Wyrok NSA z dnia 14 października 2025, sygn. II GSK 680/25

Sąd nie dopatrzył się w działaniu organów nieprawidłowości w zakresie ustalenia, że sporne umowy były umowami o świadczenie usług, a zatem wykonując je, zainteresowany podlegał obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego na podstawie art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. e ustawy o świadczeniach. Organy obu instancji dokonały właściwej kwalifikacji prawnej spornych umów, opierając się przy tym na zgromadzonym w sprawie w sposób wystarczający materiale dowodowym. Wystarczająco zbadały wszystkie istotne okoliczności faktyczne związane ze sprawą oraz przeprowadziły dowody służące ustaleniu jej stanu faktycznego zgodnie z zasadami prawdy obiektywnej, a podjęte w tym zakresie rozstrzygnięcia zostały w sposób należyty uzasadnione.

Skargę kasacyjną od wyroku WSA w Warszawie wniósł płatnik, zaskarżając go w całości.

Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił naruszenie:

1. naruszenie przepisów postępowania mających istotny wpływ na rozstrzygnięcie sprawy, a mianowicie art. 151 P.p.s.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. w zw. z art. 7 w zw. z art. 77 w zw. z art. 80 K.p.a. poprzez oddalenie skargi pomimo istniejących podstaw do jej uwzględnienia, co wyrażało się w pominięciu przez Sąd I instancji, że organ w toku postępowania administracyjnego oparł się wyłącznie na niepełnym materiale dowodowym zgromadzonym przez inny organ administracji publicznej i tym samym uchylił się od obowiązku samodzielnego przeprowadzenia postępowania dowodowego, a w konsekwencji oparł decyzję na niekompletnym materiale dowodowym,

2. naruszenie przepisów postępowania mających istotny wpływ na rozstrzygnięcie sprawy, a mianowicie art. 151 P.p.s.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. w zw. z art. 7 i art. 77 § 1 i 107 § 1 pkt 6 K.p.a. poprzez oddalenie skargi mimo istniejących podstaw do jej uwzględnienia, co wyrażało się w pominięciu przez Sąd I instancji, że organ nie wyjaśnił w pełni stanu faktycznego i nie zebrał całości materiału dowodowego;

3. naruszenie przepisów postępowania mających istotny wpływ na rozstrzygnięcie sprawy, a mianowicie art. 141 § 4 P.p.s.a. poprzez niedostateczne wyjaśnienie w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku powodów, dla których Sąd nie uwzględnił zawartych w skardze zarzutów naruszenia art. 7, 77 § 1, 80, 107 § 1 pkt 6 K.p.a;

4. naruszenie przepisów prawa materialnego poprzez bezpodstawne zastosowanie art. 66 ust. 1 pkt 1 lit e oraz art. 85 ust. 4 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (dalej u.ś.o.z.] w zw. z art. 13 pkt 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (dalej: u.s.u.s.) przejawiające się w mylnym przyjęciu przez Sąd I instancji, że zainteresowany był osobą objętą obowiązkowym ubezpieczeniem emerytalnym, rentowym i wypadkowym, umowy łączące skarżącego i zainteresowanego stanowiły tytuł obowiązkowego ubezpieczenia, zainteresowany był osobą wykonującą pracę na podstawie umów o świadczenie usług, a skarżący, jako płatnik, miał obowiązek pobrania z dochodu zainteresowanego składki;

5. naruszenie przepisów prawa materialnego poprzez bezpodstawne zastosowanie art. 734 w zw. z art. 750 Kodeksu cywilnego, przejawiające się w mylnym zakwalifikowaniu przez Sąd I instancji umów łączących skarżącego z zainteresowanym jako umów o świadczenie usług, do których stosuje się odpowiednio przepisy o umowie zlecenia, podczas gdy wskazane umowy spełniają przesłanki umów o dzieło;

6. naruszenie przepisów prawa materialnego poprzez niezastosowanie art. 627 Kodeksu cywilnego, przejawiające się w mylnym przyjęciu przez Sąd I instancji, iż przepis ten nie powinien być zastosowany w sprawie, podczas gdy umowy łączące skarżącego z zainteresowanym miały charakter umów o dzieło;

7. naruszenie przepisów prawa materialnego poprzez niezastosowanie art. 65 § 2 Kodeksu cywilnego, przejawiającego się w niewzięciu pod uwagę woli stron wyrażonej w treści umów.

Na tej podstawie skarżący kasacyjnie wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz wydanych w sprawie decyzji obu instancji i zasądzenie na swoją rzecz kosztów postępowania.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podkreślono, że organy nie rozpatrzyły w ogóle praktycznych aspektów wykonania spornych umów, ani zgodnego zamiaru stron umów, nie ustaliły sposobu wykonania umów przez zainteresowanego, zaangażowania skarżącego w kontrolę prawidłowości ich wykonania, komunikacji stron umów zmierzającej do uszczegółowienia parametrów zamówionych dzieł. Ograniczyły się one jedynie do rozpatrzenia materiałów otrzymanych od ZUS, nie podejmując żadnej samodzielnej inicjatywy dowodowej.

Skarżący kasacyjnie dodał, że rezultatem części umów zawieranych z zainteresowanym, których przedmiotem były warsztaty wokalne, było osiągnięcie rezultatu w postaci występu scenicznego w zależności od umowy solistów lub zespołu w różnego rodzaju koncertach. Zainteresowany na podstawie zawartych umów - w ramach autorskich warsztatów śpiewu - stworzył wspólnie z uczestnikami warsztatów utwory wokalne uwzględniające poziom artystyczny i możliwości poszczególnych uczestników warsztatów. Jeżeli zaś chodzi o umowy, których przedmiotem były warsztaty artystyczne, to ich celem było osiągnięcie rezultatu w postaci artystycznych prac plastycznych, rzeźbiarskich, graficznych, malarskich i innych, a także m.in. przygotowania kryteriów oceny merytorycznej i artystycznej przedstawionych prac.

Prezes NFZ w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniósł o jej oddalenie i zasądzenie na swoją rzecz kosztów postępowania.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 183 § 1 P.p.s.a. (ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 935 z późn. zm.), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 P.p.s.a. Z tego więc względu Naczelny Sąd Administracyjny przy rozpoznaniu sprawy związany był granicami skargi kasacyjnej. Granice te są wyznaczone wskazanymi w niej podstawami, którymi może być naruszenie prawa materialnego, przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (art. 174 pkt 1 P.p.s.a.), albo naruszenie przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 P.p.s.a.). Naczelny Sąd Administracyjny, rozpoznając skargę kasacyjną, bada legalność wyroku Sądu I instancji jedynie w zakresie zakwestionowanym przez autora skargi kasacyjnej, a nie rozpoznaje sprawy ponownie w jej całokształcie.

Kierując się powyższymi zasadami, należało przyjąć, że skarga kasacyjna okazała się nieskuteczna i nie mogła prowadzić do uchylenia skarżonego wyroku.

Skarga kasacyjna płatnika oparta została na obu podstawach z art. 174 P.p.s.a. W związku z tym w pierwszej kolejności odnieść się należy do podniesionych w tej skardze zarzutów procesowych.

Zarzuty procesowe skargi kasacyjnej uznać należy za niezasadne. Strona w różnych jednostkach redakcyjnych swojej skargi kasacyjnej (jej zarzutach) podnosi uchybienia procesowe, jakich miał się dopuścić WSA w Warszawie, jednakże wszystkie one zmierzają do wskazania, że Sąd I instancji naruszył treść art. 151 P.p.s.a., z powodu bezpodstawnego, zdaniem skarżącego, oddalenia skargi w sytuacji, gdy organy nie wyjaśniły dostatecznie stanu faktycznego sprawy, który ustalony został na podstawie niekompletnie zebranego materiału dowodowego.

Z tak stawianymi zarzutami nie można się zgodzić, gdyż o uchybieniach procesowych dotyczących ustaleń faktycznych można mówić tylko wtedy, gdy stan sprawy administracyjnej pozostaje niewyjaśniony z punktu widzenia jej istoty. W rozpoznawanej sprawie taką istotną okolicznością było stwierdzenie czy zainteresowana realizujący umowę na rzecz płatnika wykonywała dzieło, czy też usługi, gdyż ta kwalifikacja prawna miała znaczenie dla podlegania obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego, w świetle art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. e) ustawy o świadczeniach.

W stanie faktycznym sprawy ta okoliczność potwierdzona została umowami sporządzonymi w formie pisemnej, zatem sam fakt zawarcia umów był bezsporny, jak również ich treść. Problemem nie było to, że umowy zawarto, ale to, jak je należało ocenić, z punktu widzenia przepisów dotyczących umowy o dzieło i umowy o świadczenie usług, do której ma zastosowanie regulacja odnosząca się do umowy zlecenia. Zatem problem prawny w zakresie stanu faktycznego nie ogniskuje się na ustaleniu samego istnienia umów czy ich treści, ale ocenie zawartych w nich postanowień, a tym samym ocenie ustaleń faktycznych. Rozpoznawane zarzuty nie zmierzały do zakwestionowania zasadności oceny ustaleń, ale zmierzały do wykazania braku tych ustaleń lub ich niewystarczającego zakresu. Z zasady prawdy obiektywnej (art. 7 K.p.a.) wywieść należy, że podjęcie podjęcia wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia oraz załatwienia sprawy wymaga rozważenia, jakie fakty mają w sprawie znaczenie. O tym decydują zaś normy prawa materialnego, czyli w niniejszej sprawie art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. e) ustawy o świadczeniach. W myśl tego przepisu, obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego podlegają osoby spełniające warunki do objęcia ubezpieczeniami społecznymi lub ubezpieczeniem społecznym rolników, które są osobami wykonującymi pracę na podstawie umowy agencyjnej lub umowy zlecenia albo innej umowy o świadczenie usług, do której stosuje się przepisy Kodeksu cywilnego dotyczące zlecenia lub osobami z nimi współpracującymi. Zatem stwierdzenie podlegania obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego przez osobę spełniającą warunki do objęcia ubezpieczeniami społecznymi lub ubezpieczeniem społecznym rolników wymagało oceny umowy, na podstawie której osoba ta wykonywała pracę.

Na tę okoliczność w rozpoznawanej sprawie przeprowadzono dowód z umów łączących skarżącego z zainteresowanym.

W okolicznościach przedmiotowej sprawy brak było podstaw do przyjęcia, że Sąd I instancji zaaprobował ustalenia faktyczne oparte na niekompletnym materiale dowodowym. Postanowienia niespornych, co do treści umów – obejmowały niewątpliwie prowadzenie warsztatów artystycznych. Zainteresowany nie była wykonawcą przygotowywanych z jego udziałem utworów, ale osobą wspomagającą uczestników warsztatów do wykonania przez nich samodzielnie konkretnych utworów.

Za chybione uznać należało też wywody, że dowody w sprawie oceniono z naruszeniem granic prawem przewidzianej swobody. Zgodnie bowiem z art. 80 K.p.a., organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona.

W tym miejscu podkreślić należy, że nie można jednak mylić faktów z ich oceną prawną. Fakty to zdarzenia, sytuacje, zjawiska, ich ocena zaś to proces stosowania prawa, subsumcja stanu faktycznego. Tak więc podważanie rezultatów oceny prawnej nie może być oparte na zarzucie naruszenia przepisu postępowania, jakim jest art. 80 K.p.a. (por. wyrok NSA z 22 marca 2019 r., sygn. akt II OSK 1186/17 i wskazane tam stanowisko komentatorów – B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, WKP 2018, teza 17 do art. 183).

Wobec powyższego Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że - wbrew wywodom skargi kasacyjnej - Sąd I instancji nie miał podstaw do stwierdzenia, że organy naruszyły wskazane przepisy postępowania i to w dodatku w sposób mogący mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) P.p.s.a.). Podkreślenia wymaga także, że w postępowaniu kasacyjnym (stosownie do art. 174 pkt 2 P.p.s.a.) zarzut naruszenia przepisów postępowania może być skuteczną podstawą kasacyjną wyłącznie wówczas, jeżeli uchybienie przepisom proceduralnym mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Niezasadne więc okazały się zarzuty sformułowane w pkt I. lit. a) i b) petitum skargi kasacyjnej.

Wobec powyższego ocena, czy kontrolowane umowy były umowami o świadczenie usług, było kwestią zastosowania powołanego art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. e) ustawy o świadczeniach. Zastosowanie przepisu prawna materialnego - subsumcja - polega bowiem właśnie na ocenie, czy stan faktyczny sprawy odpowiada stanowi hipotetycznemu przewidzianemu w normie prawnej, czy ten stan faktyczny może być "podciągnięty" pod hipotezę określonej normy prawnej.

W zakresie zarzutów kasacyjnych podnoszących naruszenie prawa materialnego jako nietrafne należało uznać te, które wiązały wadliwość wyroku WSA w Warszawie w związku z naruszeniem art. 65 § 2 K.c., art. 734 w związku z art. 750 K.c. i art. 627 K.c., polegającym na niewłaściwym kwalifikowaniu umów zawartych przez skarżącego z zainteresowanym, jako umów o świadczenie usług, a nie umów o dzieło, ze względu na nieodwołanie się do woli stron, a tylko do treści umów.

Istotnie, zgodnie z art. 65 § 2 K.c. w umowach należy raczej badać, jaki był zgodny zamiar stron i cel umowy, aniżeli opierać się na jej dosłownym brzmieniu, biorąc pod uwagę zasadę swobody umów określoną w art. 3531 K.c. Naczelny Sąd Administracyjny podziela jednak pogląd, że o zakwalifikowaniu umowy cywilnoprawnej - celem oceny zasadności zastosowania art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. e) ustawy o świadczeniach - nie decyduje wola stron czy nazwa umowy, lecz rzeczywisty (obiektywny) przedmiot umowy. Istotny jest przedmiot umowy, sposób i okoliczności jej wykonywania, cechy charakterystyczne dla danego stosunku prawnego, które odróżniają zawartą i realizowaną umowę od innych umów cywilnoprawnych. Nawet bowiem zgodny zamiar stron umowy nie może zmieniać ustawy, tak też zresztą wynika wprost z art. 58 § 1 K.c. (por. wyrok NSA z 6 sierpnia 2019 r., sygn. akt II GSK 1697/17; dost. w CBOiIS.: orzeczenia.nsa.gov.pl). Strony umowy nie mogą więc oświadczeniem woli kształtować swych publicznoprawnych obowiązków odmiennie, niż wynika to z przepisów administracyjnego prawa materialnego. Autonomia woli stron w zakresie odnoszącym się do kształtowania treści umowy nie może bowiem prowadzić do nadawania tej umowie treści odmiennych od tych, które wynikają z przyjętych umową postanowień, a tym samym prowadzić do dowolnego kwalifikowania zawartej umowy, wbrew jej treści oraz wbrew prawu i mieć przesądzający charakter (zob. wyroki NSA z 3 lutego 2021 r., sygn. akt II GSK 1492/18; w sprawach: II GSK 135/19, II GSK 106/19, II GSK 115/19, II GSK 86/19; 4 sierpnia 2022 r. w sprawach o sygn. II GSK 908/19, II GSK 924/19- wszystkie dost. w CBOiIS).

Dlatego oparcie skargi kasacyjnej na naruszeniu art. 65 § 2 K.c. nie mogło być uznane za usprawiedliwione (zarzut ujęty w pkt II. lit. d) petitum skargi kasacyjnej).

Co do podnoszonego przez skarżącego kasacyjnie błędnego zastosowania art. 734 K.c. w zw. z art. 750 K.c. i niezastosowaniu art. 627 K.c., stwierdzić należy, że skoro wola stron nie może zmieniać ustawy, a strony nie mogą nazwać realizacją umową o dzieło zobowiązania, którego przedmiotem nie jest dzieło w rozumieniu art. 627 K.c., to zawarte umowy należało przede wszystkim oceniać na podstawie ich treści.

W rozpoznawanej sprawie, z treści umów zawartych między skarżącym a zainteresowanym nie wynikało, by efektem przeprowadzonych warsztatów miało być zindywidualizowane dzieło, zwłaszcza że rezultat umowy w chwili jej zawierania nie był możliwy do ustalenia. Prowadzone przez zainteresowanego warsztaty zmierzały bowiem do przygotowania ich uczestników do występów lub wytworzenia przez nich utworów artystycznych, a więc oparte były o kryteria starannego działania osoby je prowadzącej - zainteresowanego. Wiążące skarżącego umowy z zainteresowanym nie stanowiły zatem umów o dzieło. Dodać w tym miejscu należy, że tematy warsztatów pozostawiono do uznania prowadzącego, który miał przekazać uczestnikom wiedzę z danej dyscypliny, w ramach tych warsztatów i przygotowania kryteriów oceny ich prezentacji. W tym przypadku określony przedmiot umów nie charakteryzował się wymaganą cechą indywidualizującą utwór (dzieło) przede wszystkim dlatego, że nawet w zarysie nie konkretyzował wymogów, co do przeprowadzenia warsztatów czy przygotowania kryteriów oceny prezentacji. Oznacza to, że cechy warsztatów oraz kryteriów oceny prezentacji pozostawiono do uznania wykonawcy, a więc w momencie zawierania umów nie były one znane, co dodatkowo wykluczało uznanie analizowanych umów za umowy o dzieło. Rezultat dotyczył czynności innych niż zainteresowany osób, za których działania odpowiedzialności on nie ponosił. Ponadto w treści umów nie było postanowienia, że ideą warsztatów jest przygotowanie dzieła, bez względu na to czy miało by to być dzieło materialne lub niematerialne.

Naczelny Sąd Administracyjny zauważa, że dziełem w tych przypadkach nie jest samo prowadzenie działań (czynności) powtarzalnych, technicznych choćby wykładu czy warsztatów. Dziełem może być w tych sytuacjach produkt materialny lub niematerialny, jeżeli z góry został założony i zrealizowany przez wykonawcę dzieła. Choćby to miało być nauczenie pewnych umiejętności praktycznych, to ten cel musi być możliwy do ustalenia w treści umowy. W rozpoznawanej sprawie działanie zainteresowanego, prowadzącego warsztaty tych cech nie posiadało, tym samym nie można było przyjąć, że celem ich prowadzenia była realizacja dzieła w rozumieniu przepisów ustawy o świadczeniach. Bez wpływu na taka ocenę umów pozostaje osobisty charakter świadczenia i przewidziana w umowach odpowiedzialność wykonawcy.

Zatem zarzuty ujęte w pkt II. lit. b)i c) petitum skargi kasacyjne okazały się niezasadne.

Mając na uwadze powyższe, za nietrafny należało uznać także zarzut naruszenia przez Sąd I instancji przepisów prawa materialnego, podnoszący bezpodstawność zastosowania w sprawie art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. e) oraz art. 85 ust. 4 ustawy o świadczeniach w związku z art. 13 pkt 2 u.s.u.s. (z pkt II. lit. a) i przyjęcia, że zainteresowany był osobą objętą obowiązkiem ubezpieczenia zdrowotnego, jako osoba działająca w ramach umowy o świadczenie usług, a nie umowy o dzieło.

Mając na uwadze powyższe Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 P.p.s.a., oddalił skargę kasacyjną.

Na podstawie art. 209, art. 204 pkt 1 P.p.s.a. oraz art. 207 § 1 w zw. z art. 205 § 2 P.p.s.a. oraz § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1935 z późn. zm.) Naczelny Sąd Administracyjny zasądził od skarżącego kasacyjnie na rzecz Prezesa NFZ 240 zł, tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. Kwota ta obejmuje zwrot kosztów zastępstwa procesowego przez radcę prawnego, który sporządził odpowiedź na skargę kasacyjną.