2) art. 682 ust. 3 ustawy z 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (Dz. U. z 2013 r., poz. 707 ze zm. - zwana dalej: u.k.w.h.) poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i dokonanie wykładni na mocy tego przepisu, podczas gdy przepis ten nie ma zastosowania na gruncie przedmiotowej sprawy z uwagi na treść art. 7 ust. 1b ustawy z 29 czerwca 1995 r. o obligacjach (Dz. U. z 2014 r., poz. 730 ze zm.).
II. przepisów postępowania, których uchybienie miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:
1) art. 141 § 4 w zw. z art. 153 p.p.s.a. poprzez brak należytego wyjaśnienia przez Sąd l instancji podstawy prawnej wydanego rozstrzygnięcia, co powoduje,
że wydany wyrok jest nieumotywowany w świetle sporządzonego uzasadnienia,
a nadto wskazania prawne dla organu co do dalszego postępowania więżące przy ponownym rozpoznaniu sprawy są niejasne i niespójne, prowadzące w konsekwencji do tego, że uzasadnienie wyroku jest niezrozumiałe, a ocena prawna i wskazania niemożliwe do praktycznego zastosowania. Jakkolwiek Sąd orzekający wskazał m.in., że z uwagi na emisję obligacji uznać należy, że zastosowanie w sprawie będzie mieć ustawa z 29 czerwca 1995 r. o obligacjach - co jest poza wątpliwościami - to niezasadna wydaje się być wykładnia przepisów art. 682 u.k.w.h., skoro na mocy art. 7 ust. 1b ustawy z 29 czerwca 1995 r. o obligacjach, do administratora hipoteki nie stosuje się przepisów art. 682 u.k.w.h. Uzasadnienie takie wydaje się nielogiczne
i niespójne, szczególnie w świetle uchwały Sądu Najwyższego z 27 lutego 2020 r. sygn. III CZP 55/19 eksponującej różnice funkcji administratora hipoteki na gruncie ustawy o księgach wieczystych i hipotece, a ustawy z 1995 r. o obligacjach. Sąd I instancji winien więc dokonać wykładni odpowiednich przepisów kierując się wskazaniami ustawy o obligacjach, a nie wynikającymi z art. 682 u.k.w.h.
Tym samym pozycja administratora hipoteki i subsumcja na gruncie przedmiotowej sprawy dokonana przez Sąd jest w ocenie kasatora błędna, a uzasadnienie wyroku wewnętrznie sprzeczne w zakresie rozważań dot. przychodu na gruncie u.p.d.o.p.
W konsekwencji Sąd niezasadnie uchylił interpretację organu, a wskazania co do sposobu dalszego postępowania są niejasne i niezrozumiałe;
2) art. 146 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 14c § 1 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2021 r., poz. 1540 ze zm. – dalej zwana: O.p.) poprzez uchylenie interpretacji na skutek uznania, że nie było podstaw do przyjęcia, że nabywając nieruchomość skarżąca stanie się dłużnikiem hipotecznym, podczas gdy uznać należało, że nabycie nieruchomości na licytacji komorniczej i jej dalsze zbycie nie może być rozpatrywane jako działanie administratora hipoteki, tym samym sprzedaż uprzednio nabytej nieruchomości
z zyskiem powoduje, że skarżąca działa jako dłużnik hipoteczny. W konsekwencji dalsza odsprzedaż nieruchomości powoduje uzyskanie przychodu z takiego zbycia.
W efekcie kasator wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości
i orzeczenie co do istoty sprawy, ewentualnie uchylenie tego wyroku w całości
i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji. Wniósł także
o zasądzenie kosztów postępowania wraz z kosztami zastępstwa procesowego.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna okazała się niezasadna.
Na wstępie należy wskazać, że zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu zaś bierze pod rozwagę jedynie nieważność postępowania, która w tej sprawie nie wystąpiła.
Określając ramy prawne przedmiotowej sprawy w pierwszej kolejności przywołać trzeba treść art. 12 ust. 1 u.p.d.o.p., zgodnie z którym przychodami,
z zastrzeżeniem ust. 3 i 4 oraz art. 14, są w szczególności: 1) otrzymane pieniądze, wartości pieniężne, w tym również różnice kursowe; 2) wartość otrzymanych rzeczy lub praw, a także wartość innych świadczeń w naturze, w tym wartość rzeczy i praw otrzymanych nieodpłatnie lub częściowo odpłatnie, a także wartość innych nieodpłatnych lub częściowo odpłatnych świadczeń (...). Za przychody związane
z działalnością gospodarczą i z działami specjalnymi produkcji rolnej, osiągnięte
w roku podatkowym, a także za przychody uzyskane z zysków kapitałowych,
z wyłączeniem przychodów, o których mowa w art. 7b ust. 1 pkt 1, uważa się także należne przychody, choćby nie zostały jeszcze faktycznie otrzymane, po wyłączeniu wartości zwróconych towarów, udzielonych bonifikat i skont.
Analiza powyższych regulacji prowadzi do wniosku, że w art. 12 u.p.d.o.p. wymieniono jedynie przykładowe kategorie przychodów (katalog otwarty), kwalifikując do nich wszelkie przysporzenia majątkowe o charakterze trwałym, rzeczywiście otrzymane w roku podatkowym, a także przychody należne, nawet jeśli nie zostały jeszcze otrzymane.
Stosownie do art. 14 ust. 1 u.p.d.o.p., przychodem z odpłatnego zbycia rzeczy, praw majątkowych lub świadczenia usług jest ich wartość wyrażona w cenie określonej w umowie. Jeżeli jednak cena bez uzasadnionych przyczyn ekonomicznych znacznie odbiega od wartości rynkowej tych rzeczy, praw lub usług, organ podatkowy określa ten przychód w wysokości wartości rynkowej.
Ustawa o rachunkowości, którą na mocy jej art. 2 ust. 1 stosuje się do spółek kapitałowych, w art. 3 ust. 1 pkt 30 nakazuje przez przychody i zyski - rozumieć uprawdopodobnione powstanie w okresie sprawozdawczym korzyści ekonomicznych o wiarygodnie określonej wartości w formie zwiększenia wartości aktywów albo zmniejszenia wartości zobowiązań, które doprowadzą do wzrostu kapitału własnego lub zmniejszenia jego niedoboru w inny sposób niż wniesienie środków przez udziałowców lub właścicieli.
Również ta regulacja wiąże przychód z takim wzrostem aktywów, który rodzi trwały przyrost majątku spółki. Rozbudowany w u.p.d.o.p. katalog przychodów podatkowych, niekiedy kazuistyczne ukształtowany, jest efektem złożoności stosunków społecznych i gospodarczych występujących w działalności gospodarczej. Korzystając z zasady swobody umów, to strony decydują z kim zawierają umowę,
na jaki czas oraz jakiej treści, a także kształtują elementy konstytutywne oraz dyspozytywne. Wszystko to może mieć znaczenie dla ustalenia konsekwencji podatkowych, przy czym dla podatkowej kwalifikacji przychodu decydujące znaczenie mają przepisy u.p.d.o.p.
W realiach rozpoznawanej sprawy podatkowy stan faktyczny opisany
we wniosku spółki dotyczył kwalifikacji przychodu ze sprzedaży nieruchomości przez administratora hipoteki, który uprzednio nabył tę nieruchomość w drodze licytacji komorniczej od dłużnika hipotecznego w celu jej odpłatnego zbycia i przekazania całości zysku na rzecz wierzyciela hipotecznego (obligatariuszy). Hipotekę ustanowiono na nieruchomości jako zabezpieczenie emisji obligacji wyemitowanych w 2012 roku przez spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością, a administrator hipoteki został ustanowiony przez emitenta obligacji stosowną umową na podstawie art. 7
ust. 1a ustawy o obligacjach. Ponieważ emitent obligacji naruszył warunki umowy
z obligatariuszami, dlatego nieruchomość stanowiąca zabezpieczenie stała się przedmiotem postępowania egzekucyjnego i została nabyta przez administratora hipoteki w celu jej odpłatnego zbycia i przekazania obligatariuszom całości zysku. Spór prawny w tej sprawie sprowadza się do odpowiedzi na pytanie, czy przychód
z tego tytułu spowoduje powstanie u wnioskodawcy przychodu podatkowego?
Nie jest sporne, że 1 lipca 2015 r. weszła w życie ustawa z 15 stycznia 2015 r. o obligacjach, która nakazywała w art. 109 do obligacji wyemitowanych przed dniem wejścia w życie ustawy stosować przepisy dotychczasowe, tj. ustawę z 29 czerwca 1995 r. o obligacjach (Dz. U. 2014 r. poz. 730) i to jej przepisy mają w tej sprawie znaczenie. Zgodnie z art. 7 ust. 1 ww. ustawy, do ustanowienia hipoteki stanowiącej zabezpieczenie roszczeń obligatariuszy wystarcza oświadczenie woli właściciela nieruchomości. (...) Obligatariuszy imiennie się nie oznacza.
Przed rozpoczęciem emisji obligacji emitent jest obowiązany zawrzeć w formie pisemnej pod rygorem nieważności umowę z administratorem hipoteki, który wykonuje prawa i obowiązki wierzyciela hipotecznego we własnym imieniu, lecz na rachunek obligatariuszy. Administratorem hipoteki może być także bank pełniący funkcję banku reprezentanta. Do administratora hipoteki przepisy art. 31 ust. 2-5 stosuje się odpowiednio (ust. 1a). Do administratora hipoteki nie stosuje się natomiast przepisów art. 682 ustawy z 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych
i hipotece (Dz. U. z 2013 r. poz. 707 ze zm.) (ust. 1b).
Na podstawie art. 7 ust. 2 ww. ustawy, protokół umorzenia wykupionych obligacji, sporządzony przez notariusza, jest tytułem do wykreślenia hipoteki, ustanowionej w celu zabezpieczenia wierzytelności obligatariuszy.
W myśl art. 7 ust. 3 ustawy o obligacjach, do przeniesienia obligacji zabezpieczonej hipoteką przepisu art. 2451 Kodeksu cywilnego nie stosuje się.
Z tej ostatniej regulacji wynika, że do przeniesienia obligacji zabezpieczonej hipoteką nie jest potrzebna umowa między uprawnionym i nabywcą, ani wpis do księgi wieczystej, a przeniesienie to następuje z mocy prawa.
W uchwale z 27 lutego 2020 r. sygn. III CZP 55/19, do której odwoływały się obie strony niniejszego sporu, Sąd Najwyższy zwrócił uwagę, że ustawodawca dopuścił możliwość ustanowienia hipoteki zabezpieczającej wiele wierzytelności należących do różnych osób, jak i to, że hipoteka jest prawem wspólnym należącym do obligatariuszy. Administrator hipoteki jest w tym przypadku zastępcą pośrednim obligatariuszy, których wierzytelności z tytułu obligacji zostały zabezpieczone hipoteką, a umowę z administratorem hipoteki zawiera emitent obligacji jeszcze przed rozpoczęciem emisji obligacji.
Przypomnienie regulacji art. 7 ust. 1 i 1a ustawy o obligacjach jest o tyle istotne, że wynika z niej możliwość ustanowienia hipoteki przez emitenta obligacji
w drodze jednostronnej czynności prawnej tego emitenta (a nie dwustronnej umowy), a przy tym obowiązek administratora hipoteki ochrony interesów obligatariuszy - działania na ich rachunek. Rozwiązanie to jest dalej idące z punktu widzenia ochrony interesów obligatariuszy niż zawarte w art. 682 u.k.w.h. i te ostatnie, wolą ustawodawcy, nie mają zastosowania do administratora hipoteki na podstawie art. 7 ust. 1b ustawy o obligacjach. Uproszczone jest także wykreślenie hipoteki ustanowionej w celu zabezpieczenia wierzytelności obligatariuszy, do którego na podstawie art. 7 ust. 2 ustawy o obligacjach wystarcza protokół umorzenia wykupionych obligacji sporządzony przez notariusza.
W świetle powyższych regulacji administrator hipoteki, zawierając umowę
z właścicielem nieruchomości, nabywa hipotekę do majątku wierzycieli, skoro działa z mocy prawa na ich rachunek (nie stosuje się m.in. art. 682 ust. 5 u.k.w.h.). Szczególnie, że do ustanowienia hipoteki wystarcza oświadczenie woli właściciela nieruchomości, a więc jednostronna czynność prawna, a wpis w księdze wieczystej na tę okoliczność nie wymaga imiennego oznaczenia obligatariuszy, bowiem administrator hipoteki wykonuje prawa i obowiązki wierzyciela hipotecznego na ich rachunek.
Wniosek ten jest następstwem analizy porównawczej art. 7 ust. 3 ustawy
o obligacjach i art. 682 u.k.w.h., gdzie ten ostatni dla ustanowienia hipoteki wymaga umowy między właścicielem nieruchomości a administratorem (jednostronna czynność prawna nie jest tu wystarczająca). Innymi słowy, na podstawie ustawy
o obligacjach hipoteka zabezpieczająca wierzytelności obligatariuszy należy do ich majątku jako ich prawo rzeczowe. Administrator hipoteki jedynie wykonuje m.in.
w tym zakresie prawa i obowiązki wierzyciela hipotecznego we własnym imieniu, ale na cudzy rachunek - rachunek obligatariuszy. Taki pogląd wywodzony z art. 7 ust. 3 ustawy o obligacjach przyjął ostatecznie Sąd I instancji, co czyni niezasadnym zarzut kierowania się wskazaniami wynikającymi z art. 682 u.k.w.h., a nie ustawy
o obligacjach. W istocie Sąd I instancji odwołał się w uzasadnieniu swojego orzeczenia do ostatnio wskazanej regulacji u.k.w.h. (s.10 wyroku), jednak czynił to dla szerokiego ukazania pozycji administratora hipoteki. Sąd nie dokonywał natomiast wykładni tych przepisów, gdyż na mocy art. 14b § 1 O.p. uprawniony jest wyłącznie do interpretacji przepisów prawa podatkowego.
W świetle tych okoliczności prawnych należy przypomnieć, że na podstawie art. 12 ust. 1 oraz art. 14 ust. 1 u.p.d.o.p. przychód to definitywne i trwałe przysporzenie majątkowe określonej wartości. Zbycie nieruchomości na cudzy rachunek nie oznacza żadnego trwałego przysporzenia majątkowego, które powiększałby majątek podatnika i które mogłoby być potraktowane jako osiągnięcie przychodu podlegającego opodatkowaniu. Ma tu wprawdzie miejsce przesunięcie majątkowe pomiędzy stronami transakcji, które jest dokonywane w oparciu o tytuł prawny przewidujący odpłatność, jednak nie może być uznane za ekwiwalentne takie świadczenie wzajemne, które nie skutkuje u administratora hipoteki zwiększeniem wartości aktywów albo zmniejszeniem niedoboru, lecz skutkuje wykonaniem zobowiązania na rzecz obligatariuszy z przedmiotu hipoteki za pośrednictwem ustanowionego w tym celu administratora.
W okolicznościach takich jak przedstawione w tej sprawie we wniosku
o interpretację, ciąg zdarzeń zainicjowany emisją obligacji zabezpieczonych hipoteką i ostatecznie zaspokojenie obligatariuszy z przedmiotu hipoteki za pośrednictwem administratora hipoteki - powinien być rozpatrywany jako całość. Nie ma bowiem podstaw, aby dla celów podatkowych wyodrębniać w nim dwie czynności - nabycie nieruchomości przez spółkę i zbycie jej na rzecz obligatariuszy. Podział taki jest podziałem sztucznym, mającym na celu wyłącznie doprowadzenie do powstania obowiązku podatkowego po stronie spółki.
Wprawdzie art. 12 ust. 1 u.p.d.o.p. zawiera otwarty katalog przychodów podatkowych, jednak okoliczność ta sama w sobie nie jest wystarczająca, aby każde świadczenie otrzymane przez podatnika kwalifikować jako przychód zwiększający podstawę opodatkowania. Tak jest między innymi w przypadku takim jak w tej sprawie, gdy wynikające z pierwotnej umowy zobowiązaniowej (czyli umowy emitenta obligacji z obligatariuszami) roszczenie obligatariuszy zostaje zaspokojone na skutek spełnienia świadczenia przez powołanego administratora hipoteki ustanowionej
w tym właśnie celu. Jest to zatem jedynie wykonanie przez tego administratora wcześniej powstałego zobowiązania na rzecz faktycznego wierzyciela hipotecznego, realizacja ciążącego na administratorze hipoteki zobowiązania (administrator hipoteki jedynie wykonuje prawa i obowiązki wierzyciela hipotecznego).
Ujmując rzecz najprościej, nabywając w 2012 r. obligacje obligatariusz miał względem emitenta wierzytelność o wykup obligacji. Sprzedaż obligacji była w istocie formą pożyczki, ponieważ emitent uzyskał w ten sposób od obligatariusza kapitał na finasowanie swojej działalności, jednakże z obowiązkiem wykupu obligacji wraz
z odsetkami po upływie umówionego okresu. To dla zabezpieczenia tej wierzytelności, na podstawie art. 7 ust. 1 i nast. ustawy o obligacjach, ustanowiona została hipoteka oraz jej administrator działający z mocy prawa we własnym imieniu, ale na rachunek obligatariuszy. Efekty jego działania powinny doprowadzić do zwrotu wartości przedmiotu tej specyficznej "pożyczki", tj. do rozliczenia emitenta
z obligatariuszami. Gdy administrator hipoteki – jak wskazał we wniosku
o interpretację – ze zbycia przedmiotu hipoteki nie uzyskuje żadnych korzyści, gdyż całość przekazuje obligatariuszom (są to kwoty należne obligatariuszom, a nie administratorowi hipoteki) - nie ma więc żadnego definitywnego przysporzenia w jego majątku. Przychód po jego stronie mógłby wystąpić np. wtedy, gdy suma uzyskana ze sprzedaży nieruchomości przekroczy wysokość wierzytelności obligatariuszy,
a zatem w tej części nie będzie im należna. Ta kwestia nie była jednak przedmiotem interpretacji.
Mając na uwadze powyższe, opisane w punkcie I. skargi kasacyjnej zarzuty naruszenia prawa materialnego okazały się niezasadne. Podobnie Naczelny Sąd Administracyjny ocenił zarzuty naruszenia przepisów postępowania. Chybiony jest zarzut naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. Wadliwość uzasadnienia wyroku może stanowić przedmiot skutecznego zarzutu kasacyjnego jeżeli nie wiadomo jaki stan faktyczny Sąd I instancji przyjął jako podstawę wyrokowania, a także w sytuacji, gdy uzasadnienie sporządzone jest w taki sposób, że niemożliwa jest kontrola instancyjna zaskarżonego wyroku, gdy wada uzasadnienia nie pozwala na kontrolę instancyjną orzeczenia lub gdy uzasadnienie obejmuje rozstrzygnięcie, którego nie ma w sentencji. Naruszenie to musi być przy tym na tyle istotne, aby mogło mieć wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 p.p.s.a.). Zarzutem naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. nie można skutecznie kwestionować oceny prawnej wyrażonej
w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku; powołany przepis dotyczy bowiem składników, zakresu i kompletności uzasadnienia. W rozpoznawanej sprawie uzasadnienie zaskarżonego wyroku zawiera wymagane powołanym przepisem elementy, w tym podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienie, natomiast nie można na tej podstawie kwestionować prawidłowości uzasadnienia wyroku tylko dlatego, że strona skarżąca kasacyjnie nie zgadza się z oceną dokonaną przez Sąd I instancji.
Niezasadny okazał się także zarzut naruszenia art. 146 § 1 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. Przepis art. 146 § 1 p.p.s.a. ma charakter wynikowy i określa formułę rozstrzygnięcia Sądu w razie uwzględnienia skargi, stąd zarzut jego naruszenia wymaga wykazania wadliwości przyjętej przez Sąd I instancji oceny,
że przy wydaniu kwestionowanej skargą interpretacji organ naruszył inne niż art. 146 § 1 p.p.s.a. przepisy prawa – naruszenia takiego kasator jednak nie wykazał, gdyż
w tej podstawie kasacyjnej żadnego innego naruszonego przepisu nie powołał.
Mając na uwadze powyższe Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę kasacyjną na podstawie art. 184 p.p.s.a.
O zwrocie kosztów postępowania kasacyjnego orzeczono zgodnie z art. 204 pkt 2 oraz art. 209 p.p.s.a. w zw. z § 2 ust. 2 pkt 3 w zw. z ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 16 sierpnia 2018 r. w sprawie wynagrodzenia za czynności doradcy podatkowego w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r. poz. 1687).