Autor skargi kasacyjnej zarzucił również (s. 5 skargi kasacyjnej), że Sąd I instancji nie tylko niezasadnie zaakceptował wadliwe ustalenia organu co do stanu faktycznego sprawy, ale także niezasadnie przyjął, że Prezes NFZ dokonał prawidłowej wykładni art. 66 ust. 1 pkt 1 lit c i art. 82 ust. 1, ust. 4 i ust. 5 ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej. Podał, że Sąd Apelacyjny w W. w wyroku z dnia 25 lipca 2019 r., sygn. akt III AUa 424/19 przyjął, że objęcie udziałów, choćby w nieznacznej części, w spółce przez innych udziałowców należy uznać za okoliczność wyłączającą zastosowanie art. 8 ust. 6 pkt 4 u.s.u.s.
Prezes NFZ w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniósł o jej oddalenie oraz zasądzenie na rzecz organu kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna jest usprawiedliwiona, choć nie wszystkie jej zarzuty zasługują na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu biorąc pod uwagę tylko nieważność postępowania. Ponieważ w niniejszej sprawie nie stwierdzono żadnej z przesłanek nieważności wymienionych w art. 183 § 2 p.p.s.a., rozpoznanie sprawy nastąpiło w granicach zgłoszonych podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienia.
W niniejszej sprawie skarżąca kasacyjnie Spółka podniosła zarzuty zarówno związane z naruszeniem przepisów postępowania, jak i prawa materialnego.
Zarzuty dotyczące naruszenia przepisów postępowania co do zasady, winny być rozpatrywane w pierwszej kolejności, gdyż ocenę prawidłowości subsumcji danego stanu faktycznego pod zastosowany przepis prawa materialnego można przeprowadzić dopiero wówczas, gdy okaże się, że stan faktyczny przyjęty w zaskarżonym wyroku jest prawidłowy albo nie został skutecznie podważony (por. np. wyrok z dnia 27 czerwca 2012 r., sygn. akt II GSK 819/11, wyrok z dnia 26 marca 2010 r., sygn. akt II FSK 1842/08). Zasada ta nie ma jednak bezwzględnego charakteru. Zinterpretowanie prawa materialnego wyznacza bowiem kierunek prowadzonego postępowania dowodowego i w konsekwencji dokonywanych ustaleń. Dlatego też gdy źródłem wadliwego dokonania ustaleń w wyniku źle przeprowadzonego postępowania może być błędna wykładnia prawa materialnego, w pierwszej kolejności Naczelny Sąd Administracyjny powinien ocenić zarzuty dokonania błędnej wykładni prawa materialnego (por. M. Niezgódka-Medek [w:] B. Dauter, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, wyd. II, LEX/el. 2021, art. 174; wyroki NSA z: 9 listopada 2023 r., sygn. akt II GSK 65/23 i z 13 maja 2025 r., sygn. akt I GSK 1371/22).
Przedmiotem kontroli instancyjnej jest wyrok Sądu I instancji, którym WSA w Warszawie oddalił skargę P. B. na decyzję, którą Prezes NFZ stwierdził, że skarżący podlega obowiązkowemu ubezpieczeniu zdrowotnemu od dnia 24 maja 2012 r. do nadal jako wspólnik jednoosobowej sp. z o.o. Sąd I instancji, odwołując się wyroków: Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 15 listopada 2018 r., sygn. akt: III AUa 916/18 i SN z 3 sierpnia 2011 r., sygn. akt I UK 8 /11 uznał, że sprzedaż przez skarżącego byłej żonie w dniu 10 lipca 2012 r. 1% udziałów w Spółce, była czynnością pozorną, zawartą w celu obejścia prawa, a w konsekwencji nie spowodowała, że wnoszący skargę kasacyjną utracił przymiot jednego wspólnika w spółce z o.o. i nie podlega obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego.
W niniejszym przypadku to właśnie wykładnia przepisu prawa materialnego, tj. art. 66 ust. 1 pkt 1 lit c ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych, miała decydujący wpływ na kształt, zakres i kierunek postępowania administracyjnego. Z tego więc względu, w pierwszej kolejności odnieść się należy do tego zarzutu.
Według art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. c ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej, którego błędną wykładnię, a w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie zarzucono Sądowi I instancji, osoby spełniające warunki do objęcia ubezpieczeniami społecznymi, które są osobami prowadzącymi pozarolniczą działalność gospodarczą, podlegają obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego, z wyłączeniem osób, które zawiesiły wykonywanie działalności gospodarczej na podstawie ustawy Prawo przedsiębiorców.
Powołana ustawa w art. 5 pkt 21 stanowi, że osoba prowadząca działalność pozarolniczą, to osoba, o której mowa w art. 8 ust. 6 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2025 r., poz. 350), a więc m. in. wspólnik jednoosobowej spółki z o.o. (art. 8 ust. 6 pkt 4 tej ustawy). Zgodnie zaś z art. 4 § 1 pkt 3 ustawy z dnia 15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlowych (Dz.U. z 2024 r., poz. 18), w którym zawarto definicję legalną spółki jednoosobowej, spółka jednoosobowa to spółka kapitałowa, której wszystkie udziały albo akcje należą do jednego wspólnika albo akcjonariusza.
Katalog podmiotów podlegających obowiązkowemu ubezpieczeniu zdrowotnemu (art. 66 ust. 1 powołanej ustawy o świadczeniach) ma charakter zamknięty, a zatem jedynie osoby wymienione w tym przepisie podlegają obowiązkowemu ubezpieczeniu zdrowotnemu. Zatem kreowanie kolejnych kategorii osób podlegających ubezpieczeniu jako prowadzące działalność gospodarczą jest niedopuszczalne. Pogląd ten jest ugruntowany w orzecznictwie i w doktrynie (por. wyroki NSA z: 24 marca 2022 r., sygn. akt II GSK 188/22, z 11 lipca 2023 r., sygn. akt II GSK 1347/22, z 9 listopada 2023 r., sygn. akt II GSK 78/23 i II GSK 65/23, z 29 lutego 2024 r., sygn. akt II GSK 1427/23, z 27 czerwca 2024 r., sygn. akt II GSK 2149/23; W. Ostaszewski, M.Wiącek, Krytyka koncepcji tzw. wspólnika iluzorycznego, PiZS z 2022 r. z. 3, s. 37-41; Natalia Rosada Dwuosobowa spółka z o.o. (nie)skutecznym sposobem na uniknięcie płacenia składek ZUS, PP z 2022 r. z.4 poz. 24-27) i podziela go również Sąd orzekający w niniejszej sprawie.
Zdaniem NSA, wspomnianemu obowiązkowi podlega wyłącznie jedyny wspólnik sp. z o.o., a istnienie w spółce dwóch wspólników, bez względu na ich udziały, wyłącza możliwość stwierdzenia podlegania obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego na mocy art. 66 ust. 1 pkt 1 lit c ustawy o świadczeniach.
Nie jest sporne, że wnoszący skargę kasacyjną zbył swej byłej żonie w dniu 10 lipca 2012 r., 1% udziałów w Spółce. Od tej pory nie jest już jedynym wspólnikiem tej spółki. W ten sposób Spółka straciła charakter jednoosobowej spółki z o.o. z konsekwencjami dotyczącymi m. in. ubezpieczenia zdrowotnego. Status wspólnika spółki z o.o. nie jest zależny od liczby jego udziałów w spółce. Wspólnikiem spółki z o.o. w świetle art. 4 § 1 k.s.h., może być tylko jedna osoba, osoba, która posiada większość udziałów w spółce, a także osoba posiadająca jeden tylko udział. Wspólnikiem tej spółki jest zatem również była żona wnoszącego skargę kasacyjną.
Odnosząc się do argumentów organu i Sądu I instancji, opartych na poglądach wyrażanych przez Sąd Najwyższy, stwierdzić należy, że stanowisko SN nie znajduje prostego przełożenia na kwestie objęte zakresem przedmiotowym niniejszej sprawy. Zostało ono bowiem wyrażone na gruncie spraw, w których to wnioskodawcy, powołując się na nawiązanie stosunku pracy w oparciu o umowę o pracę, będąc "niemal jedynymi udziałowcami" w sp. z o.o., nie posiadając innego tytułu do ubezpieczenia społecznego, chcieli zostać objęci pracowniczym ubezpieczeniem społecznym. Wyroki te zapadały w specyficznych stanach faktycznych, w których udział innych (poza wspólnikiem dominującym) wspólników w kapitale spółki był bardzo mały (w zasadzie nie więcej niż 1%), a kategoria "iluzorycznego wspólnika" była przyjmowana jako punkt wyjścia do dalszego wnioskowania, że nie spełnia się przesłanka pracowniczego zatrudnienia. Analizując charakterystyczne elementy umownego stosunku pracy (podporządkowanie pracownicze, odpłatność pracy itd.) Sąd Najwyższy nie pomijał też argumentów związanych z charakterem stosunków korporacyjnych w funkcjonowaniu spółek prawa handlowego. Jednak nie można poglądów wyrażonych w uzasadnieniach tych orzeczeń automatycznie przenosić na odmienne stany faktyczne.
Z tych wszystkich powodów NSA uznaje za uzasadniony zarzut dotyczący naruszenia art. 66 ust. 1 pkt 1 lit c ustawy o świadczeniach.
Naczelny Sąd Administracyjny za nieuzasadniony uznał natomiast zarzut błędnej wykładni i niewłaściwego zastosowania art. 82 ust. 1, 2 i 5 ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej. Powołany przepis dotyczy opłacania składek od przychodów z różnych tytułów i wskazuje tytuły ubezpieczeń, z których należy odprowadzać składkę na ubezpieczenie zdrowotne w sytuacji wystąpienia u danej osoby zbiegu dwóch lub większej liczby tytułów do objęcia jej obowiązkowym ubezpieczeniem zdrowotnym.
W rozpoznawanej sprawie Sąd I instancji rozstrzygał wyłącznie w kwestii podlegania wnoszącego skargę kasacyjna obowiązkowemu ubezpieczeniu zdrowotnemu, a nie w kwestii opłacania składek z tytułu tego ubezpieczenia. WSA w Warszawie niejako na marginesie podał, że odrębną kwestią, podlegającą rozważeniu wyłącznie w odrębnym postępowaniu prowadzonym przez ZUS w sprawie wymiaru składek na ubezpieczenie zdrowotne, jest to, czy skarżący będzie zobowiązany opłacać składkę na ubezpieczenie zdrowotne.
Mając zatem na uwadze powołane wyżej argumenty i uznając, że ubezpieczeniu zdrowotnemu podlega z mocy ustawy tylko jedyny wspólnik spółki z o.o. , wadliwe i zbędne były ustalenia organu, zaakceptowane następnie przez Sąd I instancji, co do stosunków wewnętrznych spółki, skoro tego rodzaju okoliczności pozostawały bez znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy. Niezasadny (niekonsekwentny) jest więc zarzut procesowy skargi kasacyjnej, dotyczący nieprawidłowo przeprowadzonego przez organ postępowania dowodowego (art. 151 .p.s.a. w zw. z art. 7 i art. 8 k.p.a.). Jak już powiedziano, w świetle prawidłowej wykładni przepisu prawa materialnego kwestia ta nie ma znaczenia dla wyniku postępowania.
Na uwzględnienie nie zasługuje również drugi z zarzutów naruszenia prawa administracyjnego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit c p.p.s.a.) przez "nieodniesienie się lub lakoniczne odniesienie się do zarzutów podniesionych w skardze", a dotyczących nieprawidłowego ustalenia i oceny okoliczności faktycznych sprawy.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, brak podstaw do uznania, że uzasadnienie zaskarżonego wyroku nie spełnia wymogów określonych w art. 141 § 4 p.p.s.a. Przypomnieć należy, że ustawodawca w art. 141 § 4 p.p.s.a. określił niezbędne elementy uzasadnienia, tj. zwięzłe przedstawienie stanu sprawy, zarzutów podniesionych w skardze, stanowisk pozostałych stron, podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienie. Jeżeli w wyniku uwzględnienia skargi sprawa ma być ponownie rozpatrzona przez organ administracji, uzasadnienie powinno ponadto zawierać wskazania co do dalszego postępowania. W orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że naruszenie art. 141 § 4 p.p.s.a. może stanowić samodzielną podstawę kasacyjną w dwóch przypadkach: po pierwsze, jeżeli uzasadnienie orzeczenia wojewódzkiego sądu administracyjnego nie zawiera stanowiska co do stanu faktycznego przyjętego za podstawę zaskarżonego rozstrzygnięcia (por. uchwała NSA z 15 lutego 2010 r., sygn. akt II FPS 8/09, ONSAiWSA 2010, nr 3, poz. 39), po drugie, gdy uzasadnienie zaskarżonego wyroku zostało sporządzone w sposób uniemożliwiający przeprowadzenie jego kontroli przez Naczelny Sąd Administracyjny. W rozpoznawanej sprawie nie występuje żaden z wymienionych przypadków. Uzasadnienie zawiera wszystkie elementy konstrukcyjne przewidziane w tym przepisie. W uzasadnieniu Sąd I instancji przedstawił bowiem opis tego, co działo się w sprawie w postępowaniu przed organami administracji publicznej oraz przedstawił stan faktyczny przyjęty za podstawę wyroku, wyjaśniając, z jakich przyczyn skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Uzasadnienie w tym kształcie umożliwia przeprowadzenie kontroli instancyjnej ustaleń Sądu I instancji w kwestionowanym zakresie. To natomiast, że strona nie podziela stanowiska Sądu, czy też jej ocena, że uzasadnienie wyroku jest dla niej nieprzekonywujące, nie stanowi skutecznej przesłanki uwzględnienia tego zarzutu (por. wyroki NSA: z 29 kwietnia 2015 r., sygn. akt II GSK 470/14 i z 27 maja 2025 r., sygn. akt II GSK 2441/21).
Z tych wszystkich względów, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 188 p.p.s.a. uwzględnił skargę kasacyjną i jednocześnie stwierdzając, że istota sprawy jest dostatecznie wyjaśniona, rozpoznał skargę i uchylił zaskarżoną decyzję Prezesa NFZ z 29 kwietnia 2021 r.
Ponownie rozpoznając sprawę organ uwzględni wyrażone wyżej stanowisko co do wykładni prawa materialnego i tym samym braku podstaw do stwierdzenia podlegania przez skarżącego obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej w okresie wskazanym w zaskarżonej decyzji, w charakterze wspólnika spółki B. sp. z o.o.
O kosztach postępowania sądowoadministracyjnego NSA orzekł na podstawie art. 200, art. 203 pkt 1 i art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) oraz § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz.U. z 2023 r., poz. 1935), zasądzając od Prezesa NFZ na rzecz skarżącego 720 zł.