Skargę kasacyjną od ww. wyroku wniósł Dyrektor KIS, wnosząc o jego uchylenie w całości i oddalenie skargi, ewentualnie przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji, oraz o zasądzanie zwrotu kosztów postępowania, a także rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie. Na podstawie art. 174 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935 ze zm., dalej "ppsa") pełnomocnik organu zarzucił naruszenie prawa materialnego tj.: art. 23 ust. 1 pkt 38, w zw. z art. 30b ust. 2 pkt 4 updof, poprzez jego błędną wykładnię, polegającą na przyjęciu, że wydatkami na objęcie/nabycie akcji w spółce akcyjnej powstałej na skutek przekształcenia spółki z o.o., które to akcje Skarżący uzyskał w zamian za udziały w majątku spółki przekształcanej nabyte wcześniej za wkład pieniężny, a w konsekwencji kosztem uzyskania przychodów z tytułu dobrowolnego umorzenia tych akcji za wynagrodzeniem, będzie wartość bilansowa spółki z o.o. z dnia ustania jej bytu prawnego, będąca jednocześnie wartością bilansową spółki akcyjnej powstałej w wyniku przekształcenia, w proporcji do posiadanych przez Skarżącego udziałów; podczas gdy prawidłowa wykładnia tego przepisu prowadzi do wniosku, iż w przypadku dobrowolnego umorzenia akcji objętych w opisany powyżej sposób koszt podatkowy należy ustalić w wysokości wydatków poniesionych przez Skarżącego na nabycie udziałów w spółce z o.o., która została następnie przekształcona w spółkę akcyjną, z uwzględnieniem proporcji ilości zbywanych akcji do całości akcji uzyskanych w wyniku przekształcenia.
Strona skarżąca nie skorzystała z możliwości wniesienia odpowiedzi na skargę kasacyjną.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna jest niezasadna i podlega oddaleniu.
Zgodnie z art. 183 § 1 ppsa Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej; z urzędu bierze pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. Ponieważ w niniejszej sprawie, w postępowaniu przed Sądem I instancji nie doszło do naruszeń skutkujących nieważnością postępowania, to skarga kasacyjna została rozpatrzona tylko w jej granicach, czyli co do naruszenia przez Sąd I instancji wyłącznie wskazanych w niej przepisów.
Przedmiotem sporu w sprawie jest ustalenie kosztów uzyskania przychodów z tytułu dobrowolnego umorzenia akcji za wynagrodzeniem, objętych w wyniku przekształcenia spółki z o.o. w spółkę akcyjną.
Zgodnie z treścią art. 23 ust. 1 pkt 38 updof (w brzmieniu mającym zastosowanie w sprawie), nie uważa się za koszty uzyskania przychodów wydatków na objęcie lub nabycie udziałów albo wkładów w spółdzielni, udziałów (akcji) oraz papierów wartościowych, a także wydatków na nabycie tytułów uczestnictwa w funduszach kapitałowych; wydatki takie są jednak kosztem uzyskania przychodu z odpłatnego zbycia tych udziałów w spółdzielni, udziałów (akcji) oraz papierów wartościowych, z wykupu przez emitenta obligacji, a także z umorzenia, odkupienia, wykupienia albo unicestwienia w inny sposób tytułów uczestnictwa w funduszach kapitałowych, z zastrzeżeniem ust. 3e, w części niezaliczonej w jakiejkolwiek formie do kosztów uzyskania przychodów.
W przedmiotowej sprawie kwestią sporną pozostaje wykładnia użytego w w/w przepisie zwrotu "wydatki na nabycie lub objęcie udziału". Organ interpretacyjny, stawiając w skardze kasacyjnej zarzut błędnej wykładni art. 23 ust. 1 pkt 38 w zw. z art. 30b ust. 2 pkt 4 updof, prezentuje stanowisko, że skoro spółka przekształcona kontynuuje działalność spółki przekształcanej, a co za tym idzie zmianie ulega jedynie forma prowadzenia tej działalności - kosztem tym powinny być wydatki poniesione przez Skarżącego na objęcie udziałów w spółce przekształcanej (spółce z o.o.). Tym samym organ przyjął metodę historyczną, jako właściwy dla art. 23 ust. 1 pkt 38 updof sposób ustalania kosztów uzyskania przychodów z tytułu odpłatnego zbycia akcji w spółce przekształconej (dobrowolnego umorzenia za wynagrodzeniem).
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego poglądu organu interpretacyjnego nie można jednak podzielić, ponieważ nie da się go wywieść z treści przytoczonego przepisu. Podkreślić należy, że zagadnienie prawne stanowiące przedmiot zaskarżonej indywidualnej interpretacji przepisów prawa podatkowego było już wielokrotnie analizowane przez Naczelny Sąd Administracyjny. W wydanych w takich sprawach wyrokach (zob. wyroki z: 26 czerwca 2014 r., II FSK 3224/13; 8 stycznia 2016 r., II FSK 2876/13; 8 września 2016 r., II FSK 2259/14 i II FSK 2260/14; 1 lutego 2017 r., II FSK 4103/14; 17 lipca 2018 r., II FSK 726/18; 8 października 2019 r., II FSK 3622/17; 12 sierpnia 2020 r., II FSK 1677/18; 8 grudnia 2020 r., II FSK 2221/18; 3 listopada 2022 r., II FSK 589/20; 6 lipca 2023 r., II FSK 587/22; 1 września 2023 r., II FSK 1526/22; 31 stycznia 2024 r., II FSK 564/21 i II FSK 178/22; 5 września 2024 r., II FSK 623/24; 9 października 2024 r., II FSK 80/22) jednolicie obecnie przyjmuje się, że z wykładni językowej art. 23 ust. 1 pkt 38 updof nie można wyprowadzić konieczności poszukiwania wartości historycznej wydatków, o których mowa w tym przepisie. Wskazuje się również, że przekształcenie spółek prawa handlowego stanowi jedynie zmianę formy prawnej prowadzenia działalności, wobec czego przy ustalaniu kosztów uzyskania przychodów w przypadku odpłatnego zbycia udziałów lub akcji spółki przekształconej należy wziąć pod uwagę wartość wydatków poniesionych na nabycie tych udziałów lub akcji, a nie wydatków poniesionych pierwotnie na nabycie udziałów lub akcji spółki przekształcanej. W przypadku przekształcenia kosztem uzyskania przychodów powinna więc być wartość bilansowa spółki przekształcanej z dnia ustania jej bytu prawnego, będąca jednocześnie wartością bilansową spółki przekształconej z dnia rozpoczęcia tego bytu; nie istnieje bowiem żadna inna metoda, która pozwalałaby wskazać ten koszt. Jak trafnie wskazano w wyroku NSA z 22 lipca 2025 r., sygn. akt II FSK 425/25: "konstrukcja art. 23 ust. 1 pkt 38 updof wykładanego w sposób kompleksowy ogranicza możliwość odkodowywania normy prawnej z niego wynikającej na podstawie pojęć użytych w zdaniu pierwszym, z pominięciem ich kontekstu normatywnego przewidzianego w zdaniu drugim. Skoro ustawodawca zadecydował mocą art. 23 ust. 1 pkt 38 updof o czasowym wyłączeniu z kosztów uzyskania przychodów m.in. wydatków na nabycie udziałów i nie wyraził w przepisach tejże ustawy woli utworzenia regulacji prawnej, z której można byłoby wyprowadzić normę prawną odwołującą się do wartości historycznej tychże wydatków, tj. do "zamrożenia" ich wartości, to brak jest podstaw do dokonywania wykładni tego przepisu w sposób postulowany przez organ podatkowy (prawotwórczy), niekorzystny dla podatnika. Konieczności poszukiwania wartości historycznej wydatków, o których mowa w art. 23 ust. 1 pkt 38 updof, nie sposób wyprowadzić z wykładni językowej tego przepisu, korzystając pomocniczo z efektów wykładni systemowej oraz celowościowej. Przeciwne stanowisko organu podatkowego należy traktować w kategorii postulatu de lege ferenda". Naczelny Sąd Administracyjny w składzie rozpoznającym niniejszą skargę kasacyjną pogląd powyższy w pełni podziela.
Dokonując zatem wykładni art. 23 ust. 1 pkt 38 updof, za kluczowy uznać należy brak wyraźnej regulacji wskazującej na zasadność odwoływania się do wartości historycznej wydatków rozumianej jako "zamrożenie" ich wartości. Wbrew stanowisku organu, ustawodawca nie łączy przedmiotowych wydatków z tzw. okresem historycznym. Gdyby tak było, to wyraźnie zostałoby to określone w brzmieniu obowiązujących przepisów. Tymczasem treść analizowanej regulacji wyraźnie łączy wartość tych wydatków z okresem, w którym udziały zostały objęte lub nabyte, czyli w realiach tej sprawy z momentem przekształcenia spółki z o.o. w spółkę akcyjną. Tym samym pojęcie "wydatek", o którym mowa w omawianych przepisach, należy utożsamiać z wartością ekonomiczną wydatku podatnika stanowiącą ekwiwalent nabycia określonego składnika majątkowego generującego przychód. W konsekwencji brak jest podstaw do rozstrzygania na niekorzyść podatnika wątpliwości płynących z wykładni językowej pojęcia "wydatek" używanego w treści art. 23 ust. 1 pkt 38 updof. Oznacza to, że kosztem (wydatkiem) realnym, służącym nabyciu składnika majątkowego generującego przychód jest równowartość uszczuplenia majątkowego podatnika z dnia wskazanego przez ustawodawcę w zdaniu drugim wykładanego przepisu. Tylko w taki sposób można racjonalnie określić wartość "wydatku" jako kosztu podatkowego związanego z przychodem z odpłatnego zbycia m.in. "udziałów (akcji) oraz papierów wartościowych". Istotna jest wartość bilansowa danego aktywa generująca przychód z jego zbycia (po przekształceniu).
Prawidłowego stanowiska Sądu I instancji nie podważają podniesione w skardze kasacyjnej argumenty zaczerpnięte z wykładni systemowej i celowościowej. Przede wszystkim, wbrew poglądom organu, istotne w sprawie jest, że dla potrzeb ustalenia kosztów uzyskania przychodów przy zbyciu akcji/udziałów nie ma znaczenia sukcesja wywiedziona z przepisów ksh i Ordynacji podatkowej. W przypadku przekształcenia spółki w inną spółkę prawa handlowego o sukcesji można mówić tylko na gruncie przepisów prawa podatkowego (art. 93a § 1 i § 2 op), natomiast w zakresie praw i obowiązków cywilnoprawnych obowiązuje zasada kontynuacji (dodać trzeba, że zasada ta ma warunkowy charakter, ponieważ obowiązuje tylko pod warunkiem uczestnictwa wspólników w przekształceniu). Zasada ta wynika z art. 553 § 1 ksh, który stanowi, że spółce przekształconej przysługują wszystkie prawa i obowiązki spółki przekształcanej. Normę tę należy rozumieć w ten sposób, że spółka przekształcona nie wstępuje w prawa i obowiązki spółki przekształcanej, ale jest cały czas podmiotem tych praw i obowiązków. W przypadku kontynuacji nie ma poprzednika i następcy prawnego, ale istnieje ta sama spółka w zmienionej formie. Innym skutkiem zasady kontynuacji jest to, że wszelkie prawa i obowiązki wynikające z praw rzeczowych i obligacyjnych pozostają przy spółce przekształconej. Zmiana formy następuje z chwilą wpisu spółki przekształconej do rejestru (art. 552 ksh). Wspólnicy spółki przekształcanej uczestniczący w przekształceniu stają się z dniem przekształcenia wspólnikami spółki przekształconej (art. 553 § 3 ksh).
Przekształcenie spółek prawa handlowego - jak słusznie zauważa organ interpretacyjny - stanowi jedynie zmianę formy prowadzenia działalności. Nie sposób jednak zgodzić się ze stanowiskiem organu, że wyrażona w art. 553 § 3 ksh reguła "ciągłości" uczestnictwa wspólników w spółce po przekształceniu stoi na przeszkodzie wykładni art. 23 ust. 1 pkt 38 updof, przyjętej przez Sąd I instancji. Organ pomija bowiem, że w momencie przekształcenia spółki z o. o. w spółkę akcyjną dochodzi do przekształcenia tytułu uczestnictwa w postaci udziałów w akcje, co stanowi nową formę prawa majątkowego. Z tej perspektywy, wydatki poniesione pierwotnie na objęcie udziałów w spółce z o.o. tracą swój bezpośredni związek z akcjami, jako nowym przedmiotem obrotu i wyceny. Udziały wspólników, które uprzednio składały się na kapitał zakładowy spółki z ograniczoną odpowiedzialnością (art.152 ksh), przestaną więc istnieć w tej formie, a zaangażowanie kapitałowe wspólnika w kapitał zakładowy będzie wyrażone poprzez ilość akcji i ich nominalną wartość. Pamiętać należy, że udział wspólnika w spółce z o.o. to prawo majątkowe, które określa jego prawo do majątku spółki, a nie tylko do kapitału zakładowego. Kapitał zakładowy jest jedynie jednym z elementów majątku spółki. Majątek spółki obejmuje wszelkie składniki majątkowe, których wartość - przy inwestowaniu zysku w majątek spółki - może się zwiększyć lub też - w przypadku strat - może ulec zmniejszeniu. Zatem rzeczywistą wartość udziału na dzień przekształcenia określa jego wartość bilansowa (por. uchwałę Sądu Najwyższego z 28 września 1995 r., III CZP 124/95, OSNC 1996, nr 1, poz. 10). Tym samym, skoro otrzymanie statusu akcjonariusza w spółce przekształcanej wymaga od dotychczasowego udziałowca zaangażowania kapitałowego w spółce przekształconej poprzez pozostawienie kapitału powiązanego z dotychczas posiadanymi udziałami na kapitał zakładowy spółki akcyjnej, to wartość bilansowa tego udziału stanowi jego nakład (zaangażowanie kapitałowe) w spółkę akcyjną. W rezultacie, choć nie wnosi on aportu przewyższającego dotychczas zainwestowany w spółce przekształcanej kapitał, to nie można uznać, że nie ponosi żadnych nakładów związanych z nabyciem (z mocy prawa) akcji spółki przekształconej (zob. wyrok NSA z 10 maja 2024 r., sygn. akt II FSK 2117/23). Co istotne, z art. 555 § 1 w zw. z art. 3001 i nast., a także art. 558 § 1 pkt 1 i § 2 pkt 3 i 4 ksh, wynika nie tylko obowiązek ustalenia wartości bilansowej majątku spółki przekształcanej, ale także obowiązek sporządzenia dla celów przekształcenia sprawozdania finansowego na określony dzień w miesiącu poprzedzającym przedłożenie wspólnikom planu przekształcenia, które to dane podlegają badaniu przez biegłego rewidenta w zakresie poprawności i rzetelności. Nieuprawnionym jest więc twierdzenie, że wydatki poniesione na zostanie wspólnikiem spółki z o.o. są równoznaczne wydatkom na objęcie akcji w spółce akcyjnej. Przypomnieć trzeba, że zgodnie z art. 552 ksh, spółka przekształcana staje się spółką przekształconą z chwilą wpisu spółki przekształconej do rejestru (dzień przekształcenia). Jednocześnie sąd rejestrowy z urzędu wykreśla spółkę przekształcaną. Tym samym wartość wydatków, jakie ponieśli wspólnicy na udziały w spółce z o.o. już się zdezaktualizowała, ponieważ znaczenie prawne i faktyczne ma wartość majątku spółki z o.o. w momencie (na dzień) jej przekształcenia w spółkę akcyjną.
Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela zatem stanowiska organu, że z uwagi na zasadę kontynuacji obowiązującą przy przekształceniu spółek, brak jest podstaw, aby rozpoznawać koszty uzyskania przychodów dla takiej czynności. Prawidłowa wykładnia art. 23 ust. 1 pkt 38 updof prowadzi bowiem do wniosku, że zawarty w nim zwrot normatywny "wydatków na objęcie lub nabycie udziałów albo akcji", które stanowią koszt uzyskania przychodów z odpłatnego zbycia tych udziałów albo akcji - odnosi się niewątpliwie do nabycia tych udziałów lub akcji, które następnie są odpłatnie zbywane. W realiach rozpatrywanej sprawy oznacza to, że w związku z przekształceniem spółki z o.o. w spółkę akcyjną koszt uzyskania przychodu powinien być określony na podstawie wartości bilansowej majątku spółki z o.o. na moment przekształcenia, a nie na podstawie historycznych kosztów poniesionych na objęcie udziałów w spółce z o.o., jako że przychód powstanie w następstwie umorzenia akcji, a nie umorzenia udziałów. Takie podejście jest zgodne z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych.
Zamierzonego skutku nie mogły odnieść także wywody pełnomocnika organu, że kosztem uzyskania przychodu może być tylko wydatek faktycznie poniesiony, co znajduje umocowanie w art. 22 ust. 1 updof. Stwierdzić należy, że ta uwaga jest trafna, tyle tylko, że nie sprzeciwia się stanowisku Skarżącego. Akcje w spółce akcyjnej w opisanym we wniosku stanie faktycznym zostały przecież objęte za realny majątek Strony, ulokowany w udziałach spółki z o.o. Zatem przekazanie majątku spółki z o.o. na pokrycie akcji w spółce akcyjnej było dla podatnika - jako udziałowca, realnym uszczupleniem majątkowym. Należy przy tym zwrócić uwagę, że wartość bilansowa z reguły nie odpowiada pierwotnej wartości wydatków na nabycie lub objęcie udziałów lub akcji spółki przekształcanej, gdyż zależy od zmieniających się w czasie warunków ekonomicznych i skuteczności budowania wartości spółki. Jakkolwiek często jest wyższa od wartości pierwotnej - w czym podatnicy zbywający udziały lub akcje spółki przekształconej upatrują korzyść podatkową - ale może być także niższa w przypadku niepowodzenia gospodarczego spółki, która uległa przekształceniu.
Wobec powyższego brak jest wystarczających podstaw do uwzględnienia argumentacji organu, że dokonana przez WSA w Gdańsku wykładnia art. 23 ust. 1 pkt 38 updof pomija treść art. 22 ust. 1 ustawy, co zdaniem organu godzi w zasadę powszechności opodatkowania i zasadę równego traktowania podatników. Obawa, że przekształcenie może być sposobem na aktualizowanie wartości majątku podatnika ulokowanego w spółkach, nie może bowiem uzasadniać zawężającej wykładni art. 23 ust. 1 pkt 38 updof. Ponownie podkreślić należy, że z treści tego przepisu jednoznacznie wynika, iż moment rozpoznania kosztów nabycia wskazanych w nim praw, to moment zbycia, wykupu, odkupienia lub umorzenia tych samych praw. Zatem punkt odniesienia przy ustalaniu kosztów uzyskania przychodu na podstawie tego przepisu stanowi wartość nabycia tych udziałów lub akcji, które następnie są odpłatnie zbywane/umarzane. Wartość ta wynika z bilansu zamknięcia spółki przekształcanej, gdyż to jest ta właśnie wielkość ekonomiczna, której wyzbywa się obejmujący lub nabywający udziały lub akcje spółki przekształconej (powstałej w wyniku przekształcenia), a nie jakakolwiek inna wartość, w tym odpowiadająca wydatkom poniesionym na nabycie lub objęcie udziałów lub akcji spółki przekształcanej (spółki, która uległa przekształceniu). W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego przyjęcie forsowanego przez organ poglądu, w myśl którego pod pojęciem wydatku na objęcie lub nabycie udziałów (akcji) należy rozumieć tzw. koszt historyczny, możliwe byłoby jedynie wówczas, gdyby tego rodzaju reguła wynikała wprost z precyzyjnego brzmienia przepisu ustawy podatkowej, tak jak uczyniono to np. w art. 22 ust. 1f updof. Tymczasem w art. 23 ust. 1 pkt 38 updof nie zawarto jakichkolwiek sformułowań mogących wskazywać na to, aby wolą ustawodawcy było rozpoznawanie wydatku na objęcie lub nabycie akcji w spółce akcyjnej powstałej z przekształcenia spółki z o.o. w oparciu o tzw. zasadę kosztu historycznego. Jeśli więc ustawodawca odnosi koszt do nabycia udziałów lub akcji następnie zbywanych, interpretator tekstu prawnego nie może odczytywać przepisu w sposób rozszerzający, odnosząc jego desygnat także do wydatków innych, niż poniesione na nabycie lub objęcie następnie zbywanych udziałów lub akcji, w tym do wydatków poniesionych na nabycie lub objecie innych udziałów lub akcji, w szczególności tych, które posłużyły do nabycia lub objęcia udziałów lub akcji, których odpłatne zbycie jest podatkowo rozliczane. Niedopuszczalność takiego zabiegu interpretacyjnego znajduje także potwierdzenie w treści art. 2a Ordynacji podatkowej, który stanowi, że niedające się usunąć wątpliwości co do treści przepisów prawa podatkowego rozstrzyga się na korzyść podatnika. W tej więc sytuacji, zawężanie rozumienia kosztów uzyskania przychodów do tzw. kosztów historycznych, w istocie bez wyraźnej podstawy prawnej, pociągające za sobą niekorzystne dla podatnika skutki, w sferze jego praw, na gruncie regulacji podatkowych, uznać należy za nieuzasadnione.
Wojewódzki Sąd Administracyjny prawidłowo więc przyjął, że pojęcie "wydatek", o którym mowa w zdaniu drugim wykładanego przepisu, należy utożsamiać z wartością ekonomiczną wydatku podatnika stanowiącą ekwiwalent nabycia określonego składnika majątkowego generującego przychód. W realiach tej sprawy oznaczało to, że koszt uzyskania przychodu powinien być określony na podstawie wartości bilansowej majątku spółki z o.o. na moment przekształcenia - w proporcji do posiadanych przez Skarżącego udziałów - a nie na podstawie historycznych kosztów poniesionych na objęcie udziałów w spółce z o.o. Tym samym nieuzasadniony okazał się podniesiony w skardze zarzut błędnej wykładni art. 23 ust. 1 pkt 38 updof.
W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 ppsa oddalił skargę kasacyjną jako niemającą usprawiedliwionych podstaw.