Wyrok wraz z uzasadnieniem, a także inne powoływane w dalszej części orzeczenia sądów administracyjnych, są dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych (http://orzeczenia.nsa.gov.pl).
2. Skarga kasacyjna.
Skargę kasacyjną od wyroku sądu pierwszej instancji złożył pełnomocnik Prezydenta G. Zaskarżonemu w całości wyrokowi postawione zostały zarzuty:
I. na podstawie art. 174 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 z późn. zm., dalej "p.p.s.a."), naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a to:
- art. 146 § 1 w związku z art.145 §1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. przejawiające się tym, że sąd w wyniku niewłaściwej kontroli legalności działalności administracji publicznej dostrzegł naruszenie przepisów i zastosował określone w ustawie p.p.s.a. środki kontroli legalności, a w konsekwencji uchylił zaskarżoną interpretację, choć postępowanie nie było dotknięte żadną z wad polegającą na naruszeniu tak prawa materialnego uzasadniającą uchylenie interpretacji;
II. na podstawie art. 174 pkt 1 p.p.s.a. naruszenia prawa materialnego przez błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, a to:
- art. 1 ust. 1 pkt 2 w związku z art. 6 ust. 1 pkt 4 oraz art. 11 ust. 1 i 2 u.o.s., poprzez uznanie, że brak jest możliwości uznania prowadzonego przez syndyka postępowania za postępowanie sądowe w rozumieniu art. 1 ust. 1 pkt 2 u.o.s., a złożenie syndykowi w związku z prowadzonym przez niego postępowania, dokumentu stwierdzającego udzielenie pełnomocnictwa (w oryginale, odpisie, wypisie lub kopii) nie powoduje powstania obowiązku uiszczenia opłaty skarbowej, o którym mowa w art. 1 ust. 1 pkt 2 i art. 6 ust. 1 pkt 4 u.o.s., podczas gdy nie budzi wątpliwości, że na gruncie polskiego prawa postępowanie upadłościowe jest postępowaniem sądowym, jednocześnie brak jest uzasadnienia do tego, aby zgłoszenie wierzytelności do rąk syndyka postrzegać jako odrębny etap postępowania, lecz jako jedną ze składowych postępowania toczącego się w sądzie upadłościowym, a to prowadzi do wniosku, iż złożenie syndykowi w związku z prowadzonym przez niego postępowaniem, dokumentu stwierdzającego udzielenie pełnomocnictwa (w oryginale, odpisie, wypisie lub kopii) powoduje powstania obowiązku uiszczenia opłaty skarbowej, o którym mowa w art. 1 ust. 1 pkt 2 i art. 6 ust. 1 pkt 4 u.o.s.
W oparciu o te zarzuty pełnomocnik organu wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i rozpoznanie skargi przez jej oddalenie. Wniósł także o zasądzenie od strony na rzecz organu zwrot kosztów postępowania kasacyjnego oraz za pierwszą instancję. Jednocześnie stosownie do art. 176 § 2 p.p.s.a. oświadczył, że zrzeka się rozprawy.
W odpowiedzi skargi kasacyjnej, Skarżący wniósł o jej oddalenie oraz o zasądzenie kosztów postępowania według norm prawem przepisanych.
3. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna jest uzasadniona.
Powstały w tej sprawie spór, odzwierciedlony treścią zarzutów kasacyjnych, sprowadza się do odpowiedzi na pytanie, czy złożenie dokumentu pełnomocnictwa przy zgłoszeniu wierzytelności w postępowaniu upadłościowym rodzi obowiązek uiszczenia opłaty skarbowej.
Kluczowa dla rozstrzygnięcia tego sporu jest wykładnia art. 1 ust. 1 pkt 2 i art. 6 ust. 1 pkt 4 u.o.s., a także ocena charakteru czynności zgłoszenia wierzytelności w postępowaniu upadłościowym.
Należy zatem przypomnieć, że zgodnie z art. 1 ust. 1 pkt 2 u.o.s. opłacie skarbowej podlega złożenie dokumentu stwierdzającego udzielenie pełnomocnictwa lub prokury albo jego odpisu, wypisu lub kopii - w sprawie z zakresu administracji publicznej lub w postępowaniu sądowym. W świetle zaś art. 6 ust. 1 pkt 4 u.o.s., obowiązek zapłaty opłaty skarbowej powstaje od złożenia dokumentu stwierdzającego udzielenie pełnomocnictwa lub prokury oraz od jego odpisu, wypisu lub kopii - z chwilą złożenia dokumentu w organie administracji publicznej, sądzie lub podmiocie, o którym mowa w art. 1 ust. 2. W tej sprawie istotne jest ustalenie, co należy rozumieć pod użytymi w tych przepisach zwrotami "postępowanie sądowe" oraz "złożenie dokumentu pełnomocnictwa w sądzie".
W piśmiennictwie wskazuje się, że użyte w art. 1 ust. 1 pkt 2 u.o.s. pojęcie "postępowanie sądowe" należy odnosić do każdego postępowania związanego ze sprawowaniem wymiaru sprawiedliwości (zob. M. Romanowicz – komentarz do art. 1 u.o.s. [w:] S. Bogucki, M. Romanowicz, K. Winiarski, Opłata skarbowa. Komentarz, wyd. II, WKP 2024). W świetle art. 175 ust. 1 Konstytucji RP, sprawowanie wymiaru sprawiedliwości w Rzeczypospolitej Polskiej należy do kompetencji Sądu Najwyższego, sądów powszechnych, sądów administracyjnych oraz sądów wojskowych (art. 175 ust. 1 Konstytucji RP). Na czas wojny mogą być ustanowione także "sądy wyjątkowe" (art. 175 ust. 2 Konstytucji RP), przy czym nie chodzi tu o organ inny niż "sąd" w generalnym, konstytucyjnym ujęciu, odznaczający się cechą niezależności, bezstronności i niezawisłości. W literaturze z zakresu prawa konstytucyjnego prezentowany jest pogląd, że sądowy wymiar sprawiedliwości nie oznacza, aby wszystkie sprawy i spory dotyczące sytuacji prawnej jednostki musiały być od początku rozstrzygane przez sądy, zawsze jednak to sądom musi przysługiwać pozycja nadrzędna umożliwiająca zweryfikowanie rozstrzygnięcia organu pozasądowego (zob. M. Haczkowska Monika [red.], Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, LexisNexis 2014 - komentarz do art. 175; a także L. Garlicki, [w:] Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, t. IV, red. L. Garlicki, Warszawa 2005, s. 7).
Naczelny Sąd Administracyjny podziela co do zasady te poglądy, akcentując w szczególności to, że cechą "postępowania sądowego", o którym mowa w art. 1 ust. 1 pkt 2 u.o.s., jest fakt, że toczy się ono przed sądem w rozumieniu art. 175 Konstytucji RP, niezależnie do tego, czy i w jakim zakresie udział w tym postępowaniu biorą tzw. organy pozasądowe.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, takim postępowaniem jest postępowanie upadłościowe. Postępowanie to ma niewątpliwie złożony charakter. Można w nim wyróżnić "postępowanie w przedmiocie ogłoszenia upadłości", a także "właściwe postępowanie upadłościowe". Jak wskazuje się w literaturze, pierwsze stadium dotyczy postępowania, które rozpoczyna się z chwilą złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości, a kończy z dniem wydania postanowienia w przedmiocie ogłoszenia upadłości, tj. postanowienia o: ogłoszeniu upadłości, oddaleniu wniosku o ogłoszenie upadłości, odrzuceniu wniosku o ogłoszenie upadłości, umorzeniu postępowania. Drugie stadium rozpoczyna się po ogłoszeniu upadłości dłużnika i kończy z dniem prawomocnego zakończenia postępowania upadłościowego, tj. uprawomocnienia się postanowienia o zakończeniu postępowania upadłościowego lub postanowienia o umorzeniu postępowania upadłościowego (zob. szerzej: A. Malmuk-Cieplak [w:] A.J. Witosz [red.], Prawo upadłościowe. Komentarz, wyd. II, WKP 2021, komentarz do art. 18 p.u.).
Co jednak istotne, postępowanie upadłościowe, niezależnie od etapu, toczy się przed sądem. Sprawy o ogłoszenie upadłości rozpoznaje sąd upadłościowy, którym jest sąd rejonowy - sąd gospodarczy (art. 18 p.u.). Po ogłoszeniu upadłości postępowanie upadłościowe (właściwe) toczy się w sądzie upadłościowym, który ogłosił upadłość (art. 149 p.u.).
Tej kluczowej dla rozpoznawanej sprawy kwestii nie zmienia wprowadzony przez ustawodawcę podział kompetencji między różne "organy" postępowania upadłościowego. Do takich "organów" należą sędzia komisarz, który wykonuje czynności postępowania upadłościowego, z wyjątkiem czynności, dla których właściwy jest sąd (art. 151 p.u.), a także syndyk, którego wyznacza i odwołuje sąd (art. 1571 ust. 1 oraz art. 170 ust. 1 p.u.). Sędzia komisarz kieruje tokiem postępowania upadłościowego, sprawując także nadzór nad czynnościami syndyka (art. 152 ust. 1 p.u.). Natomiast do obowiązków syndyka należy między innymi objęcie majątku upadłego, zarządzanie tym majątkiem i zabezpieczenie go przed zniszczeniem (art. 173 p.u.). Syndyk wstępuje w miejsce upadłego do postępowań sądowych i administracyjnych (art. 144 p.u.). Wykonuje też obowiązki sprawozdawcze ciążące na upadłym (art. 169 p.u.). Wreszcie, co dotyczy powstałego w tej sprawie sporu, syndyk przyjmuje i weryfikuje zgłoszenia wierzytelności oraz sporządza ich listę (art. 236, art. 241 - art. 244 p.u.).
W literaturze dość jednolicie oceniany jest charakter prawny zgłoszenia wierzytelności w postępowaniu upadłościowym (art. 236 p.u.). Wskazuje się, że choć jest ono dokonywane "do rąk" syndyka, to stanowi formę sądowego dochodzenia roszczeń. Postępowanie upadłościowe jest postępowaniem sądowym, a zgłoszenie wierzytelności przez wierzyciela jest, co do zasady, przesłanką do uzyskania przez uprawnionego ochrony prawnej w tym postępowaniu. Zgłoszenie to pełni w postępowaniu upadłościowym funkcję jak wytoczenie powództwa w procesie (zob. P. Janda, Prawo upadłościowe. Komentarz, wyd. III, WKP 2023 – komentarz do art. 236 p.u.; a także A. Jakubecki [w:] A. Jakubecki, F. Zedler, Prawo upadłościowe i naprawcze. Komentarz, wyd. III, LEX 2011 – komentarz do art. 236 p.u.). Podobnie w orzecznictwie wskazuje się, że wierzyciel upadłego może stać się uczestnikiem postępowania upadłościowego, ale wymaga to, w celu ustalenia przysługującej mu wierzytelności, zgłoszenie jej sędziemu komisarzowi (obecnie syndykowi) w terminie oznaczonym w postanowieniu o ogłoszeniu upadłości (zob. wyrok SN z 7 kwietnia 2017 r., V CSK 519/16, LEX nr 2319696).
Powyższe prowadzi do wniosku, że zgłoszenie wierzytelności w postępowaniu upadłościowym (art. 236 p.u.), jako forma sądowego dochodzenia roszczeń, stanowi w istocie czynność dokonywaną przed sądem. Słusznie autor skargi kasacyjnej wskazuje, że w aktualnym stanie prawnym dokonywanie tego zgłoszenia "do rąk" syndyka (poprzednio sędziego komisarza) ma jedynie na celu usprawnienie i przyśpieszenie prowadzenia postępowania upadłościowego. Oczywiście, syndyk odgrywa w tym postępowaniu istotną rolę, jednak czynności podejmowanych przez syndyka nie można traktować jako czynności odrębnego postępowania, prowadzonego przed syndykiem. Postępowanie upadłościowe prowadzone jest przed sądem, a nie przed syndykiem.
W konsekwencji należy przyjąć, że złożenie dokumentu stwierdzającego udzielenie pełnomocnictwa przy zgłoszeniu wierzytelności w postępowaniu upadłościowym, rodzi obowiązek uiszczenia opłaty skarbowej zgodnie z art. 1 ust. 1 pkt 2 u.o.s. Zgodnie z art. 6 ust. 1 pkt 4 u.o.s. obowiązek ten powstaje z chwilą złożenia dokumentu pełnomocnictwa przed sądem, w tym przypadku za pośrednictwem systemu teleinformatycznego obsługującego postępowanie sądowe (art. 236 p.u.) Z powyższym koresponduje treść art. 11 ust. 2 u.o.s., z którego wynika, że sądy przekazują organowi podatkowemu właściwemu w sprawie opłaty skarbowej zbiorczą informację o przypadkach nieuiszczenia należnej opłaty skarbowej od złożonych w sądzie dokumentów stwierdzających udzielenie pełnomocnictwa lub prokury oraz ich odpisów, wypisów lub kopii.
Z tych względów zasadne są zarzuty skargi kasacyjnej dotyczące naruszenia art. 1 ust. 1 pkt 2 w zw. z art. 6 ust. 1 pkt 4 oraz art. 11 ust. 1 i 2 u.o.s. W konsekwencji zasadne są także zarzuty naruszenia art. 146 § 1 w zw. z art.145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a.
Naczelny Sąd Administracyjny dostrzega, że w podobnych sprawach Skarżący uzyskał korzystne dla siebie prawomocne rozstrzygnięcia sądów pierwszej instancji (wyrok WSA w Łodzi z 2 lutego 2025 r., I SA/Łd 711/24; wyrok WSA w Poznaniu z 25 lutego 2025 r., I SA/Po 712/24). Jednak, ze wskazanych wyżej powodów, skład orzekający w tej sprawie nie podziela wyrażonych w nich poglądów.
Mając powyższe na uwadze oraz uznając, że istota sprawy jest dostatecznie wyjaśniona, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 188 oraz art. 151 p.p.s.a. orzekł o uchyleniu w całości zaskarżonego wyroku oraz o oddaleniu skargi. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 203 pkt 2, art. 205 § 2, art. 207 § 1 i art. 209 p.p.s.a., a także § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b w związku z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1935). Koszty te obejmują jedynie opłaty sądowe oraz wynagrodzenie radcy prawnego, należne w postępowaniu kasacyjnym. Organowi administracyjnemu nie przysługuje zwrot kosztów postępowania za pierwszą instancję, także w przypadku oddalenia skargi.
Skarga kasacyjna została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 182 § 2 p.p.s.a.
SNSA Bogusław Woźniak SNSA Wojciech Stachurski SNSA Tomasz Kolanowski