W ocenie WSA, zgromadzony w niniejszej sprawie materiał dowodowy jest kompletny i wystarczający do rozstrzygnięcia w przedmiocie odpowiedzialności administracyjnej podmiotu urządzającego gry na automatach, w związku z tym nie zasługiwał na uwzględnienie zarzut naruszenia przepisów postępowania, zarówno co do niekompletności zgromadzonego materiału dowodowego, jak i oceny dowodów.
II
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożył skarżący zaskarżając to orzeczenie w całości i wnosząc o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania WSA w Olsztynie oraz zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych.
Na podstawie art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a. zaskarżonemu wyrokowi zarzucono:
I. naruszenie prawa materialnego, co miało wpływ na treść zaskarżonego orzeczenia poprzez niewłaściwe zastosowanie art. 89 ust. 1 pkt 2 w zw. z art. 89 ust. 2 pkt 2 u.g.h. poprzez przyjęcie, że skarżący kasacyjnie może być w przedmiotowej sprawie uznany za osobę urządzającą grę w rozumieniu tej ustawy, a przez to wymierzenie skarżącemu kary w przypadku, w którym gier nie urządzał;
II. naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:
1) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. poprzez nieuwzględnienie skargi, mimo rażącego naruszenia przez organ art. 187 § 1, art. 191, art. 192 w zw. z art. 120, 121 § 1 oraz 122 o.p. w zw. z art. 91 u.g.h., poprzez dokonanie całkowicie dowolnej oceny dowodów zgromadzonych w postępowaniu i ich wybiórczą ocenę, niepodjęcie niezbędnych czynności procesowych w zakresie postępowania dowodowego w celu ustalenia okoliczności świadczących o tym, iż skarżący kasacyjnie swoim zachowaniem wyczerpał znamiona ustawowej przesłanki "urządzania gier", a w konsekwencji przedwcześnie dokonano subsumpcji ustalonego stanu faktycznego pod treść art. 89 ust 1 pkt 2 u.g.h. w szczególności mając na uwadze, iż:
a) skarżący nie dysponował urządzeniami, nie ponosił ciężarów związanych z eksploatacją automatów, nie czerpał korzyści majątkowych z automatów do gier, a więc nie może być uznany za urządzającego gry hazardowe, w szczególności, iż również nie był podmiotem, który najmował lokal, a wyłącznie świadczył usługi na rzecz podmiotu właściwie urządzającego,
b) w sposób nieuprawniony uznano, iż skarżący urządzał gry na czterech automatach, podczas gdy eksperyment procesowy i opinia biegłego pozwoliły na ocenę charakteru wyłącznie dwóch zatrzymanych urządzeń i w tym zakresie odpowiedzialność skarżącego kasacyjnie ewentualnie powinna być ograniczona do dwóch urządzeń;
2) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. poprzez nieuwzględnienie skargi, mimo rażącego naruszenia przez organ art. 122 o.p. w zw. z art. 180 § 1 o.p. w zw. z art. 187 § 1 o.p. w zw. z art. 188 o.p. poprzez zaniechanie podjęcia wszystkich czynności niezbędnych dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, o które wnioskował także skarżący i nie zebranie w sposób wyczerpujący i nierozpatrzenie całego materiału dowodowego, w szczególności nieprzeprowadzenia dowodu z:
a) przesłuchania strony,
b) przesłuchania przedstawiciela D. Sp. z o.o.,
c) z dokumentów zawnioskowanych pismem z dnia 21 czerwca 2021 r., tj. umowy najmu lokalu oraz umowy o świadczenie usług przez skarżącego, po uprzednim zwróceniu się o ww. dokumenty do D. Sp. z o.o., która winna dysponować przedmiotowymi dowodami,
podczas gdy przedmiotem tych dowodów były okoliczności mające istotne znaczenie dla sprawy i mogły mieć istotny wpływ na treść decyzji, co miało istotny wpływ na wynik sprawy i winno skutkować uchyleniem decyzji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ wniósł o jej oddalenie oraz zasądzenie na jego rzecz zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
III
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie, ponieważ pozbawiona jest usprawiedliwionych podstaw.
W postępowaniu kasacyjnym obowiązuje wynikająca z art. 183 § 1 p.p.s.a. zasada związania Naczelnego Sądu Administracyjnego podstawami i granicami zaskarżenia, wskazanymi w skardze kasacyjnej. Przytoczone w tym środku prawnym przyczyny wadliwości kwestionowanego orzeczenia determinują zakres jego kontroli przez Sąd II instancji. Do podjęcia działań z urzędu Naczelny Sąd Administracyjny zobowiązany jest jedynie w sytuacjach określonych w art. 183 § 2 p.p.s.a., które w sprawie nie występują.
W rozpoznawanej sprawie skargę kasacyjną oparto na obydwu podstawach kasacyjnych wymienionych w art. 174 p.p.s.a., a mianowicie na naruszeniu prawa materialnego oraz na naruszeniu przepisów postępowania.
Na usprawiedliwienie nie zasługują zarzuty naruszenia art. 89 ust. 1 pkt 2 w zw. z art. 89 ust. 2 pkt 2 u.g.h., art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. art. 187 § 1, art. 191, art. 192 w zw. z art. 120, 121 § 1 oraz 122 o.p. w zw. z art. 91 u.g.h. oraz art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. art. 122 o.p., art. 180 § 1 o.p., art. 187 § 1 o.p. i art. 188 o.p., sformułowane w pkt I oraz w pkt II ppkt 1 lit. a i ppkt 2 petitum skargi kasacyjnej.
Sposób sformułowania ww. zarzutów kasacyjnych i wzajemne relacje przemawiają za ich łącznym rozpoznaniem. Istota postawionych w skardze kasacyjnej zarzutów sprowadza się do zakwestionowania stanowiska WSA w Olsztynie, który podzielił ocenę organów obu instancji, że w świetle materiału dowodowego niniejszej sprawy skarżący kasacyjnie spełniał przesłanki uznania go za podmiot urządzający gry na automatach poza kasynem gry w rozumieniu art. 89 ust. 1 pkt 1 ustawy o grach hazardowych. Argumentacja skargi kasacyjnej opiera się przy tym na twierdzeniu, że skarżący wykonywał wyłącznie nieliczne czynności techniczne związane z obsługą automatów, które można potraktować wyłącznie jako pomoc przy urządzaniu gier, a nie ich urządzanie, co – w ocenie skarżącego – wyklucza możliwość przypisania mu przymiotu urządzającego gry. Ponadto, autor skargi kasacyjnej zarzucił, że – wbrew stanowisku Sądu I instancji – zebrany materiał dowodowy jest niewystarczający, aby stwierdzić, że skarżący jest urządzającym gry w rozumieniu art. 89 ust. 1 pkt 1 u.g.h.
Za niezasadny należy uznać zarzut naruszenia prawa materialnego, wskazany w pkt I petitum skargi kasacyjnej, tj. zarzut naruszenia art. 89 ust. 1 pkt 2 w zw. z art. 89 ust. 2 pkt 2 u.g.h. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że skarżący może być uznany za osobę urządzającą gry hazardowe oraz wymierzenie za to kary pieniężnej w przypadku, gdy tych gier skarżący nie urządzał.
Zarzucany przez autora skargi kasacyjnej art. 89 ust. 2 pkt 2 u.g.h. nie był stosowany ani przez Sąd I instancji ani przez organy, gdyż nie obowiązywał w stanie prawnym mającym zastosowanie w niniejszej sprawie i nie stanowił podstawy prawnej decyzji nakładającej na skarżącego karę pieniężną w wysokości 400.000 zł z tytułu urządzania gier hazardowych na automatach poza kasynem gry. Przepis ten został bowiem uchylony z dniem 1 kwietnia 2017 r. Wobec tego, ani Sąd I instancji, ani organy nie stosowały tego przepisu, a zatem nie mogło dojść do jego naruszenia w sposób wskazany w skardze kasacyjnej.
Ustosunkowując się natomiast do sformułowanego przez kasatora zarzutu naruszenia art. 89 ust. 1 pkt 2 u.g.h., należy stwierdzić, że ten przepis nie stanowił podstawy materialnoprawnej decyzji kontrolowanych przez Sąd I instancji. Jednak w uzasadnieniu skargi kasacyjnej jej autor na str. 4 stwierdza, że w sprawie błędnie zastosowano art. 89 ust. 1 pkt 1 u.g.h., co w konsekwencji umożliwia zrekonstruowanie treści tego zarzutu i ustalenie wyznaczonych nim granic zaskarżenia. Następnie, jak wynika z uzasadnienia skargi kasacyjnej jej autor w istocie zarzuca błędną wykładnię art. 89 ust. 1 pkt 1 u.g.h., a w konsekwencji jego niewłaściwe zastosowanie.
Odnosząc się do tego zarzutu podkreślenia wymaga, że ustawa o grach hazardowych nie zawiera legalnej definicji "urządzającego gry", jednak posługuje się tym określeniem w wielu przepisach, z których można wywnioskować zakres treściowy tego pojęcia. Na ich podstawie zasadnie przyjmuje się, że "urządzanie gier hazardowych" to ogół czynności i działań stanowiących zaplecze logistyczne dla umożliwienia realizowania w praktyce działalności w zakresie gier hazardowych, w szczególności zorganizowanie i pozyskanie odpowiedniego miejsca na zamontowanie urządzeń; przystosowanie go do danego rodzaju działalności; umożliwienie dostępu do takiego miejsca nieograniczonej ilości graczy; utrzymywanie automatów w stanie stałej aktywności, umożliwiającej ich sprawne funkcjonowanie; wypłacanie wygranych; obsługa urządzeń; zatrudnienie i odpowiednie przeszkolenie personelu, zapewniające graczom możliwość uczestniczenia w grze (por. np. wyroki NSA z dnia: 14 marca 2019 r., sygn. akt II GSK 125/17; 9 stycznia 2019 r., sygn. akt II GSK 4236/16; 2 sierpnia 2018 r., sygn. akt II GSK 132/18; 19 lipca 2018 r., sygn. akt II GSK 4707/16).
Jak wskazuje się w orzecznictwie sądów administracyjnych, warunkiem odpowiedzialności administracyjnoprawnej na podstawie art. 89 u.g.h. jest wykazanie, że dany podmiot aktywnie uczestniczył w procesie urządzania nielegalnych gier, a więc podejmował określone czynności nie tylko związane z procesem udostępniania automatów, lecz także z ich obsługą oraz stwarzaniem technicznych, ekonomicznych i organizacyjnych warunków umożliwiających sprawne i niezakłócone funkcjonowanie samego urządzania oraz jego używanie do celów związanych z zasadniczo komercyjnym procesem organizowania gier hazardowych. Nie wyklucza to oczywiście możliwości współdziałania wielu podmiotów w nielegalnym procederze urządzania gier, np. właściciela automatu i właściciela – bądź dysponenta – lokalu, którzy umownie dokonują podziału zadań i funkcji związanych z procesem organizacji gier (zob. wyroki NSA z dnia: 26 czerwca 2019 r., sygn. akt II GSK 1775/17; 13 marca 2018, sygn. akt II GSK 3745/17). W rezultacie, za urządzanie gier hazardowych uznaje się takie zachowanie, które ma na celu umożliwienie sprawnego funkcjonowania automatu lub automatów do gier hazardowych, zgodnie z ich przeznaczeniem, w miejscu dostępnym dla potencjalnych odbiorców tego rodzaju rozrywki (por. wyrok NSA z dnia 21 maja 2019 r., sygn. akt II GSK 1140/17).
Z akt sprawy wynika, że przypisanie skarżącemu przymiotu urządzającego gry zostało oparte na całokształcie materiału dowodowego, w tym w szczególności na podstawie spójnych i wzajemnie się uzupełniających dowodów osobowych, obejmujących zarówno zeznania funkcjonariuszy Służby Celno-Skarbowej przeprowadzających kontrolę lokalu, jak i zeznań innych świadków przebywających w lokalu lub wykonujących w nim czynności w okresie objętym postępowaniem. Analiza tych dowodów pozwoliła na odtworzenie rzeczywistego sposobu funkcjonowania punktu gier oraz roli, jaką w tym przedsięwzięciu odgrywał skarżący kasacyjnie.
Z zeznań funkcjonariuszy uczestniczących w kontroli wynikało, że skarżący był osobą obecną w lokalu w czasie prowadzenia gier na automatach, poruszał się po nim swobodnie i podejmował czynności związane z funkcjonowaniem urządzeń. Funkcjonariusze wskazywali, że skarżący reagował na sytuacje związane z użytkowaniem automatów, posiadał wiedzę co do zasad ich działania oraz był postrzegany jako osoba odpowiedzialna za bieżące funkcjonowanie punktu. Zeznania te nie miały charakteru odosobnionego, lecz pozostawały w zgodzie z relacjami innych świadków, co zostało wyraźnie uwzględnione przy ustalaniu stanu faktycznego.
Zeznania klientów lokalu potwierdzały, że skarżący był osobą stale obecną w punkcie i pełnił rolę faktycznego gospodarza miejsca. Świadkowie ci wskazywali, że w przypadku problemów z działaniem automatów, potrzeby uruchomienia gry lub innych kwestii związanych z korzystaniem z urządzeń zwracali się bezpośrednio do skarżącego, który podejmował czynności umożliwiające dalszą grę. Okoliczności te pozostawały zbieżne z obserwacjami funkcjonariuszy co do aktywnego udziału skarżącego w zapewnianiu dostępności automatów do gry.
Jednocześnie z zeznań osób wykonujących w lokalu czynności porządkowe lub organizacyjne wynikało, że skarżący sprawował bieżący nadzór nad funkcjonowaniem lokalu, reagował na zdarzenia mające miejsce w trakcie prowadzenia gier oraz podejmował decyzje dotyczące organizacji przestrzeni i sposobu korzystania z urządzeń. Świadkowie ci potwierdzali, że skarżący posiadał wiedzę dotyczącą zasad działania automatów i sposobu ich użytkowania przez klientów, co pozostawało w zgodzie zarówno z zeznaniami funkcjonariuszy, jak i z relacjami klientów lokalu.
Dowody osobowe, rozpatrywane łącznie, tworzyły spójny obraz aktywności skarżącego jako osoby faktycznie zaangażowanej w proces urządzania gier na automatach. Zeznania funkcjonariuszy oraz innych świadków wzajemnie się uzupełniały i korespondowały z pozostałym materiałem dowodowym, w tym z dokumentacją z czynności kontrolnych, protokołami oględzin oraz wynikami eksperymentu procesowego. Na tej podstawie ustalono, że czynności wykonywane przez skarżącego miały charakter powtarzalny i zorganizowany oraz były ukierunkowane na umożliwienie prowadzenia gier hazardowych w kontrolowanym lokalu.
W tym kontekście organy prawidłowo uznały, co słusznie zaakceptował Sąd I instancji, że dla oceny spełnienia przesłanki "urządzania gier" decydujące znaczenie miał rzeczywisty zakres czynności wykonywanych przez skarżącego, a nie formalne relacje umowne łączące go z innymi podmiotami.
W konsekwencji, zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, brak jest podstaw do skutecznego zakwestionowania stanowiska WSA odnośnie zasadności uznania skarżącego za podmiot urządzający gry poza kasynem gry i przypisania mu odpowiedzialności z tego tytułu.
Nieuzasadnione są również zarzuty naruszenia przepisów postępowania, wskazane w pkt II ppkt 2 petitum skargi kasacyjnej, dotyczące nieprzeprowadzenia dowodów z przesłuchania strony, przesłuchania przedstawiciela D. Sp. z o.o. oraz przeprowadzenia dowodu z określonych dokumentów.
W ocenie NSA, organ odwoławczy prawidłowo uznał, że wnioskowane dowody nie mogły wnieść nowych, istotnych okoliczności do sprawy, gdyż zakres czynności wykonywanych przez skarżącego został już ustalony na podstawie dowodów obiektywnych, a relacje umowne między podmiotami nie miały znaczenia dla oceny spełnienia przesłanek z art. 89 ust. 1 pkt 1 u.g.h. – co prawidłowo zaakceptował Sąd I instancji.
Wobec powyższego, w ocenie NSA, skarżący kasacyjnie niezasadnie zarzucił pominięcie jego wniosków dowodowych, w sytuacji gdy nie wykazał niezgodności ze stanem faktycznym ani nieścisłości w ustaleniach organu stwierdzonych w dacie zatrzymania urządzeń, a tylko takie działania miałyby znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Skarżący kasacyjnie nie wykazał, aby organy pominęły jakiekolwiek istotne fakty lub aby ocena zgromadzonego materiału dowodowego była dowolna. Dokonane przez organy ustalenia były wystarczające do uznania skarżącego za podmiot urządzający gry w rozumieniu art. 89 ust. 1 pkt 1 u.g.h., co przemawiało za zakończeniem postępowania dowodowego w tym zakresie. Podnoszone zarzuty w tym zakresie sprowadzają się do przedstawienia własnej, odmiennej oceny dowodów, co nie może odnieść skutku na etapie postępowania kasacyjnego.
W tym stanie rzeczy nie było podstaw do uznania, że doszło do naruszenia zarzucanych przepisów Ordynacji podatkowej, i w konsekwencji do przyjęcia, że subsumpcja ustalonego stanu faktycznego pod normę prawna określoną w art. 89 ust. 1 pkt 1 ustawy o grach hazardowych była przedwczesna lub dowolna.
Również odwołanie się przez autora skargi kasacyjnej do zasady in dubio pro tributario nie mogło odnieść skutku. Zasada ta znajduje zastosowanie wyłącznie w sytuacji, gdy po przeprowadzeniu prawidłowego postępowania dowodowego pozostają niedające się usunąć wątpliwości co do treści normy prawnej lub stanu faktycznego. W niniejszej sprawie takie wątpliwości nie wystąpiły, a skarżący kasacyjnie nie wykazał, aby organy lub Sąd I instancji stanęły wobec nierozstrzygalnych niejasności, które należałoby rozstrzygnąć na jego korzyść.
Niezasadny jest także sformułowany w pkt II ppkt 1 lit. b petitum skargi kasacyjnej zarzut dotyczący uznania, że skarżący urządzał gry na czterech automatach, podczas gdy eksperyment procesowy i opinia biegłego pozwoliły na ocenę charakteru wyłącznie dwóch zatrzymanych urządzeń i w tym zakresie odpowiedzialność skarżącego kasacyjnie ewentualnie powinna być ograniczona do dwóch urządzeń.
Należy podkreślić, że w celu ustalenia zasad działania ujawnionych automatów do gier kontrolujący dokonali ich oględzin oraz przeprowadzili na dwóch z nich eksperyment procesowy, polegający na doświadczalnym odtworzeniu przebiegu dostępnych na nich gier. Pozostałe dwa z czterech ujawnionych urządzeń nie działały, kontrolerzy nie przeprowadzili więc wówczas na nich eksperymentu.
Jednakże wbrew twierdzeniom autora skargi kasacyjnej, takie eksperymenty, odtwarzające przebieg gry na wszystkich czterech zatrzymanych automatach, przeprowadził później biegły sądowy w zakresie informatyki śledczej przy Sądzie Okręgowym w B., na co wskazywał w opinii z dnia 31 stycznia 2020 r. Opinia ta stanowi wiarygodny dowód na okoliczność charakteru zatrzymanych urządzeń. Ze skargi kasacyjnej ani jej uzasadnienia nie wynika zaś, aby kasator negował zasadność przeprowadzenia dowodu z opinii biegłego w ogóle. Natomiast w postępowaniu prowadzonym przez organy celne obowiązuje zasada otwartego katalogu środków dowodowych, dopuszczająca jako dowód wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem (art. 180 § 1 o.p.). Z kolei - zgodnie z art. 181 o.p. - mającym odpowiednie zastosowanie w sprawie, dowodami w postępowaniu podatkowym mogą też być materiały zgromadzone w toku postępowania karnego albo postępowania w sprawach o przestępstwa skarbowe lub wykroczenia skarbowe. Dlatego organy miały prawo włączyć opinię biegłego sporządzoną w sprawie karnoskarbowej w poczet materiału dowodowego rozpoznawanej sprawy.
W konsekwencji, należało stwierdzić, że Sąd I instancji prawidłowo zaakceptował ustalenia faktyczne oraz ocenę prawną przedstawioną w decyzjach organów i trafnie uznał skarżącego za urządzającego gry hazardowe w rozumieniu art. 89 ust. 1 pkt 1 u.g.h.
W tym stanie rzeczy, skoro żaden z zarzutów nie może być uznany za usprawiedliwiony, wniosek o uchylenie zaskarżonego wyroku nie mógł zostać uwzględniony.
Wobec powyższego, na podstawie art. 184 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji.
O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 204 pkt 1 i art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b) w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. a) w zw. z § 2 pkt 7 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1935 ze zm.).