Za zakwestionowaniem tej transakcji jako porównywalnej przemawia także zdaniem sądu pierwszej instancji okoliczność, inwestowania w infrastrukturę oraz konsekwentnej realizacji strategii gospodarczej K.B.S. zorientowanej na odzyskanie dawnej renomy a w konsekwencji sukcesy na konkursach piwowarskich, znaczny wzrost sprzedaży produktów, osiąganie zysków. Prowadzić to musi do wniosku, że ceny udziałów takiej spółki winny rosnąć, a nie spadać.
Organy badały przy tym, czy zakwestionowana transakcja była racjonalna gospodarczo dla podatnika, czy to z uwagi na korzyść o charakterze bezpośrednim lub pośrednim. Gospodarczą racjonalność transakcji należy oceniać, w ocenie sądu, przez pryzmat korzyści, jaką może uzyskać z transakcji określony podmiot. Wbrew zarzutom skargi organ dokonał obiektywnej analizy wszystkich okoliczności sprawy, w tym badał umowę inwestycyjną z 19 października 2017 r. - zawartą przez M.Ł. (który był jedynym udziałowcem skarżącej) a U[...] S.A. Warunkiem tego nabycia udziałów skarżącej od M.Ł. przez wskazanego wyżej inwestora było sprzedanie przez skarżącą posiadanych udziałów w K.B.S. Sp. z o.o. (to jest 37 230 udziałów o łącznej nominalnej wartości 3 723 000,00 zł), a także cesja wierzytelności z tytułu sprzedaży udziałów na rzecz U[...] S.A., a następnie potrącenie z jej wierzytelnością wierzytelności M.Ł., która wynikała ze sprzedaży udziałów skarżącej; fakt nabywania sukcesywnie udziałów w K.B.S. w latach 2014-2017; ostatnie nabycie udziałów (13 150 udziałów o wartości nominalnej po 100,0 zł, o łącznej wartości: 1 315 000,00 zł) w drodze podwyższenia kapitału, które miało miejsce 26 kwietnia 2017 r.; powody, dla których skarżąca dokonała zakupu udziałów w K.B.S. Spółce z o.o. w drodze podwyższenia kapitału tj. wymagania banku, który finansował działalność B.; zainteresowanie U[...] S.A. zakupem sieci sklepów, które były własnością skarżącej, jednak z wyłączeniem udziałów w K.B.S. Sąd meriti podkreślił, że szersze przytoczenie kontekstu spornej transakcji, także okoliczności prowadzących do jej zawarcia, jest elementem obowiązkowej analizy porównawczej i służyło wykazaniu, że taka transakcja sprzedaży udziałów z 19 października 2017 r. nie miała racji bytu w warunkach rynkowych, a wiec między podmiotami niepowiązanymi. Odnosząc się do warunków transakcji, nie można bowiem abstrahować od okoliczności towarzyszących, w szczególności poprzedzających samo zawarcie spornej transakcji, które w ogóle umożliwiły kształtowanie relacji między stronami, jakie zostały stwierdzone w niniejszej sprawie.
Sąd wskazał, że w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji zawarte jest porównanie i analiza konkretnych okoliczności i to one dały odpowiedź na pytanie, czy zastosowana cena kwestionowanej przez organy transakcji (w odniesieniu do podmiotu powiązanego), odpowiadała warunkom rynkowym, odnoszącym się do cen transakcji zawieranych przez podmioty niepowiązane, szczególnie w kontekście podnoszonych przez stronę okoliczności dotyczących kalkulacji ceny udziału. Sąd nie podzielił stanowiska skarżącej, że nowy udziałowiec dokonał własnej wyceny, aby uznać, czy transakcja nie uszczupli majątku spółki w sposób nieuprawniony (sprzedaż po zaniżonej cenie). Trudno zatem uznać, aby w warunkach rynkowych uczestnik obrotu nie kierował się w swoich poczynaniach racjonalnością i względami ekonomicznymi.
Zdaniem sądu a quo organ odniósł się do argumentów skarżącej ukierunkowanych na wykazanie rynkowości zakwestionowanej transakcji. W sposób odpowiadający prawu wykazano, że warunki realizacji badanej transakcji na skutek istniejących powiązań różniły się od warunków, które ustaliłyby między sobą niezależne podmioty. W konsekwencji tych warunków skarżąca wykazała do opodatkowania dochody niższe od tych, jakich należałoby oczekiwać, gdyby powiązania nie istniały. Organ opierając się na przedstawionych danych porównawczych, wykazał miarodajność porównywanych transakcji (podmiotów). Wbrew zarzutom skargi odniósł się także do strategii gospodarczych stosowanych przez podmioty, również w kontekście oceny znaczenia tych czynników dla możliwości porównania. Dokonana przez organy podatkowe analiza zebranego w sprawie materiału dowodowego wykazuje jednoznacznie, że istniejące powiązania, miały wpływ na ustalenie warunków transakcji, różniących się od warunków, które ustaliłyby między sobą niezależne podmioty. W świetle dotychczasowych rozważań nie może już budzić wątpliwości, że skutkiem badanej transakcji jest erozja podstawy opodatkowania skarżącej, objęta dyspozycją przepisu art. 11 ust. 1 u.p.d.o.p..
Skoro wykazano spełnienie się łącznie trzech przesłanek wynikających z art. 11 u.p.d.o.p., w wersji obowiązującej w 2017 r., organ podatkowy był uprawniony do dokonania określenia dochodu podatnika w drodze oszacowania. Samo oszacowanie, ze swej istoty, musi mieć na celu wskazanie podlegających mu wartości w sposób najbardziej zbliżony do rzeczywistych wielkości, dlatego też nie może abstrahować od konkretnych okoliczności związanych z analizowanymi zdarzeniami. Zadaniem organu było, skorygowanie ceny za udziały, w ramach zawartej umowy, której warunki, w wyniku wykazanych powiązań stron, zostały ukształtowane w sposób odbiegający od rynkowych. Przyjęcie zatem ceny na poziomie 100 zł za udział nie budzi wątpliwości. Sąd podkreślił, że w art. 11 ust. 2 u.p.d.o.p. wymieniono trzy podstawowe metody szacowania dochodu podmiotu powiązanego, nie wprowadzono jednak pomiędzy nimi żadnej hierarchii. Z punktu widzenia tego przepisu metody te są zatem równorzędne. Z kolei, jak wynika z art. 11 ust. 3 u.p.d.o.p., jeżeli nie jest możliwe zastosowanie metod wymienionych w ust. 2, stosuje się metodę zysku transakcyjnego. W celu oszacowania dochodu, stosuje się wyłącznie metody, o których mowa w § 12-18 rozporządzenia M.F., z zachowaniem zasad określonych w rozdziałach 2, 5 i 5a tego rozporządzenia, a oszacowany w ten sposób dochód uznaje się za odpowiadający wartości rynkowej. Do oszacowania dochodu należy zastosować metodę najbardziej adekwatną dla danych okoliczności, która pozwala w możliwie precyzyjny sposób ustalić wartość rynkową zastosowanych ceny udziału. Wybór konkretnej metody szacowania winien uwzględniać w szczególności dostępność wiarygodnych informacji i porównywalność transakcji lub podmiotów w nich uczestniczących. Dla zastosowania metody porównywalnej ceny niekontrolowanej konieczne jest zapewnienie bardzo wysokiego stopnia porównywalności warunków oraz przedmiotu transakcji, tj. tych samych produktów, porównywalnego wolumenu transakcji, tego samego etapu łańcucha dystrybucji oraz podobnego rynku geograficznego. Zdaniem sądu w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji przedstawiono dostateczne powody, dla których uznano, że w analizowanym przypadku zastosowanie znajdzie metoda porównawczej ceny niekontrolowanej. Organy podatkowe uzasadniły przekonywująco dokonany przez siebie wybór. Brak było na terenie Polski transakcji o parametrach tożsamych czy zbliżonych do transakcji przeprowadzonych na udziałach K.B.S. Tak więc uzasadniając wybór metody organ wskazał, że uwzględnia ona rezultaty analizy porównawczej i odzwierciedla najpełniej specyfikę badanej transakcji, przede wszystkim zaś to, że udziały K.B.S. były przedmiotem transakcji.
Sąd meriti nie podzielił zarzutów skarżącej, że organ mógł zastosować inną metodę, w tym metodę Discounted Cash Flow (DCF), opartą na przyszłych prognozowanych zdyskontowanych przepływach pieniężnych czy metodę mnożnikową, opartą o wynik EBIDTDA. Sama skarżąca bowiem podkreślała, że metoda Discounted Cash Flow, z uwagi na ujemne przepływy pieniężne K.B.S. sp. z o. o. w przeszłości i wysokie ryzyko co do trafności oceny przepływów pieniężnych w przyszłości, nie może być w tym przypadku zastosowana. Metodę mnożnikową, opartą o wynik EBIDTDA, skarżąca również odrzuciła z uwagi na uzyskanie przy jej zastosowaniu ujemnej wartości udziałów.
Zdaniem sądu organy podatkowe w niniejszej sprawie w sposób prawidłowo zinterpretowały i zastosowały obowiązujące w kontrolowanym okresie przepisy ustawy podatkowej - u.p.d.o.p. oraz wydanego na ich podstawie rozporządzenia w sprawie cen transferowych. Ocena zaistnienia przesłanek do szacowania dochodu skarżącej na podstawie art. 11 u.p.d.o.p., nie jest dowolna, lecz jest oparta na racjonalnych przesłankach, zgodnie z zasadami logiki oraz doświadczenia życiowego, w pełni więc odpowiada wymaganiom z art. 191 o.p. Nie można też przyjąć, że ocena materiału dowodowego była wybiórcza. Była ona niewątpliwie selektywna, ale nie jest przecież możliwe ustalenie okoliczności faktycznych na podstawie sprzecznych czy wykluczających się dowodów, które należy poddać ocenie i wartościowaniu, jak to miało miejsce w kontrolowanej sprawie. Wbrew stanowisku skarżącej zaskarżona decyzja nie narusza wskazanych w skardze przepisów postępowania to jest art. 122, art. 187 § 1, art. 188, art. 191 w związku z art. 233 § 1 pkt 1 o.p. w takim zakresie, by naruszenie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Zaprezentowana w zaskarżonej decyzji ocena materiału dowodowego została utrzymana w płaszczyźnie oceny swobodnej, a więc pozostającej pod ochroną prawa, bo uwzględnia całokształt ujawnionych w sprawie okoliczności faktycznych, została przeprowadzona w oparciu o zasady logiki i doświadczenia życiowego oraz została przekonywująco uzasadniona.
5. Skarga kasacyjna i stanowiska stron
5.1. Od opisanego powyżej wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie skargę kasacyjną wywiodła skarżąca spółka. Zaskarżając to orzeczenie w całości, spółka zarzuciła temu orzeczeniu:
I. na podstawie art. 174 pkt 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 roku Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2022 r. poz. 329 ze zm., dalej jako "p.p.s.a."), naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 11 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 u.p.d.o.p. oraz § 6 i § 12 rozporządzenia MF poprzez ich błędną wykładnię i w konsekwencji stwierdzenie, że w sprawie możliwe jest oszacowanie dochodu spółki przy zastosowaniu metody porównywalnej ceny niekontrolowanej, podczas gdy w sprawie nie było możliwe zastosowanie ani metody porównywalnej ceny niekontrolowanej, ani żadnej z innych podatkowych metod szacowania dochodu określonych w u.p.d.o.p. i rozporządzeniu MF, a w konsekwencji nieuprawnione było zakwestionowanie zastosowania metody aktywów netto dla wyceny sprzedawanych udziałów;
II. na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a. naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:
1) art. 3 § 1 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. w zw. z art. 11 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 u.p.d.o.p. oraz § 6 i § 12 rozporządzenia MF, polegające na tym, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w wyniku niewłaściwej wykładni prawa materialnego, a w konsekwencji nieprawidłowej kontroli legalności działalności administracji publicznej nie zastosował środka określonego w art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. i oddalił skargę, utrzymując tym samym w mocy decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Szczecinie, która nie odpowiada prawu;
2) art. 3 § 1 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 120, art. 121 § 1, art. 122 i art. 187 o.p. polegające na tym, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w wyniku niewłaściwej kontroli legalności działalności administracji publicznej nie zastosował środka określonego w art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. i utrzymał w mocy decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Szczecinie, która została wydana z poważnym naruszeniem art. 120, art. 121 § 1, art. 122 i art. 187 o.p., polegającym na niewyczerpującym rozpatrzeniu całego materiału dowodowego i dokonaniu błędnej oceny dowodów zebranych w sprawie, skutkującej dokonaniem błędnych ustaleń faktycznych i uznaniem, że zebrany w sprawie materiał potwierdza wnioski organów podatkowych pierwszej i drugiej instancji, podczas gdy stan faktyczny nie dawał podstaw do zastosowania w sprawie ani metody porównywalnej ceny niekontrolowanej, ani żadnej z innych podatkowych metod szacowania dochodu określonych w u.p.d.o.p. i rozporządzeniu MF, a w konsekwencji nie dawał podstaw do zakwestionowania zastosowania metody aktywów netto dla wyceny sprzedawanych udziałów;
3) art. 3 § 1 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 24 o.p., polegające na tym, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w wyniku niewłaściwej kontroli legalności działalności administracji publicznej nie zastosował środka określonego w art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. i utrzymał w mocy decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Szczecinie, która została wydana z poważnym naruszeniem art. 24 o.p. polegającym na nieuprawnionym zastosowaniu tego przepisu, będącym skutkiem uznania, że spółka D[...] w 2017 r. poniosła stratę w wysokości innej niż wysokość straty wykazana w zeznaniu CIT-8 za rok 2017.
Skarżąca spółka wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Szczecinie, o zasądzenie na rzecz skarżącej zwrotu kosztów postępowania (w tym kosztów zastępstwa procesowego), według norm przepisanych oraz o rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie.
5.2. W odpowiedzi na skargę kasacyjną Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w Szczecinie wniósł o jej oddalenie oraz o zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych, jak również o rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie.
5.3. W toku postępowania sądowoadministracyjnego w miejsce skarżącej spółki wstąpiła spółka S[...] sp. z o.o. z siedzibą w Z., która połączyła się z D[...] spółką z ograniczoną odpowiedzialnością poprzez jej przejęcie. Obecnie spółka S[...] działa pod firmą A[...] spółka z o.o. i ma siedzibę w T.
5.4. Na rozprawie przed Naczelnym Sądem Administracyjnym pełnomocnicy stron podtrzymali dotychczas zajęte stanowisko.
6. Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że skarga kasacyjna ma usprawiedliwione podstawy.
6.1. Skarga kasacyjna została oparta na obu podstawach kasacyjnych, wymienionych w art. 174 p.p.s.a. Częściowo zarzuty procesowe stanowią powtórzenie zarzutów naruszenia prawa materialnego, z tą jedynie różnicą, że połączono je z przepisami określającymi środek kontroli, jaki sąd powinien zastosować w przypadku stwierdzenia istotnego naruszenia prawa materialnego. Z tego powodu Naczelny Sąd Administracyjny odniesie się do nich łącznie. Jedynie jeden zarzut – naruszenia art. 3 § 1 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 120, art. 121 § 1, art. 122 i art. 187 o.p. – jest zarzutem wyłącznie procesowym. Nie jest on do końca precyzyjny, powołany jako naruszony art.187 o.p. składa się z kilku jednostek redakcyjnych , strona nie wskazała , której z nich zarzut dotyczy. Uzasadnienie skargi kasacyjnej dotyczy wyłącznie naruszenia art.122 o.p. i niewyjaśnienia powodu transakcji sprzedaży udziałów zawartej między M.W i M.G. poprzez niesprawdzenie zapisów w Krajowym Rejestrze Sądowym dotyczących prokury samoistnej K.B.S. spółki z o.o. Istotnie, organ uznał wyjaśnienia spółki co do powodów zbycia udziałów przez M.G. za niewiarygodne z uwagi na to, że jego zdaniem K.B.S. mogła podjąć inne działania w celu ograniczenia wpływu M.G. na działalność KBS. Jednak naruszenie to nie mogłoby, zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego , mieć istotnego wpływu na wynik sprawy. Zostanie to wyjaśnione w dalszej części uzasadnienia. Zauważyć też należy, że w tym przypadku naruszony mógł być raczej art.191 o.p., dotyczący oceny dowodów. Tego przepisu jednakże w podstawach kasacyjnych nie wymieniono.
6.2. W skardze kasacyjnej, a także w toku postępowania podatkowego i sądowoadministracyjnego, nie był kwestionowany fakt istnienia powiązań (w rozumieniu art. 11 ust. 1 u.p.d.o.p.) między spółką (wówczas jeszcze D[...]) a nabywcą udziałów M.Ł. Strona skarżąca kwestionuje jednak, że doszło do transakcji zbycia udziałów w K.B.S. z zastosowaniem ceny wynikającej z powiązań oraz możliwość zastosowania do szacowania metody porównywalnej ceny niekontrolowanej.
6.3. Stosownie do § 6 ust. 1 rozporządzenia MF ewentualne szacowanie powinno być poprzedzone analizą (zwaną dalej "analizą porównywalności") warunków ustalonych pomiędzy podmiotami powiązanymi oraz badaniem zgodności tych warunków z warunkami, które ustaliłyby między sobą niezależne podmioty, lub warunkami, które ustaliłby dany podmiot z podmiotem niezależnym w porównywalnych okolicznościach sprawy. Za porównywalne uznać można takie transakcje, w których żadna z ewentualnych różnic pomiędzy porównywanymi transakcjami lub pomiędzy podmiotami zawierającymi te transakcje nie mogłaby w sposób istotny wpłynąć na cenę przedmiotu takiej transakcji na wolnym rynku lub można dokonać racjonalnie dokładnych poprawek eliminujących istotne efekty takich różnic (§ 6 ust. 1 rozporządzenia MF). Zgodnie z § 6 ust. 4 rozporządzenia MF przeprowadzenie analizy porównywalności składa się w szczególności z następujących etapów: 1) ogólnej analizy informacji dotyczących podatnika i jego otoczenia gospodarczego; 2) analizy warunków ustalonych lub narzuconych pomiędzy podmiotami powiązanymi, w szczególności na podstawie wykonywanych przez nie funkcji, angażowanych aktywów i ponoszonych ryzyk, w wyniku której należy zidentyfikować czynniki ekonomicznie istotne w badanych okolicznościach sprawy, z uwzględnieniem ust. 3; 3) sprawdzenia, czy istnieje możliwość porównania warunków ustalonych lub narzuconych pomiędzy podmiotami powiązanymi z warunkami stosowanymi przez dany podmiot z podmiotami niezależnymi; 4) identyfikacji i weryfikacji porównywalnych warunków ustalanych przez podmioty niezależne; 5) wyboru metody najbardziej właściwej w danych okolicznościach sprawy z uwzględnieniem zasad określonych w § 3 ust. 2a, a następnie określenia konieczności stosowania wskaźnika zyskowności i wybór jego rodzaju odpowiedniego dla wybranej metody; 6) identyfikacji danych porównawczych dla wybranej metody na podstawie czynników ekonomicznie istotnych, o których mowa w pkt 2, oraz określenia konieczności dokonania poprawek, o których mowa w ust. 2; 7) analizy uzyskanych danych porównawczych.
6.4. Spółka, co również nie jest sporne, dysponowała dokumentacją cen transakcyjnych, o której mowa w art. 9a u.p.d.o.p. i dokumentacja ta została przedstawiona organowi w toku postępowania. Wynika z niej, że cena udziału została określona na podstawie metody majątkowej polegającej na ustaleniu wartości aktywów netto spółki i odjęciu od niej przeznaczonego do podziału zysku, a następnie podzieleniu przez liczbę udziałów, by uzyskać wartość przypadającą na jeden udział. Jest to jedna z możliwych metod, w której wartość akcji lub udziałów w spółce z o.o. utożsamiana jest z wartością przedsiębiorstwa spółki. Możliwe jest zastosowanie metody wyceny aktywów netto, skorygowanych aktywów netto i zdyskontowanych przepływów pieniężnych. Wycena wartości oparta na metodzie aktywów netto (wycena majątkowa) jest jedną z najbardziej popularnych majątkowych metod wyceny przedsiębiorstwa. Metoda opiera szacowaną wartość przedsiębiorstwa na wartości aktywów netto za pomocą danych o pozycjach aktywów i pasywów pochodzących z bilansu wycenianego przedsiębiorstwa na określony dzień. Wycena wartości spółki oparta na metodzie skorygowanych aktywów netto opiera szacowaną wartość przedsiębiorstwa na wartości aktywów netto za pomocą danych o pozycjach aktywów i pasywów pochodzących z bilansu wycenianego przedsiębiorstwa na określony dzień, których wartość zostaje skorygowana w celu osiągnięcia rynkowych wartości składników majątku spółki. Bilans przedsiębiorstwa na dzień wyceny lub dzień zbliżony do dnia wyceny jest podstawą oszacowania wartości aktywów netto. Wycena ta nie uwzględnia się wartości dodanej, jaką stanowi odpowiednie zorganizowanie w całość tych składników majątku. Inną z metod stosowanych przy określeniu wartości udziałów lub akcji jest metoda zdyskontowanych przepływów pieniężnych (inaczej metoda dochodowa). Zakłada ona, że wartość przedsiębiorstwa równa się sumie wartości obecnych (bieżących) przepływów pieniężnych z tytułu posiadania akcji, przy czym stopa dyskontowa stosowana do obliczenia wartości obecnej równa jest tzw. wymaganej stopie zwrotu inwestora. Kluczowym zagadnieniem w metodzie zdyskontowanych przepływów pieniężnych jest określenie, co rozumie się przez pojęcie przepływu z tytułu posiadania akcji. Warianty modelu zakładają wykorzystanie w tym celu np. dywidend wypłacanych przez spółkę lub wolnych przepływów pieniężnych (FCF). Posługując się tą metodą, zazwyczaj prognozuje się przepływy w pewnym przewidywalnym okresie (kilku lat), a następnie zakłada się stałą stopę wzrostu wartości przepływów na pozostały okres. Kolejnym problemem jest wyznaczenie odpowiednio wymaganej stopy zwrotu. W tym celu wykorzystuje się modele analityczne. Można także zastosować metodę mnożnikową opartą o wskaźnik EBITDA. Jest to technika wyceny polegająca na pomnożeniu wartości EBITDA (zysku przed odsetkami, podatkami i amortyzacją) wycenianej firmy przez średni mnożnik EV/EBITDA (wartość przedsiębiorstwa do EBITDA) z branży porównawczej. Pozwala to oszacować wartość rynkową firmy w porównaniu do innych, podobnych przedsiębiorstw.
6.5. Wybrana przez spółkę metoda określenia ceny udziałów nie jest jedną z metod wskazanych w art. 11 ust. 2 i 3 u.p.d.o.p. Jednakże zauważyć należy, że metody wymienione w powołanych przepisach to metody do ustalenia dochodów w drodze oszacowania, a zatem metody, które zobligowany jest stosować organ, kwestionując rynkowość ceny zastosowanej w transakcji między podmiotami powiązanymi. Podatnik może te metody zastosować, jednak nie ma takiego obowiązku. Zastosowanie jednej z metod wymienionych w art. 11 ust. 2 i 3 u.p.d.o.p. ma jedynie ten skutek, że w przypadku wydania przez właściwy organ podatkowy, na podstawie przepisów Ordynacji podatkowej, decyzji o uznaniu prawidłowości wyboru i stosowania metody ustalania ceny transakcyjnej między podmiotami powiązanymi, w zakresie określonym w tej decyzji stosuje się metodę w niej wskazaną (art.11 ust. 3a) lub skutek wynikający z § 4 ust. 4 rozporządzenia MF. Zgodnie z tym przepisem jeżeli podatnik dokonał ustalenia wartości rynkowej przedmiotu transakcji w oparciu o metodę lub metody określone w § 12-14 i przedstawi organom podatkowym lub organom kontroli skarbowej dane, o których mowa w ust. 2, oraz dokumentację podatkową, o której mowa w art. 9a ustawy wymienionej w § 1 ust. 1, a rzetelność i obiektywność przedstawionych danych nie budzi uzasadnionych wątpliwości, organy te dokonują ustalenia wartości rynkowej przedmiotu takiej transakcji, stosując metodę przyjętą uprzednio przez podatnika, chyba że użycie innej metody, w świetle przepisów rozporządzenia, w szczególności rozdziału 2 oraz posiadanych danych, jest bardziej właściwe.
Z samego faktu zastosowania przez spółkę innej metody wyceny wartości udziałów nie można zatem wyprowadzić wniosku, że cena udziałów ustalona w drodze zastosowania metody majątkowej jest nierynkowa. Wadliwe jest zatem stanowisko organu (s.13 decyzji), że organ pierwszej instancji był uprawniony do oszacowania dochodu z transakcji zbycia udziałów w B. z uwagi na to, że dokumentując tę transakcję spółka nie zastosowała przepisów dot. transakcji między podmiotami powiązanymi, w tym dotyczących metod określenia ceny rynkowej. Zarówno w piśmiennictwie (por. M. Gargul, W. Oleś [w:] M. Gargul, W. Oleś, Podatek od czynności cywilnoprawnych. Komentarz, wyd. II, LEX/el. 2024, art. 6.), jak i w orzecznictwie (por. wyroki NSA 21 sierpnia 2013 r., II FSK 2488/11; z 14 lutego 2019 r. II FSK 351/17) metoda przyjęta przez spółkę jest uznawana za metodę prowadzącą do ustalenia ceny rynkowej i za metodę wyceny praw udziałowych (wyrok SN z 12 grudnia 2013 r., I CSK 121/13, OSNC-ZD 2015/2/20). Skarżąca spółka wyjaśniła powody, dla których uznała metodę majątkową za dającą wynik najbliższy rynkowemu, a odrzuciła możliwość zastosowania dwóch pozostałych metod.
6.6. Organy podatkowe zakwestionowały rynkowość ustalonej przez spółkę ceny m.in. z uwagi na nieuwzględnienie przy tej metodzie wartość kapitału ludzkiego, silnej już w tamtym okresie pozycji marki producenta piw, docenianej przez konsumentów oraz jury branżowych konkursów, a także rozpoznawalności na rynku. Istotnie, metoda ta nie uwzględnia tych czynników. Samo jednak stwierdzenie, że tego rodzaju czynników nie uwzględniono przy wycenie nie jest wystarczające do zakwestionowania ceny, skoro przyjęta przez spółkę i dozwolona wycena nie przewidywała ich uwzględnienia.
W ramach analizy porównywalności organy podatkowe wskazały inne transakcje zbycia udziałów, odnoszące się do udziałów K.B.S. i dokonywane w tym samym czasie. Wśród tych transakcji wskazano objęcie przez skarżącą spółkę nowych udziałów w K.B.S. oraz trzy transakcje zbycia udziałów, wszystkie dokonane w tym samym roku podatkowym, co sporna transakcja. Stwierdziły również, że według posiadanych przez nie informacji (od innych organów podatkowych) nie doszło w zbliżonym okresie do innych porównywalnych transakcji.
6.7. Spośród wskazanych przez organ transakcji za transakcję porównywalną nie można, wbrew stanowisku sądu pierwszej instancji, uznać objęcia przez skarżącą nowoutworzonych udziałów w K.B.S. Nie można zaprzeczyć, że w ramach tej transakcji doszło do przepływu środków finansowych, a także że w jej wyniku skarżąca objęła nowe udziały. Przy ocenie porównywalności transakcji nie można jednak pominąć wynikających z Kodeksu spółek handlowych różnych znaczeń pojęcia "udział". Objęcie udziałów nie następuje w następstwie wnoszonych do spółki wkładów, ale jest to czynność samoistna, poprzedzająca wniesienie wkładów lub jednoczesna z tym faktem. Udziały są obejmowane w umowie spółki (jednostronnym akcie założycielskim) lub w odrębnym oświadczeniu w związku z podwyższeniem kapitału zakładowego. W obu przypadkach są to oświadczenia woli. Na pokrycie udziałów trzeba wnieść wkłady. Udział jest więc określoną kwotowo i wyrażoną cyfrą określającą nominał częścią kapitału zakładowego, która musi mieć określoną wartość i nie powinna być wyrażona w ułamku. Kapitał zakładowy jest tworzony z wkładów wspólników wnoszonych do spółki. Wkłady są formą współdziałania, do jakiej wspólnicy muszą się zobowiązać (art. 3 k.s.h.), i powinny być wniesione do momentu zarejestrowania spółki. Mogą też być obejmowane w wyniku podwyższenia kapitału zakładowego. Kapitał zakładowy stanowi określoną wartość zapisaną w bilansie spółki po stronie biernej (pasywa). Określa on obowiązek utrzymania majątku na poziomie, który zgodnie z umową spółka zobowiązana jest utrzymywać przez czas swego istnienia Wniesione do spółki składniki majątkowe stanowią majątek pierwotny będący podstawą funkcjonowania spółki. W toku działalności spółka nabywa nowe składniki majątkowe, które powiększają jej majątek, ale nie wpływa to na wartość kapitału zakładowego. Ten ostatni jako wielkość formalna może być w toku działalności podwyższony lub obniżony do ustawowej granicy. Kapitał zakładowy pełni funkcję celową obejmującą również funkcję gospodarczą (gdy spółka prowadzi taką działalność) i jest podstawą funkcjonowania spółki. Składniki majątkowe wnoszone na kapitał zakładowy "mieszają się" następnie ze składnikami nabywanymi przez spółkę w inny sposób. Udział objęty w powyższym znaczeniu nie jest bezpośrednio desygnatem substratu majątkowego. Skoro na pokrycie udziałów wnosić należy wkłady, to w tym znaczeniu możemy mówić o udziałach kapitałowych. Od pojęcia przedstawionego powyżej (udział jako część kapitału zakładowego i udział jako odpowiadająca wartości wkładu wielkość) odróżnić trzeba udział w spółce. Rozumiemy przez to ogół praw i obowiązków wspólnika, które wynikają z przepisów kodeksu spółek handlowych i umowy spółki Tak rozumiany udział w spółce wiąże się bezpośrednio z udziałem kapitałowym rozumianym jako określona wartość ekonomiczna będąca częścią kapitału zakładowego, odpowiadająca zadeklarowanej przez wspólnika w aktach o zawiązaniu spółki wartości wkładu Udział rozumiany jest również jako prawo podmiotowe wspólnika, będące prawem majątkowym o charakterze względnym, zbywalnym i dziedzicznym (por. A. Kidyba [w:] M. Dumkiewicz, A. Kidyba, Komentarz aktualizowany do art. 1-300 Kodeksu spółek handlowych, LEX/el. 2025, art. 152 i przywołane tam piśmiennictwo). Wartość nominalna udziału jest określana w momencie tworzenia spółki, podwyższenia wartości udziału lub obniżenia jego wartości. W pierwszym przypadku odpowiada ona kwotom wnoszonym na kapitał zakładowy, stanowiąc określoną część tego kapitału przypisaną do wspólnika. W przypadku podwyższenia kapitału zakładowego wartość nominalna odpowiada wartości wniesionych do spółki wkładów na podwyższenie. Wartość nominalna przy obniżeniu obliczana jest w ten sposób, że pierwotna wartość udziału jest pomniejszana o ustaloną kwotę zapisaną w umowie i bilansie. Od wartości nominalnej udziału należy odróżnić wartość bilansową, rzeczywistą i rynkową (por. A. Kidyba [w:] M. Dumkiewicz, A. Kidyba, Komentarz aktualizowany do art. 1-300 Kodeksu spółek handlowych, LEX/el. 2025, art. 152.). Porównując wartość udziałów zbywanych na rzecz innego udziałowca spółki nie można zatem porównywać wartości nominalnej udziałów, objętych przy podwyższeniu kapitału zakładowego z wartością udziałów zbywanych jako prawo podmiotowe majątkowe. Nie są to bowiem transakcje porównywalne (por. wyrok NSA z 11 lutego 2022 , II FSK 1544/20).
6.8. Pozostałe trzy transakcje przyjęte do porównania obejmowały zbycie udziałów w rozumieniu art. 180 – 182 k.s.h. Wszystkie z nich zostały dokonane pomiędzy dotychczasowymi wspólnikami K.B.S., a zatem pod tym względem były porównywalne z transakcją zbycia udziałów przez skarżącą spółkę na rzecz innego udziałowca spółki. Nie oceniono jednakże, wobec znaczącej różnicy między liczbą zbywanych udziałów w poszczególnych transakcjach, czy liczba ta miała wpływ na ustalone warunki transakcji. Nie oceniono także strategii gospodarczej, która była powodem zbycia udziałów. W odniesieniu do transakcji dokonanej przez skarżącą spółkę, ta ostatnia przedstawiła dokumenty, z których wynikało, że poszukiwała nowego inwestora. Ten zaś nie był zainteresowany inwestycją w spółkę produkcyjną (K.B.S.), interesowała go jedynie inwestycja w spółkę mającą zorganizowaną sieć sprzedaży produktów. Zbycie udziałów w K.B.S. było warunkiem zawarcia transakcji nabycia udziałów w skarżącej spółce. Można także wnioskować, że spółka dążyła do nabycia udziałów przez inwestora w krótkim okresie czasu, co uzasadniało także szybkie znalezienie osoby, która udziały K.B.S. od niej kupi. Także sposób zapłaty za udziały był specyficzny – ostatecznie spółka nie otrzymała ceny za zbyte udziały od M.Ł, a przeniosła tę wierzytelność na inwestora, który potrącić miał tę wierzytelność z kwoty należnej M.Ł. za zbyte przez niego udziały w skarżącej spółce. Organy nie kwestionowały tych warunków dokonania transakcji i wynikającej z nich strategii gospodarczej spółki.
Organy zakwestionowały natomiast powód nabycia udziałów przez M.W. od M.G. Nie wyjaśniły jednak, jaki był rzeczywisty powód ich nabycia przez M.W., co powinny były uczynić porównując warunki przyjętych do porównania transakcji. Przy odrzuceniu powodu nabycia udziałów od M.G. nie można jednoznacznie stwierdzić, jakie były powody ustalenia ceny udziału na 150 zł, a tym samym porównać warunków zawarcia obu transakcji, mogących mieć wpływ na cenę udziału.
Podobnie o odniesieniu do transakcji między M.Ł. a M.W. Organy odrzuciły tę transakcję jako porównywalną, choć cena nabycia udziałów (36 zł) była porównywalna z ceną zbycia przyjętą przez skarżącą spółkę, a liczba zbytych udziałów była znacznie wyższa niż w transakcji między M.W. a M.G., przyjętej ostatecznie do porównania. Organy uznały, że sprzedaż i nabycie udziałów w krótkim odstępie czasowym nie miały gospodarczego uzasadnienia. W istocie jednak nie prowadziły żadnego postępowania w celu ustalenia powodu zbycia przez M.Ł. udziałów na rzecz M.W., a tym samym ustalenia ceny za udział w wysokości Odrzucenie transakcji jako porównywalnej nie zostało zatem przez organy dostatecznie uzasadnione, a miało istotny wpływ na wynik analizy porównywalności oraz następczo – na określenie wysokości przychodu z tytułu zbycia udziałów przez skarżącą.
6.9. Z tych powodów zasadny jest zarzut naruszenia przez sąd pierwszej instancji art. 11 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 u.p.d.o.p. oraz § 6 i § 12 rozporządzenia MF. Sąd bowiem wadliwie zinterpretował te przepisy i niezasadnie stwierdził, że przepisy te zostały prawidłowo zastosowane. Konsekwencją naruszenia powyższych przepisów jest również nieprawidłowe uznanie przez sąd, że art. 24 o.p. miał w tej sprawie zastosowanie. Sąd błędnie uznał, że w analizie porównywalności można było uwzględnić wartość nominalną udziałów objętych w drodze podwyższenia kapitału zakładowego K.B.S. oraz nie ocenił prawidłowo pozostałych przyjętych do porównania transakcji. To zaś wpłynęło na zaakceptowanie przez sąd pierwszej instancji wartości nominalnej udziału jako ceny rynkowej, mimo braku wyjaśnienia, dlaczego nie przyjęto np. średniej kwoty wynikającej ze zbycia udziałów przez M.G. na rzecz M.W. i wartości nominalnej udziału.
6.10. Uznając, że istota sprawy została wyjaśniona w sposób dostateczny dla potrzeb rozstrzygnięcia Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 188 p.p.s.a. uchylił zaskarżony wyrok w całości i na podstawie art.145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ podatkowy uwzględni dokonaną w niniejszym wyroku ocenę prawną. Oznacza to powinność przeprowadzenia w pierwszej kolejności prawidłowej analizy porównywalności, bez uwzględnienia w analizie porównywalności wartości nominalnej udziałów, uzupełnienia analizy o ocenę warunków zawarcia przyjętych do porównania transakcji i wyjaśnienia w sposób przekonujący powodów odrzucenia jednej z nich. Wynik analizy porównywalności przesądzać będzie o dalszych czynnościach organu i o możliwości uwzględnienia przy określeniu wysokości straty przychodu ze zbycia udziałów w wysokości odmiennej niż przyjęta przez skarżącą.
6.11. O kosztach postępowania sądowego orzeczono na podstawie art. 209, art. 200, art. 203 pkt 1, art. 205 § 2 i § 4 p.p.s.a. w zw. z § 2 ust. 1 pkt 2 i ust. 2 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 16 sierpnia 2018 r. w sprawie wynagrodzenia za czynności doradcy podatkowego w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. poz. 1687).
s. WSA (del.) P. Kowalski s. NSA J. Płusa s. NSA A. Wrzesińska-Nowacka