o "przeprowadzenie dowodów z badań laboratoryjnych" szczepionki [...] oraz badań wymienionych w skardze kasacyjnej naukowców objętych ich publikacjami, a także o wystąpienie do Trybunału Konstytucyjnego z pytaniem o zgodność art. 2, art. 5 ust. 1 pkt 2, art. 17 ust. 1, art. 17 ust. 10 pkt 1 i 2 oraz art. 17 ust. 11 u.z.z. z art. 2, art. 30, art. 31 ust. 1-3, art. 68 ust. 1-3 i art. 87 ust. 1 Konstytucji RP, w zakresie, w jakim "nie przewidują one wolności wyboru rodziców w zakresie szczepień" i rejestru powikłań oraz celowego funduszu na wsparcie finansowe, rehabilitację osób, u których wystąpiły powikłania oraz w zakresie, w jakim Główny Inspektor Sanitarny ogłasza lub Minister Zdrowia określa Program Szczepień Ochronnych na dany rok i wykaz chorób ze wskazaniami co do szczepionek, przez co rozstrzyga o wolnościach obywatelskich
z pominięciem ustawy, względnie o zwrócenie się do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej o wykładnię art. 8 ust. 1 Konwencji, w celu ustalenia czy system szczepień ochronnych nie przewidujący świadczeń odszkodowawczych dla dotkniętych powikłaniami poszczepiennymi nie stanowi naruszenia tego przepisu.
Minister Zdrowia wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej w całości.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Stosownie do art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024 r., poz. 935, zwanej dalej p.p.s.a.), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W badanej sprawie nie wystąpiły podstawy nieważności postępowania sądowoadministracyjnego wymienione w art. 183 § 2 p.p.s.a. Z tego względu Naczelny Sąd Administracyjny przy rozpoznawaniu sprawy związany był granicami skargi kasacyjnej. Granice te wyznaczają podstawy określone w art. 174 p.p.s.a. Stosownie do tego przepisu, skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego poprzez jego błędną wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie; 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw.
Nie zasługiwał na uwzględnienie zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. poprzez jego niezastosowanie, podczas gdy na mocy art. 134 p.p.s.a. istniały podstawy do uchylenia zaskarżonego postanowienia z powodu błędnej wykładni art. 87 Konstytucji RP w zw. z art. 17 ust. 11 u.z.z., poprzez nałożenie obowiązku (w zakresie dawek
i terminów szczepień) na podstawie aktu, który nie był źródłem prawa powszechnie obowiązującego, jakim był komunikat Głównego Inspektora Sanitarnego. Powiązanie zarzutu z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. jest nieadekwatne w stosunku do natury kolejnych powoływanych regulacji, a zwłaszcza art. 17 ust. 11 u.z.z., który jest przepisem prawa materialnego, o jakim mowa w art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. Na wstępie podkreślenia wymaga, że dopuszczalność uregulowania wymagalności obowiązkowych szczepień, jak i liczby dawek poszczególnych obowiązkowych szczepień ochronnych w reżimie art. 17 ust. 11 w zw. z § 5 r.s.o., tj. w drodze komunikatu Głównego Inspektora Sanitarnego, w formie Programu Szczepień Ochronnych stanowiło już przedmiot oceny Trybunału Konstytucyjnego. W wyroku z dnia z dnia 9 maja 2023 r., sygn. akt SK 81/19 (Dz.U. z 2023 r., poz. 909) stwierdzono, że regulacja ta jest niezgodna z art. 47 w zw. z art. 31 ust. 3 i art. 87 Konstytucji RP. Wyrok ten wszedł w życie 12 maja 2023 r. a termin na dostosowanie regulacji do wyroku ustalono na 12 listopada 2023 r. Zgodnie z oceną Trybunału Konstytucyjnego, Program Ochrony Szczepień wydawany w formie komunikatu Głównego Inspektora Sanitarnego nie ma waloru aktu prawa powszechnie obowiązującego, a pomimo tego ingeruje w sferę praw jednostki. Obowiązek szczepień ochronnych mógł być uregulowany co najmniej na poziomie rozporządzenia. Termin szczepień ochronnych przesądzający o dacie wymagalności obowiązku tych szczepień oraz liczba dawek nie mogły zatem być uregulowane komunikatem organu Inspekcji Sanitarnej. W dacie orzekania przez organy przepisy poddane ocenie Trybunału Konstytucyjnego korzystały jeszcze z domniemania legalności. Dochodzony obowiązek powstał również przed 1 października 2023 r. (a więc przed wejściem w życie art. 5 pkt 1 lit. b tiret drugie w zw. z art. 23 pkt 3 ustawy z dnia 17 sierpnia 2023 r. o zmianie ustawy
o refundacji leków, środków spożywczych specjalnego żywienia oraz wyrobów medycznych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2023 r., poz. 1938, zwanej dalej nowelą), w następstwie którego nowe brzmienie art. 17 ust. 10 (nowy pkt 2a) u.z.z. wygenerowało upoważnienie ustawowe dla ministra właściwego do spraw zdrowia do wprowadzenia w drodze rozporządzenia schematu szczepienia przeciw chorobie zakaźnej obejmującego liczbę dawek i terminy ich podania wymagane dla danego szczepienia uwzględniające wiek osoby objętej obowiązkiem szczepienia), a dopiero w nowym stanie prawnym powstała legitymacja do ustalania terminów wymagalności obowiązku szczepienia na podstawie § 3 rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 27 września 2023 r. w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych (Dz.U. z 2025 r., poz. 782, zwanego dalej r.s.o.2). Jak przyjmuje się w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, powstanie obowiązku szczepień ochronnych pod rządami przepisów art. 17 ust. 10 u.z.z. i § 5 r.s.o.1 w świetle wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 9 maja 2023 r., sygn. akt SK 81/19 wymaga uwzględnienia przez organy rozpatrujące zarzut egzekucyjny oparty na braku wymagalności obowiązku wykonania szczepień ochronnych (art. 33 § 2 pkt 6 u.p.e.a.) wpływu tej niekonstytucyjności na konieczność płynnej realizacji szczepień ochronnych w celu zabezpieczenia interesu publicznego, jakim jest zdrowie publiczne (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 grudnia 2023 r., sygn. akt II GSK 1709/23, CBOSA). Podkreślić należy, iż rolą przepisów r.s.o.2 było wykonanie wspomnianego wyroku Trybunału Konstytucyjnego (zob. wyrok NSA z dnia 20 lutego 2025 r., II GSK 1374/24, CBOSA). Innymi słowy niekonstytucyjność rozwiązań normatywnych co do kolejnych dawek oraz terminów ich podawania nie ma końcowo wpływu na ocenę wymagalności samego obowiązku ustawowego, który ex lege, z mocy art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. b u.z.z. wprowadzono legalnie i w sposób odpowiadający standardom konstytucyjnym. Wymaga zatem od organów administracji publicznej stosujących prawo wyłącznie uwzględnienia zaktualizowanych (a więc już konstytucyjnych), stosownie do etapu postępowania egzekucyjnego, uregulowań w zakresie terminów i dawek szczepionek przeciwko poszczególnym chorobom zakaźnym. Nie uległ w sprawie naruszeniu również art. 134 p.p.s.a. W ramach tego zarzutu skarżąca nie określiła na czym miałoby polegać wykroczenie przez Sąd I instancji poza granice sprawy w rozumieniu art. 134 § 1 p.p.s.a, względnie z jakich powodów uznała, że Sąd I instancji ograniczył się do rozpoznania sprawy badając wyłącznie zarzuty skargi; tym bardziej, że na s. 7 uzasadnienia zaskarżonego wyroku wprost zakreślono, iż granice oceny Sądu I instancji zostały wyznaczone nie tylko zarzutami skargi ale klauzulą art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz.U. z 2024 r., poz. 1267).
Kolejne dwa zarzuty zostały konstrukcyjnie powiązane z pierwszym. Skarżąca twierdzi bowiem, że skoro dawki szczepionek oraz terminy ich przyjmowania określone zostały poza katalogiem źródeł prawa powszechnie obowiązującego, doszło w jej przypadku do naruszenia "art. 5 ust. 1 pkt 1b" u.z.z. w zw. z § 3 r.s.o., bo obowiązek szczepień wprowadzono na poziomie niższym niż rozporządzenie, a zatem miała miejsce przeszkoda braku wymagalności w dochodzeniu tego obowiązku w rozumieniu art. 33 § 1 pkt 2 u.p.e.a. Po pierwsze, regulacje u.z.z. nie znają takiej jednostki redakcyjnej jak "art. 5 ust. 1 pkt 1b". Po drugie, nawet jednak jeśli chodziło o art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. b u.z.z. nakładający z mocy prawa obowiązek poddania się szczepieniom ochronnym przez wszystkie osoby przebywające na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, to aktualność zachowują motywy podniesione przy okazji zarzutu poprzedniego. Skoro obowiązek szczepień powstał z mocy niekwestionowanego pod względem konstytucyjności art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. b u.z.z., to niekonstytucyjność regulacji o terminach szczepień oraz dawkach szczepionek, które z natury rozciągłości procesu wykonywania obowiązku zmuszają administrację publiczną do uwzględniania bieżącego (a więc już konstytucyjnego, zgodnie z regulacjami r.s.o.2) stanu prawnego w celu zapewnienia ciągłości realizacji ustawowego obowiązku, zarzut skargi kasacyjnej przestaje mieć znaczenie z punktu widzenia wymagalności. Wymagalność bowiem od dnia stwierdzenia obowiązku (tj. wystawienia tytułu wykonawczego) istnieje w sposób niezakłócony, zaś realia normatywne aż do dnia wykonania tego obowiązku w całości dają organom podstawę do legalnego odkodowania treści tego obowiązku, tzn. konkretnych dat granicznych i dawki przypisanej tym terminom szczepionki przeciwko określonej chorobie zakaźnej. Nie mogło więc dojść do naruszenia art. 33 § 1 pkt 2 u.p.e.a. poprzez nieuprawnione oddalenie zarzutu, w którym Sąd I instancji nie dopatrzył się naruszenia prawa określonego w art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a.
Nie zasługiwał na uwzględnienie zarzut naruszenia przez Sąd I instancji przepisów art. 8 ust. 1 Konwencji w zw. z art. 31 ust. 1, art. 47 i art. 68 Konstytucji RP, poprzez nieuprawnione ograniczenie prawa do ochrony życia prywatnego oraz prawa do ochrony zdrowia, pomimo tego, że ograniczenia nie spełniają przesłanek konieczności, proporcjonalności i wprowadzenia w drodze ustawy. Przepis art. 8 ust. 1 Konwencji ustanawia prawo do poszanowania życia prywatnego, mieszkania i korespondencji; regulacje konstytucyjne obejmują zaś: wolność człowieka (art. 31 ust. 1 Konstytucji RP), prawo do ochrony życia prywatnego, rodzinnego, czci i dobrego imienia oraz decydowania o swoim życiu osobistym (art. 47 Konstytucji RP) i prawo do ochrony zdrowia (art. 68 Konstytucji RP). Tak sformułowany zarzut koncentruje się wyłącznie na sygnalizacji kolizji zachodzącej między interesami skarżącej, a uciążliwościami wynikającymi z ustawowego obowiązku poddawania się szczepieniom ochronnym. Zupełnie jednak nie uwzględniono tego, że art. 31 ust. 3 Konstytucji RP uprawnia organy władzy publicznej do wprowadzania ograniczeń w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw, o ile tylko zajdzie usprawiedliwiona potrzeba wynikająca z konieczności ochrony m.in. wartości, jaką jest zdrowie publiczne. Zarzuty skargi kasacyjnej w żadnej mierze nie wskazują, czy tę granicę ingerencji w sferę zdrowia indywidualnego obywatela (choćby narażając niektóre osoby na odczyny poszczepionkowe) oraz sferę jego życia prywatnego (choćby poprzez wkroczenie administracji publicznej w życie prywatne osoby mechanizmami procedury przymusowej) w badanej sprawie przekroczono i to w sposób tak istotny, że zmuszałoby to sąd do odmowy zastosowania art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. b u.z.z., który stanowi wypowiedź ustawodawcy wyznaczającą granicę wspomnianej proporcjonalności.
Nie zasługiwał na uwzględnienie zarzut naruszenia przez Sąd I instancji przepisu "art. 33 § 1 pkt 8 ustawy o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych" poprzez uznanie, że grzywna nie stanowi środka zbyt uciążliwego. Tak oznaczona jednostka redakcyjna u.z.z. nie istnieje. Jeżeli natomiast intencją skarżącej było sformułowanie zarzutu naruszenia art. 33 § 1 pkt 8 u.p.e.a. (który rzeczywiście formułuje zakaz stosowania środka egzekucyjnego zbyt uciążliwego), to i taki zarzut ocenić należy jako chybiony. Na tle badanej sprawy zastosowano środek egzekucyjny w postaci grzywny w celu przymuszenia. W przypadku obowiązków o charakterze niepieniężnym, których natura nie pozwala na wykonanie go przez inny podmiot (a do takich należy obowiązek poddania się szczepieniom ochronnym) grzywna określona w art. 119 § 1 u.p.e.a. jest środkiem egzekucyjnym najmniej dotkliwym. Tuż po niej organ egzekucyjny miał do wyboru, z wiążącej go listy art. 1a pkt 12 lit. b u.p.e.a., wyłącznie przymus bezpośredni (tiret piąte), a więc środek dotkliwy w znacznie większym stopniu. W ramach zarzutu kasacyjnego nie wskazano nadto, jaki inny środek zastosowany mógłby zostać przez organ aby zarzut egzekucyjny oparty na art. 33 § 1 pkt 8 u.p.e.a. mógł okazać się zasadny.
Nie zasługiwały na uwzględnienie również zarzuty oparte na niedopatrzeniu się przez Sąd I instancji naruszenia przez Ministra Zdrowia regulacji o sposobie sporządzania tytułu wykonawczego, zawartych w art. 27 § 1 pkt 3 u.p.e.a. (poprzez określenie terminu na realizację obowiązku liczonego od dnia doręczenia tytułu wykonawczego) i art. 59 u.p.e.a. w zw. z § 1 i 2 r.s.w.2 (poprzez zastosowanie wzoru tytułu wykonawczego obowiązującego "do 5 września 2016 r."), co miałoby dowodzić rozpatrzenia zarzutu egzekucyjnego z naruszeniem art. 33 § 1 pkt 10 u.p.e.a. Przepis art. 27 § 1 pkt 3 u.p.e.a. w zakresie określenia treści dochodzonego obowiązku zezwala na stwierdzenie jego istnienia co do obowiązków powstających ex lege, już z dniem wystawienia tytułu wykonawczego. Każde zatem określenie terminu przypadającego po tej dacie, jest rozwiązaniem korzystniejszym dla zobowiązanego. Pozwala mu, mimo wystawienia tytułu, wykonać obowiązek bez narażania się na kolejne czynności egzekucyjne. Rozwiązanie polegające na wskazaniu terminu realizacji obowiązku w terminie liczonym od dnia doręczenia tytułu wykonawczego, odnajdywało zatem podstawy w art. 18 u.p.e.a. w zw. z art. 7 k.p.a. Druga partia zarzutu pomija natomiast, że wzór tytułu wykonawczego wprowadzony przez r.s.w.2 z mocy § 2 i § 4 tego rozporządzenia, dopuszczał stosowanie dotychczasowych wzorów (określonych w załączniku nr 2 do rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 16 maja 2014 r. w sprawie wzorów tytułów wykonawczych stosowanych w egzekucji administracyjnej, Dz.U. z 2014 r., poz. 650) aż do dnia 5 września 2017 r. (tworząc termin roczny liczony od dnia wejścia w życie r.s.o.2, a więc od 5 września 2016 r.). Termin ten upływał 5 września 2017 r., zaś tytuł egzekucyjny (nr [...]) został wydany przed jego upływem, tj. [...] stycznia 2017 r.
Nie zasługiwał na uwzględnienie zarzut naruszenia przez Sąd I instancji art. 141 § 4 p.p.s.a. poprzez niewskazanie w uzasadnieniu wyroku aktu prawnego, z którego wynika wymagalność obowiązku poszczególnych dawek szczepionek oraz niewskazanie dowodów, na których "oprał się organ oraz dowodów, którym odmówił wiary", stwierdzając wymagalność obowiązku, podleganie go egzekucji administracyjnej i brak wskazania, którego szczepienia obowiązek dotyczy. Stosownie do tego unormowania, uzasadnienie wyroku powinno zawierać zwięzłe przedstawienie stanu sprawy, zarzutów podniesionych w skardze, stanowisk pozostałych stron, podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienie (zd. pierwsze); jeżeli w wyniku uwzględnienia skargi sprawa ma być ponownie rozpatrzona przez organ administracji, uzasadnienie powinno ponadto zawierać wskazania co do dalszego postępowania (zd. drugie). W badanej sprawie wydano wyrok oddalający skargę, zatem zastosowanie znajdowało wyłącznie zd. pierwsze art. 141 § 4 p.p.s.a. Wbrew ocenie skarżącej, wyrok I instancji spełniał wszelkie wymogi stawiane przez tę regulację. W uzasadnieniu Sąd I instancji zwięźle zaprezentował dotychczasowy przebieg sprawy (s. 1-5 uzasadnienia wyroku I instancji), zarzuty skargi (s. 5-7 uzasadnienia wyroku I instancji), stanowisko strony przeciwnej (s. 7 uzasadnienia wyroku I instancji) oraz podstawę prawną wyroku (s. 7 i 13 uzasadnienia wyroku I instancji) i jej wyjaśnienie (s. 8-12 uzasadnienia wyroku I instancji).
Zawarty w skardze kasacyjnej wniosek dowodowy o "przeprowadzenie dowodów
z badań laboratoryjnych" szczepionki [...] oraz badań wymienionych w skardze kasacyjnej naukowców objętych ich publikacjami, jest wnioskiem oczywiście nieusprawiedliwionym. Nie spełnił bowiem wymogów art. 106 § 3 p.p.s.a. Badania laboratoryjne nie mieszczą się w zakresie przedmiotowym dokumentu, o jakim mowa
w art. 106 § 3 p.p.s.a. Nadto, skarżąca nie wykazała w jaki sposób poglądy doktryny
z zakresu medycyny mogłyby przełożyć się na wynik sprawy, której istota obejmuje zarzuty egzekucyjne określone w art. 33 § 1 pkt 2, 6, 8 i 10 u.p.e.a.
Naczelny Sąd Administracyjny nie dostrzegł też podstaw do występowania
z pytaniem prawnym do Trybunału Konstytucyjnego co do zgodności art. 2, art. 5 ust. 1 pkt 2, art. 17 ust. 1, art. 17 ust. 10 pkt 1 i 2 oraz art. 17 ust. 11 u.z.z. z art. 2, art. 30,
art. 31 ust. 1-3, art. 68 ust. 1-3 i art. 87 ust. 1 Konstytucji RP, w zakresie w jakim "nie przewidują one wolności wyboru rodziców w zakresie szczepień" i rejestru powikłań oraz celowego funduszu na wsparcie finansowe, rehabilitację osób, u których wystąpiły powikłania oraz w zakresie w jakim Główny Inspektor Sanitarny ogłasza lub Minister Zdrowia określa Program Szczepień Ochronnych na dany rok i wykaz chorób ze wskazaniami co do szczepionek, przez co rozstrzyga o wolnościach obywatelskich
z pominięciem ustawy. Jak wykazywano to już we wcześniejszych partiach uzasadnienia, przedmiot badanej sprawy (a tym samym treść rozstrzygnięcia) w żadnym względzie nie jest powiązany z zasadnością ustawowego wprowadzenia obowiązku szczepień ochronnych. Nie było też podstaw aby zwracać się do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej o wykładnię art. 8 ust. 1 Konwencji, w celu "ustalenia czy system szczepień ochronnych nie przewidujący świadczeń odszkodowawczych dla dotkniętych powikłaniami poszczepiennymi nie stanowi naruszenia tego przepisu". Przedmiotem rozstrzygnięcia Ministra Zdrowia była wyłącznie kwestia rozpatrzenie enumeratywnie wskazanych zarzutów egzekucyjnych; żadna z podstaw zarzutów zastosowanych przez Wojewodę Pomorskiego, a następnie Ministra Zdrowia nie nawiązywała nawet do sfery odpowiedzialności odszkodowawczej organów władzy publicznej w dziedzinie realizacji obowiązku szczepień ochronnych.
Z tych wszystkich względów, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.