwolnienia z poboru podatku u źródła, określonych w Dyrektywie 2003/29/WE oraz w implementujących tę Dyrektywę polskich przepisach ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych.
Odnosząc się do złożonego w trakcie rozprawy wniosku o wystąpienie do TSUE z pytaniami prejudycjalnymi, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że w rozpoznawanej sprawie nie występują zagadnienia wymagające wystąpienia z takim pytaniem. Przede wszystkim przypomnieć należy, że zgodnie z art. 267 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE) Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej jest właściwy do orzekania w trybie prejudycjalnym: a) o wykładni Traktatów; b) o ważności i wykładni aktów przyjętych przez instytucje, organy lub jednostki organizacyjne Unii. Jeżeli zagadnienie leżące w kompetencji Trybunału zostanie podniesione przed sądem jednego z państw członkowskich, sąd ten może, jeżeli uzna, że decyzja w tej sprawie jest konieczna do wydania wyroku, zwrócić się do Trybunału z wnioskiem o rozpatrzenie tego zagadnienia. W sytuacji gdy zagadnienie takie zostanie podniesione w sprawie zawisłej przed sądem krajowym, którego orzeczenia nie podlegają zaskarżeniu według prawa krajowego (a takim sądem jest Naczelny Sąd Administracyjny), sąd ten jest obowiązany wnieść sprawę do Trybunału. Wspomniany obowiązek nie ma jednak charakteru bezwzględnego. W wyroku TSUE z 6 października 1982 roku w sprawie C-283/81 [...], Trybunał wskazał, że artykuł 177 akapit trzeci traktatu EWG (przepis ten został zastąpiony przez art. 267 TFUE) powinien być interpretowany w ten sposób, że sąd, którego orzeczenia nie podlegają zaskarżeniu według prawa wewnętrznego, jest zobowiązany – w przypadku gdy powstaje przed nim pytanie dotyczące prawa wspólnotowego – do spełnienia swojego obowiązku przedłożenia pytania, chyba że stwierdził on, że podniesione pytanie nie jest istotne dla sprawy lub że dany przepis prawa wspólnotowego stanowił już przedmiot wykładni przez Trybunał, lub że prawidłowe stosowanie prawa wspólnotowego jest tak oczywiste, że nie pozostawia ono miejsca na jakiekolwiek racjonalne wątpliwości; istnienie takiej ewentualności należy oceniać z uwzględnieniem cech charakterystycznych prawa wspólnotowego i szczególnych trudności, jakie sprawia jego wykładnia, oraz niebezpieczeństwa rozbieżności w orzecznictwie wewnątrz Wspólnoty. W praktyce oznacza to, że Sąd Krajowy, którego orzeczenia nie podlegają zaskarżeniu jest zwolniony z obowiązku wystąpienia do Trybunału z pytaniem prejudycjalnym jeśli: (a) kwestia prawa unijnego jest irrelewantna dla rozstrzygnięcia sprawy (wykładnia prawa UE nie ma wpływu na wynik postępowania); (b) podnoszona kwestia została już wyjaśniona w poprzednich orzeczeniach TSUE, a wykładnia prawa unijnego jest jasna i nie budzi wątpliwości (acte éclairé); (c) przepis prawa unijnego jest na tyle oczywisty, że nie wymaga interpretacji przez TSUE (acte clair); (d) sąd ostatniej instancji nie ma rzeczywistych wątpliwości co do stosowania prawa unijnego. W rozpoznawanej sprawie zachodzi trzecia z wymienionych przyczyn odstąpienia od wystąpienia z pytaniem prejudycjalnym do TSUE. Kwestie, które miałyby być przedmiotem proponowanych pytań zostały już bowiem dostatecznie wyjaśnione w orzeczeniach TSUE (acte éclairé) w szczególności we wspomnianych już wcześniej tzw. sprawach duńskich.
W tym stanie sprawy Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a., oddalił skargę kasacyjną. Rozstrzygnięcie w przedmiocie kosztów postępowania kasacyjnego zapadło w oparciu o art. 204 pkt 1 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. a i pkt 2 lit. a w zw. z § 2 pkt 8 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2026 r. poz. 118).