Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożył organ II instancji – Wielkopolski Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny zaskarżając go w całości, wnosząc o uchylenie zaskarżonego wyroku i oddalenie skargi, ewentualnie przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie na rzecz strony skarżącej zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Skarżący kasacyjnie organ zgodnie z art. 176 § 2 p.p.s.a. złożył również oświadczenie o zrzeczeniu się rozprawy.
Zaskarżając wyrok Sądu I instancji, autor skargi kasacyjnej sformułował trzy zarzuty natury procesowej (art. 174 pkt 2 p.p.s.a.) oraz jeden zarzut naruszenia prawa materialnego (art. 174 pkt 1 p.p.s.a.). Wynik weryfikacji podniesionych w skardze kasacyjnej zarzutów okazał się zakresowo pozytywny, co stanowiło konieczną i wystarczającą podstawę do wzruszenia mocy obowiązującej zaskarżonego wyroku.
Odnosząc się do zarzutów naruszenia przepisów postępowania, w pierwszej kolejności rozpatrzono zarzut naruszenia art. 141 § 4 w zw. z art. 153 p.p.s.a. W tym zakresie należy wskazać, iż wadliwość uzasadnienia wyroku może stanowić przedmiot skutecznego zarzutu kasacyjnego z art. 141 § 4 p.p.s.a. zasadniczo wówczas, gdy uzasadnienie sporządzone jest w taki sposób, że niemożliwa jest kontrola instancyjna zaskarżonego wyroku. Funkcja uzasadnienia wyroku wyraża się bowiem i w tym, że jego adresatem, oprócz stron, jest także Naczelny Sąd Administracyjny, co tworzy po stronie wojewódzkiego sądu administracyjnego obowiązek wyjaśnienia motywów podjętego rozstrzygnięcia w taki sposób, który umożliwi przeprowadzenie kontroli instancyjnej zaskarżonego wyroku (por. np. wyrok NSA z 17 maja 2019 r., sygn. akt II OSK 1683/17, te i kolejne orzeczenia powołane w uzasadnieniu dostępne są na stronie internetowej CBOSA). W rozpatrywanej sprawie, skarżący kasacyjnie zarzucił Sądowi I instancji "niespójność ocen zawartych w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, a także wydanie wytycznych, co do dalszego prowadzenia postępowania, które w realiach przedmiotowej sprawy pozostają dla organu niezrozumiałe." Zarzut ten jest o tyle istotny, gdyż zgodnie z normą art. 153 p.p.s.a. (przywołaną przez skarżącego kasacyjnie) ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie. Jak słusznie wskazuje się w orzecznictwie NSA, związanie oceną prawną (o którym mowa w art. 153 p.p.s.a.) powinno być rozumiane jako wyjaśnienie istotnej treści przepisów prawnych i sposobu ich zastosowania w rozpoznawanej sprawie, co oznacza zarówno krytykę sposobu zastosowania normy prawnej w zaskarżonym akcie, jak i wyjaśnienie, dlaczego zastosowanie danej normy przez organ, który wydał ten akt, zostało uznane za błędne. Przedmiotem takiej oceny mogą być zarówno przepisy prawa materialnego, jak i postępowania (por. wyrok NSA z 18 maja 2026 r., sygn. akt I OSK 2003/14; a także: M. Jagielska, J. Jagielski, R. Stankiewicz, M. Grzywacz, Komentarz do art. 153, w: R. Hauser, M. Wierzbowski (red.), Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, C.H. Beck, Warszawa 2023, s. 822).
W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sąd I instancji, wbrew nakazowi wynikającemu z art. 153 p.p.s.a. nie dokonuje wiążącej oceny prawnej przepisów mających zastosowanie w rozpatrywanej sprawie. Formułując bowiem zalecenie zbadania terminu wymagalności obowiązku wykonania szczepienia ochronnego oraz przeprowadzenia oceny, czy i jaki w nowym stanie prawnym wyznaczony został termin maksymalny wykonania obowiązku zaszczepienia, Sąd I instancji jednocześnie, w treści uzasadnienia nie wskazuje konkretnych przepisów, na podstawie których, jego zdaniem, organ powinien ustalić termin wymagalności obowiązku wykonania szczepienia ochronnego. W tym zakresie zaleca jedynie odniesienie się przez organ I instancji do regulacji przyjętej w rozporządzeniu z 27 września 2023 r. zawierającym załącznik nr 1 "Schemat obowiązkowych szczepień i młodzieży" i komunikatu GIS z 27 października 2023 r. w sprawie Programu Szczepień Ochronnych na rok 2024 r. (ten ostatni z uwzględnieniem przesłanki aktualności, wyznaczonej datą orzekania przez organ). Tymczasem, jak słusznie wskazał autor skargi kasacyjnej oraz jak ustalił na postawie akt sprawy NSA w niniejszym składzie, z treści obu zaskarżonych postanowień (PPIS w Rawiczu z 8 stycznia 2024 r. i WPWIS w Poznaniu z 15 lutego 2024 r.) wynika, iż ocena wymagalności obowiązku poddania małoletniego T.W. określonym szczepieniom ochronnym została dokonana na podstawie obowiązujących w dacie wydania postanowienia aktualnych przepisów prawa, tj. m.in. na podstawie § 3 ust. 1 i 2 oraz załącznika nr 1 rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 27 września 2023 r. w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych (Dz.U. z 2023 r., poz. 2077 ze zm.), który określa schemat obowiązkowych szczepień dzieci i młodzieży ze względu na wiek, w którym powstaje obowiązek szczepienia, liczbę dawek oraz termin wykonania. Organy obu instancji wielokrotnie w swoich postanowieniach odwołują się do wyżej wskazanej regulacji prawnej, w tym wprost wskazują, iż przedmiotowe rozporządzenie wydane zostało właśnie na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 9 maja 2023 r. SK 81/19 i ma zastosowanie w sprawie.
Oceniając powyższe zalecenie Sądu I instancji, Naczelny Sąd Administracyjny w niniejszym składzie, wskazuje, że zgodnie z art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. b u.z.z.z.ch. osoby przebywające na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej są obowiązane na zasadach określonych w ustawie do poddawania się szczepieniom ochronnym. Szczepienie ochronne, zgodnie z art. 2 pkt 26 ww. ustawy, oznacza podanie szczepionki przeciw chorobie zakaźnej w celu sztucznego uodpornienia przeciwko tej chorobie. W przypadku osoby nieposiadającej pełnej zdolności do czynności prawnych odpowiedzialność za wypełnienie obowiązków, o których mowa w art. 5 ust. 1 u.z.z.z.ch., ponosi osoba, która sprawuje pieczę nad osobą małoletniego lub bezradną, albo opiekun faktyczny w rozumieniu art. 3 ust. 1 pkt. 1 ustawy z 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta (Dz. U. z 2024 r. poz. 581), o czym stanowi art. 5 ust. 2 u.z.z.z.ch. Realizację obowiązku poddania się obowiązkowym szczepieniom ochronnym konkretyzują przepisy Rozdziału 4 u.z.z.z.ch. (art.17-21f) regulującego szczepienia ochronne. Przy czym o możliwości przeprowadzenia szczepienia każdorazowo decyduje lekarz przeprowadzający kontrolne badanie kwalifikacyjne. Zgodnie z art. 17 ust. 2 u.z.z.z.ch. wykonanie obowiązkowego szczepienia ochronnego jest poprzedzone lekarskim badaniem kwalifikacyjnym w celu wykluczenia przeciwwskazań do wykonania obowiązkowego szczepienia ochronnego.
Ponadto należy zauważyć, iż zarówno przed jak i po wydaniu przez TK wyroku z dnia 9 maja 2023 r. SK 81/19, prawodawca nie posługiwał się i nie posługuje nadal konkretnym terminem (datą) jako przesłanką wymagalności obowiązku poddania się szczepieniom ochronnym, lecz przyjmuje, że ten obowiązek będzie realizowany w okresie jego aktualności/wymagalności, w ustawowo określonym trybie oraz z poszanowaniem zaleceń określanych Programem Szczepień Ochronnych na dany rok. Obowiązek poddania się obowiązkowym szczepieniom ochronnym wynika więc z mocy przepisów ustawowych, który egzekwowany jest bez konieczności wydawania w tym przedmiocie jakiegokolwiek aktu administracyjnego, tj. decyzji czy postanowienia. Wykonanie tego obowiązku z mocy prawa zabezpieczone jest przymusem administracyjnym oraz odpowiedzialnością regulowaną przepisami ustawy z 20 maja 1971 r. Kodeks wykroczeń (zob. także wyrok NSA z 6 kwietnia 2011 r., sygn. akt II OSK 32/11). Oznacza to, że wynikający z przepisów prawa obowiązek poddania dziecka szczepieniu ochronnemu jest bezpośrednio wykonalny. Jego niedochowanie wywołuje obowiązek wszczęcia postępowania egzekucyjnego, którego rezultatem będzie przymusowe dochodzenie poddania dziecka szczepieniu ochronnemu (wyrok NSA z 1 sierpnia 2013 r., II OSK 745/12). Opisana wyżej natura prawna wymagalności obowiązku poddania się szczepieniom ochronnym ujawniła się także w rozpatrywanej sprawie - w zaistniałym przedawnieniu obowiązku szczepienia małoletniego syna skarżącej przeciwko haemophilus influenzae typu B oraz streptococcus pneumoniae, które zostało potwierdzone w kontrolowanych postanowieniach organów obu instancji. Organy te słusznie potwierdziły, że "zgodnie § 3 ust. 1 pkt 2 lit. a i lit. b rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 27 września 2023 r. w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych (Dz. U. 2023 r., poz. 2077), obowiązek szczepień przeciwko tym chorobom dotyczy dzieci od ukończenia 6 tygodnia życia do ukończenia 5 roku życia. Obecnie małoletni syn skarżącej ma ukończony 5 rok życia. Minął zatem okres, w którym obowiązek szczepień przeciwko Haemophilus influenzae typu B i Streptococcus pneumoniae winien być wykonany.
Powyższa argumentacja w zakresie zarzutu naruszenia art. 141 § 4 w zw. z art. 153 p.p.s.a., finalnie uznająca ten zarzut za słuszny, odnosi się także do oceny dwóch pozostałych sformułowanych w skardze kasacyjnej zarzutów naruszenia przepisów postępowania (pkt 1 i 4 petitum skargi). Istotnie, w kontrolowanym wyroku Sąd I instancji w ogóle nie uwzględnia faktu, iż w zaskarżanych postanowieniach organy obu instancji zastosowały przepisy Rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 27 września 2023 r. w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych (Dz.U. z 2023 r., poz. 2077 ze zm.), w związku z tym należy uznać za słuszny zarzut naruszenia art. 133 § 1 p.p.s.a. polegający na oparciu zaskarżonego orzeczenia na własnych ustaleniach Sądu I instancji nie znajdujących odzwierciedlenia w aktach sprawy.
Uwzględniając powyższe, za uzasadniony należy uznać zarzut sformułowany w pkt 4 petitum skargi – naruszenia przez Sąd I instancji przepisów postepowania - art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w zw. z art. 135 w zw. z art. 151 oraz w zw. z art. 133 § 1 p.p.s.a. poprzez uwzględnienie skargi i uchylenie postanowienia organu II instancji (WPWIS) oraz częściowe (pkt 2) uchylenie postanowienia organu I instancji (PPIS w Rawiczu). Sąd I instancji uwzględnił bowiem skargę i uchylił postanowienie WPWIS w całości oraz postanowienie PPIS w Rawiczu w części, wskazując, iż "w kontekście wyroku TK z 9 maja 2023 r. o sygn. akt SK81/19 naruszono art. 17 ust. 10 i 11 u.z.z.z.ch. w zw. z § 5 Rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 18 sierpnia 2011 r. w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych i komunikatem GIS zawierającym Program Szczepień Ochronnych".
Należy w tym względzie zgodzić się autorem skargi kasacyjnej, że organy obu instancji nie mogły naruszyć wskazanych przez WSA w Poznaniu przepisów, albowiem - wbrew twierdzeniom sądu - organy nie stosowały tych przepisów wydając zaskarżone rozstrzygnięcia. Treść zaskarżonych postanowień obu instancji dowodzi, iż ocena wymagalności obowiązku poddania małoletniego syna skarżącej określonym szczepieniom ochronnym została dokonana na podstawie obowiązujących w dacie wydania postanowień aktualnych przepisów prawa, tj. m.in. na podstawie § 3 ust. 1 i 2 oraz załącznika nr 1 rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 27 września 2023 r. w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych (Dz.U. z 2023 r., poz. 2077 ze zm.), który określa schemat obowiązkowych szczepień dzieci i młodzieży ze względu na wiek, w którym powstaje obowiązek szczepienia, liczbę dawek oraz termin wykonania. Organy obu instancji, wydając postanowienia z 8 stycznia 2024 r. i 15 lutego 2024 r. nie mogły w związku powyższym, jak sugeruje Sąd I instancji, naruszyć § 5 Rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 18 sierpnia 2011 r. w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych (Dz.U. 2022 r, poz. 2172), gdyż rozporządzenie to utraciło moc z dniem 1 października 2023 r. Działanie organów obu instancji było więc w rozpatrywanej sprawie w pełni zgodne z zasadą legalizmu wyrażoną w art. 6 k.p.a., zgodnie z którą organ administracji ma nakaz stosowania prawa obowiązującego w dniu orzekania, chyba że ustawa odrębna stanowi inaczej (zob. wyrok NSA z 18 marca 2016 r., sygn. akt II OSK 1443/14). Słusznie też skarżący zauważył, iż organy obu instancji nie mogły naruszyć art. 17 ust. 10 u.z.z.z.ch., gdyż przepis ten zawiera delegację ustawową dla Ministra Zdrowia do wydania rozporządzenia w określonym zakresie i jako taki nie jest stosowany przez organy. Uwaga ta dotyczy również zarzutu Sądu I instancji naruszenia przez organy art. 17 ust. 11 u.z.z.z.ch., gdyż przepis ten ma również charakter delegacyjny, ustanawiający delegację dla Głównego Inspektora Sanitarnego do ogłoszenia w formie komunikatu, w dzienniku urzędowym ministra właściwego do spraw zdrowia, Programu Szczepień Ochronnych na dany rok.
Analiza skarżonego wyroku Sądu I instancji wskazuje, iż w sposób istotny za jego uchyleniem przemawia również zarzut naruszenia przepisów prawa materialnego poprzez ich niewłaściwe zastosowanie (art. 174 pkt 1 p.p.s.a.). Autor skargi kasacyjnej formułuje w tym zakresie zarzut naruszenia przez Sąd I instancji art. 17 ust. 10 i 11 ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (Dz.U. z 2023 r. poza. 1284 ze zm.) w zw. z § 5 Rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 18 sierpnia 2011 r. w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych (Dz.U. 2022 r., poz. 2172) poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i bezzasadne zarzucenie organom obu instancji dokonania błędu subsumcji i zastosowania wskazanych przepisów w przedmiotowej sprawie, podczas gdy z akt sprawy wprost wynika, iż organy tych przepisów nie stosowały. Uzasadnienie powyższego zarzutu skarżący uszczegółowił pismem procesowym z dnia 18 grudnia 2024 r. Naczelny Sąd Administracyjny w niniejszym składzie uznaje za słuszną zawartą w nim argumentację nawiązującą do istoty skutków prawnych wyroku TK wyroku TK z 9 maja 2023 r. o sygn. akt SK81/19.
W uzasadnieniu kontrolowanego wyroku Sąd I instancji stwierdził, że skarga podlega uwzględnieniu, gdyż zaskarżone postanowienie i pkt 2 postanowienia organu pierwszej instancji naruszają przepisy prawa materialnego, co miało wpływ na wynik sprawy. W dalszej części uzasadnienia, Sąd I instancji argumentuje, iż (cyt.) "w dacie orzekania przez organy stosowne przepisy we wskazanym w wyroku TK zakresie nie pozostawały już w obrocie prawnym. Wobec więc tego, że przepisy będące podstawą wydanych w sprawie rozstrzygnięć uznane zostały za niezgodne z Konstytucją, konieczne jest ponowne zweryfikowanie zarzutu braku wymagalności obowiązku na podstawie PSO ogłaszanego komunikatem." Finalnie Sąd I instancji stwierdził (cyt.): "w kontekście wyroku TK z 9 maja 2023 r. o sygn. akt SK81/19 naruszono art. 17 ust. 10 i 11 ustawy w zw. z § 5 rozporządzenia z 18 sierpnia 2011 r. i komunikatem GIS zawierającym Program Szczepień Ochronnych." Wskazana przez Sąd I instancji przesłanka naruszenia przez organy obu instancji w rozpatrywanej sprawie powyższych przepisów jest nieuzasadniona z dwóch następujących względów. Po pierwsze postanowienia organów obu instancji (PPIS w Rawiczu i WPWIS w Poznaniu) zostały wydane prawidłowo na podstawie obowiązujących w dacie wydania postanowienia aktualnych przepisów prawa, tj. m.in. na podstawie § 3 ust. 1 i 2 oraz załącznika nr 1 rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 27 września 2023 r. w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych (Dz.U. z 2023 r., poz. 2077 ze zm.), który określa schemat obowiązkowych szczepień dzieci i młodzieży ze względu na wiek, w którym powstaje obowiązek szczepienia, liczbę dawek oraz termin wykonania. Po drugie zaś postanowienia organów obu instancji (PPIS w Rawiczu i WPWIS w Poznaniu) zostały wydane odpowiednio: 8 stycznia 2024 r. i 15 lutego 2024 r., a więc w okresie, w którym nie obowiązywało już (przywoływane przez Sąd I instancji) rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 18 sierpnia 2011 r. w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych (Dz.U. 2022 r., poz. 2172). Z dniem 1 października 2023 r. zostało ono zastąpione rozporządzeniem Ministra Zdrowia z dnia 27 września 2023 r. w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych (Dz.U. z 2023 r., poz. 2077 ze zm.), które to rozporządzenie organy obu instancji, kierując się zasadą legalizmu (art. 6 k.p.a.) słusznie zastosowały.
Podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia przez Sąd I instancji przepisów prawa materialnego przez niewłaściwe zastosowanie jest więc słuszny. Sąd I instancji bezpodstawnie zarzucił bowiem organom obu instancji popełnienie błędu subsumcji ustalonego stanu faktycznego do określonych norm prawa materialnego. Autor skargi kasacyjnej w sposób przekonywujący uzasadnił dlaczego wskazywane przez Sąd I instancji przepisy prawa materialnego (w tym rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 18 sierpnia 2011 r. w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych) nie miały zastosowania w rozpatrywanej sprawie (por. wyroki NSA z: 15 maja 2025 r., II GSK 2502/21, 14 czerwca 2017 r., II GSK 2735/15; 6 czerwca 2017 r., II FSK 1342/15; 6 czerwca 2017 r., II GSK 2668/15).
Ponadto, uwzględniając przeprowadzoną przez Sąd I instancji w uzasadnieniu kontrolowanego wyroku obszerną analizę wyroku TK z 9 maja 2023 r. o sygn. akt SK81/19, należy podkreślić, iż wspomniany wyrok TK nie zmienia zapatrywania na niniejszą sprawę w zakresie postawionego przez zobowiązaną w postępowaniu egzekucyjnym zarzutu "braku wymagalności obowiązku szczepień" oraz w zakresie sformułowanego przez Sąd I instancji zalecenia ustalenia terminu wykonalności obowiązku wykonania szczepienia ochronnego. Jak wspomniano wcześniej, zarówno przed jak i po wydaniu przez TK wyroku z dnia 9 maja 2023 r. SK 81/19, prawodawca nie posługiwał się i nie posługuje się nadal konkretnym terminem (datą) jako przesłanką wymagalności obowiązku poddania się szczepieniom ochronnym, lecz przyjmuje, że ten obowiązek będzie realizowany w okresie jego aktualności/wymagalności, w ustawowo określonym trybie oraz z poszanowaniem zaleceń określanych Programem Szczepień Ochronnych na dany rok. Obowiązek poddania się obowiązkowym szczepieniom ochronnym wynika więc z mocy przepisów ustawowych, który egzekwowany jest bez konieczności wydawania w tym przedmiocie jakiegokolwiek aktu administracyjnego, tj. decyzji czy postanowienia. Oznacza to, że wynikający z przepisów prawa obowiązek poddania dziecka szczepieniu ochronnemu jest bezpośrednio wykonalny. Jego niedochowanie wywołuje obowiązek wszczęcia postępowania egzekucyjnego, którego rezultatem będzie przymusowe dochodzenie poddania dziecka szczepieniu ochronnemu (wyrok NSA z 1 sierpnia 2013 r., II OSK 745/12).
Naczelny Sąd Administracyjny w niniejszym składzie podkreśla, że przedmiotowy wyrok TK z 9 maja 2023 r. o sygn. akt SK81/19 nie odnosi się do zagadnienia zgodności z Konstytucją obowiązku poddania się szczepieniom ochronnym czy też do zasad ustalania terminu wymagalności tego obowiązku, lecz jedynie do formy prawnej określania tego terminu oraz liczby dawek poszczególnych obowiązkowych szczepień ochronnych – którą to formą powinno być rozporządzenie ministra właściwego do spraw zdrowia, nie zaś komunikat Głównego Inspektora Sanitarnego. Będący przedmiotem orzekania TK komunikat ogłaszany przez GIS jest w istocie dokumentem technicznym, precyzującym obowiązki wynikające z ustawy, dotyczące sposobu wykonania obowiązków określonych w ustawie. Pomimo, iż TK stwierdził niezgodność art. 17 ust. 11 u.z.z.z. we wskazanym zakresie, to jednak w żaden sposób nie zakwestionował obowiązkowych szczepień ochronnych. Uwzględniając powyższe, a także wyjaśnioną poniżej właściwą interpretację wyroków zakresowych TK z tzw. klauzulą odraczającą, bez znaczenia dla rozpatrywanej sprawy pozostaje fakt, iż tytuł wykonawczy w postępowaniu egzekucyjnym został wystawiony 20 października 2022 r. (a więc przed wydaniem wyroku TK o sygn. akt SK81/19), zaś grzywna została nałożona 21 listopada 2023 r. (a więc po upływie okresu odroczenia skutku derogacyjnego powyższego wyroku TK).
Obecnie w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego utrwaliło się stanowisko, zgodnie z którym sądy, dokonując wyboru odpowiedniego środka procesowego, zobowiązane są brać pod uwagę przedmiot regulacji objętej niekonstytucyjnym przepisem, przyczyny naruszenia i znaczenie wartości konstytucyjnych naruszonych takim przepisem jak i powody, dla których Trybunał Konstytucyjny odroczył termin utraty mocy obowiązującej niekonstytucyjnego przepisu, a także okoliczności rozpoznawanej przez sąd sprawy i konsekwencje stosowania lub odmowy zastosowania niekonstytucyjnego przepisu (zob. wyroki NSA: z 17 września 2024 r. sygn. akt II GSK 721/24, z 10 grudnia 2024 r. sygn. akt II GSK 1305/24, z 20 lutego 2025 r. sygn. akt II GSK 1381/24, z 18 lutego 2025 r. sygn. akt II GSK 1372/24, z 5 czerwca 2025 r. sygn. akt II GSK 2240/24, II GSK 2292/24, II GSK 2326/24). Naczelny Sąd Administracyjny w składzie orzekającym w niniejszej sprawie podziela argumenty wyrażone w uzasadnieniach tych wyroków, uznając, że są one aktualne również w kontrolowanej sprawie.
Trybunał Konstytucyjny w przywołanym powyżej wyroku z 9 maja 2023 r. nie zakwestionował obowiązku poddawania się szczepieniom ochronnym. W przypadku zastosowania klauzuli odraczającej akt normatywny wskazany w orzeczeniu TK pozostaje częścią systemu prawa i w związku z tym ma być zasadniczo, stosowany, tak jak każdy obowiązujący akt prawny aż do upływu okresu odroczenia skutku derogacyjnego (który w tym przypadku nastąpił 12 listopada 2023 r.).
Za powyższą interpretacją tzw. klauzuli odroczenia, którą skład orzekający w rozpatrywanej sprawie uznaje za słuszną, opowiada się również doktryna prawa konstytucyjnego. Podkreśla się w niej, że: "utrata mocy obowiązującej jako stan kształtujący nowy stan prawny nie może zakładać, nawet jeśli to dotyczy przepisu niekonstytucyjnego, że tracą automatycznie swoją podstawę wcześniej ukształtowane na ich podstawie stany prawne. (...) Konstytucja zdaje się więc nie pozostawiać wątpliwości, że utrata mocy obowiązującej przepisu nie mogła nastąpić wcześniej tj. przed wejściem wyroku w życie, w przeciwnym wypadku nie miałoby też żadnego sensu upoważnienie zawarte w samej normie art. 190 ust. 3 do określenia innego terminu utraty mocy obowiązującej. (...) Ustawodawca zakłada więc ewidentnie, że w systemie pozostaną trwałe konsekwencje prawne (prawomocne rozstrzygnięcia, które nie mogą być podważane ze względu na upływ terminu) wywołane przez przepisy, które jako niekonstytucyjne utraciły swoją moc obowiązującą. Poszerzanie retroaktywności poza granice określone w samej Konstytucji byłoby naruszaniem istotnej dyrektywy wykładni, zgodnie z którą exceptiones non sunt extendendae. (...) Na poziomie wykładni funkcjonalnej (a mówiąc wprost ogólnej racjonalności systemowej) byłoby bardzo trudno uzasadnić retroaktywny skutek rozstrzygnięć w pewnych co najmniej sytuacjach, skoro mógłby on powodować paraliż instytucji państwa prawa.(...) Nie da się wywieść, że utrata mocy obowiązującej przepisu uznanego za niezgodny z Konstytucją stanowi ostateczne i definitywne jego wyeliminowanie z porządku prawnego. (M. Safjan, Skutki prawne orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego, "Państwo i Prawo" 2003, nr 3, s. 6, 13-14).
Ponadto, należy zauważyć, iż przedmiotowy wyrok TK z 9 maja 2023 r. o sygn. akt SK81/19 należy do grupy wyroków TK tzw. negatoryjnych, zakresowych z klauzulą odroczenia. Są to orzeczenia, w sentencji których TK stwierdza niezgodność z Konstytucją przepisu prawnego w określonym (podmiotowym, czasowym lub przedmiotowym) zakresie jego stosowania oraz odracza skutek derogacyjny swojego wyroku. W przypadku wyroku TK o sygn. akt SK81/19 jego zakres dotyczy jedynie formy prawnej aktu ustalającego termin wymagalności obowiązkowych szczepień ochronnych oraz liczbę dawek poszczególnych obowiązkowych szczepień ochronnych, i tylko w takim zakresie wyrok ten ma moc wiążącą z uwzględnieniem prawidłowo interpretowanej (jak powyżej) klauzuli derogacyjnej.
W doktrynie prawa konstytucyjnego wskazuje się, wyroki zakresowe mają pewne wady. "Rozszczepianie regulacji prawnej w drodze orzeczenia niekonstytucyjności na część zgodną i niezgodną z konstytucją narusza jej konstrukcję całościową i może jej nadać taki kształt, który jest całkowicie nieadekwatny do intencji prawodawcy. (...) Praktyka sądowa potwierdza te słabe strony wyroków zakresowych, ponieważ niekiedy są trudności z respektowaniem ich w orzecznictwie sądowym." (T. Woś, Wyroki interpretacyjne i zakresowe w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego, Studia Iuridica Lublinensia vol. XXV, 3, 2016, s. 6-9; zob. także: Z. Czeszejko-Sochacki, Orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego: pojęcie, klasyfikacja i skutki prawne, ,,Państwo i Prawo" 2000, z. 12, s. 17). Trudności te wystąpiły również w przypadku przedmiotowego wyroku TK z 9 maja 2023 r. o sygn. akt SK81/19, co ujawniło się także w kontrolowanym wyroku Sądu I instancji.
Prawidłowo więc, w rozpatrywanej sprawie, organy obu instancji w wydanych postanowieniach stwierdziły, że "termin wykonania obowiązku został przekroczony przez stronę, która do dnia wydania postanowienia nie wykonała go. Każde szczepienie określone w załączniku nr 1 do rozporządzenia z 27 września 2023 r. ma swój własny harmonogram realizacji, tj. liczbę dawek, wiek dziecka i termin wykonania. Obowiązek wykonania szczepienia ochronnego staje się wymagalny, jeżeli szczepienie nie zostanie wykonane w terminie określonym w obowiązującym schemacie."
W tych okolicznościach, ponieważ na uwzględnienie zasługiwały zarzuty podniesione w skardze kasacyjnej, zarówno zarzuty naruszenia prawa procesowego oraz zarzut naruszenia przepisów prawa materialnego poprzez ich niewłaściwe zastosowanie, NSA uchylił zaskarżony wyrok. Wobec tego, że istota sprawy została należycie wyjaśniona, sąd drugiej instancji rozpoznał skargę orzekając o jej oddaleniu na podstawie art. 188 p.p.s.a. w zw. z art. 151 p.p.s.a.
Jednocześnie uwzględniając okoliczności sprawy, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 207 § 2 p.p.s.a. odstąpił od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości.