Wyrok NSA z dnia 07 maja 2025, sygn. III FSK 1625/23

2) art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 62 k.p.a. poprzez oddalenie skargi i utrzymanie zaskarżonego postanowienia, mimo że organ drugiej instancji w sposób błędny i nieuprawniony wydał jedno postanowienie w sprawie dwóch zażaleń wywiedzionych przez Skarżącą od postanowień organu pierwszej instancji, w sytuacji, gdy przepis pozwala na wszczęcie i prowadzenie jednego postępowania dotyczącego więcej niż jednej strony w sprawach, w których prawa lub obowiązki stron wynikają z tego samego stanu faktycznego oraz z tej samej podstawy prawnej i w których właściwy jest ten sam organ administracji publicznej, zaś w przedmiotowej sytuacji przesłanki takie nie zachodzą, gdyż zażalenia wywiodła jedna strona, tj. Skarżąca, a więc nie jest to postępowanie dotyczące więcej niż jednej strony, a w konsekwencji organ drugiej instancji winien rozpoznać oddzielnie każde z zażaleń i wydać odrębne postanowienia w tych sprawach, zwłaszcza w sytuacji, gdy organ drugiej instancji nie wydał postanowienia o połączeniu dwóch spraw Skarżącej, co powinien był uczynić, jeżeli łącznie je rozpoznał, gdyż naruszył tym samym prawo do czynnego udziału strony w postępowaniu nie zawiadamiając Skarżącej o podjętych przez siebie autorytarnych decyzjach formalnych, rzutujących na prawa strony.

W oparciu o powyższe zarzuty, pełnomocnik Skarżącej wniósł o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie i przekazanie temu sądowi sprawy do ponownego rozpoznania. Ponadto, wniósł o zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Jednocześnie wniósł o rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie. W przypadku oddalenia skargi wniósł o nieobciążanie Skarżącej kosztami postępowania, w związku z trudną sytuacją materialną Skarżącej, co przejawia się również w fakcie prowadzenia egzekucji skierowanej do nieruchomości Skarżącej.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną pełnomocnik organu wniósł o jej oddalenie, a także o zasądzenie od Skarżącej na rzecz organu zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego wraz z kosztami zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

3. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie.

Naczelny Sąd Administracyjny, rozpoznając sprawę w granicach skargi kasacyjnej, a z urzędu biorąc pod rozwagę nieważność postępowania (art. 183 § 1 p.p.s.a.), nie znalazł podstaw do uchylenia zaskarżonego wyroku. W rozpoznawanej sprawie nie zachodzą przesłanki nieważności postępowania, o których mowa w art. 183 § 2 p.p.s.a., a zarzuty skargi kasacyjnej są niezasadne.

Zaskarżony wyrok, mimo częściowo błędnego uzasadnienia, odpowiada prawu (art. 184 in fine p.p.s.a.)

Na wstępie należy zaznaczyć, że skarga kasacyjna nie zawiera zarzutów dotyczących ustaleń stanu faktycznego, dokonanych w tej sprawie przez organy administracyjne, które sąd pierwszej instancji przyjął za podstawę wyrokowania. Oznacza to, że tymi ustaleniami związany jest Naczelny Sąd Administracyjny. Zarzuty skargi kasacyjnej dotyczą w istocie braku podstawy prawnej do umorzenia postępowań wywołanych wnioskami Skarżącej o wyłączenie spod egzekucji składników majątkowych, procesowej formy tego umorzenia (postanowienie zamiast decyzji) oraz rozpoznania przez organ drugiej instancji dwóch spraw (zażaleń) w jednym postanowieniu.

Odniesienie się do tych zarzutów należy poprzedzić uwagą natury ogólnej, dotyczącą istoty umorzenia postępowania. W piśmiennictwie wskazuje się, że umorzenie postępowanie wiąże się z powstaniem trwałej i nieusuwalnej przeszkody w jego kontynuacji, co różni tę instytucję od zawieszenia postępowania, w której przeszkoda w prawidłowym prowadzeniu postępowania ma charakter przeszkody przemijającej i usuwalnej. Podkreśla się przy tym cechę bezprzedmiotowości postępowania, tj. brak jednego z konstytutywnych elementów sprawy administracyjnej. Przyczyny tej bezprzedmiotowości mogą być różnorodnej natury. Najczęściej dzieli się je na podmiotowe i przedmiotowe, te zaś na spowodowane "faktami naturalnymi" lub zdarzeniami prawnymi (zob. szerzej: A. Wróbel [w:] M. Jaśkowska i in., Komentarz aktualizowany do Kodeksu postępowania administracyjnego, LEX/el. 2025, komentarz do art. 105 k.p.a.). Okoliczności stanowiące podstawę do umorzenia postępowania mogą pojawić się zarówno przed wszczęciem postępowania, jak i w jego trakcie (P.M. Przybysz, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz aktualizowany, LEX/el. 2024, komentarz do art. 105 k.p.a.).

W tej sprawie organy administracyjne oraz sąd pierwszej instancji uznały, że bezprzedmiotowość postępowań wszczętych na skutek żądania Skarżącej złożonego w trybie art. 38 § 1 u.p.e.a., wynika z faktu złożenia przez nią sprzeciwów w trybie art. 27f u.p.e.a.

Należy zatem przypomnieć, że zgodnie z art. 38 § 1 u.p.e.a., kto, nie będąc zobowiązanym, rości sobie prawa do rzeczy lub prawa majątkowego, z którego prowadzi się egzekucję administracyjną, może wystąpić do organu egzekucyjnego z żądaniem ich wyłączenia spod egzekucji, przedstawiając lub powołując dowody na poparcie swego żądania. W piśmiennictwie wskazuje się, że przywołana regulacja prawna ma służyć ochronie interesów osób trzecich, a nie zobowiązanemu w rozumieniu art. 1a pkt 20 u.p.e.a. Prezentowany jest przy tym pogląd, że za osobę trzecią uważa się także małżonka zobowiązanego, jeżeli zajęcie egzekucyjne dotyczy składników jego majątku, z których nie ponosi odpowiedzialności (zob. P.M. Przybysz, Postępowanie egzekucyjne w administracji. Komentarz, wyd. II, LEX/el. 2025, komentarz do art. 38 u.p.e.a.). W przypadku skierowania egzekucji administracyjnej do składników majątku osobistego, małżonek zobowiązanego jest uprawniony do wystąpienia z żądaniem określonym w art. 38 § 1 u.p.e.a. Nie będzie natomiast uprawniony do zgłoszenia takiego żądania w przypadku skierowania egzekucji administracyjnej do majątku wspólnego. W takiej sytuacji podmiot ten będzie uprawniony do obrony swych praw w drodze zarzutów w sprawie prowadzenia egzekucji administracyjnej, i to bez względu na to, czy tytuł wykonawczy został wystawiony tylko na zobowiązanego, czy też także na jego małżonka (A. Cudak, Legitymacja oraz termin do zgłoszenia żądania wyłączenia spod egzekucji administracyjnej, Zeszyty Naukowe Sądownictwa Administracyjnego 2018, nr 1, s. 42-56). Podobny pogląd wyraził Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 3 kwietnia 2012 r., II GSK 262/11, stwierdzając, że z przewidzianego w art. 38 § 1 u.p.e.a. środka ochrony osób trzecich nie może korzystać małżonek zobowiązanego, w sytuacji gdy egzekucja nie zostaje skierowana do jego majątku osobistego. Pogląd ten podziela również Naczelny Sąd Administracyjny orzekający w niniejszej sprawie.

Zgodnie natomiast z art. 27f § 1 u.p.e.a. (obowiązującym od 30 lipca 2020 r.), w sprawie odpowiedzialności majątkiem wspólnym małżonkowi zobowiązanego przysługuje prawo sprzeciwu. Podstawą sprzeciwu jest ograniczenie, zniesienie, wyłączenie lub ustanie odpowiedzialności całością albo częścią majątku wspólnego. W sprzeciwie określa się istotę i zakres żądania oraz dowody uzasadniające to żądanie. Jednocześnie z art. 27g § 1 u.p.e.a. wynika, że z chwilą wniesienia do organu egzekucyjnego sprzeciwu, małżonkowi zobowiązanego przysługują prawa zobowiązanego w egzekucji z majątku wspólnego. Z przepisów tych wynika, że sprzeciw stanowi środek ochrony interesów małżonka zobowiązanego w zakresie składników majątku wspólnego. Dlatego w literaturze trafnie wskazuje się, że podstawą sprzeciwu nie może być skierowanie egzekucji administracyjnej do majątku osobistego małżonka zobowiązanego. W takiej sytuacji małżonkowi zobowiązanego przysługuje prawo żądania wyłączenia rzeczy lub prawa majątkowego spod egzekucji w oparciu o art. 38 § 1 u.p.e.a. (zob. T. Grossmann, [w:] Postępowanie egzekucyjne w administracji. Komentarz, red. R. Hauser, M. Wierzbowski, Warszawa 2021, s. 259 – 260). Podstawą sprzeciwu nie mogą też być okoliczności uzasadniające wnoszenie innych środków zaskarżenia, takich jak zarzut czy skarga na czynności egzekucyjne. Wnosząc sprzeciw, małżonek zobowiązanego może podnosić jedynie okoliczności dotyczące istnienia odpowiedzialności majątkiem wspólnym (M. Masternak, Ochrona praw małżonka zobowiązanego w administracyjnym postępowaniu egzekucyjnym, Studia Iuridica Toruniensia 2022, tom XXX, s. 345).

Należy przy tym podkreślić, że wniesienie sprzeciwu nie powoduje, że małżonek zobowiązanego staje się zobowiązanym w rozumieniu art. 1a pkt 20 u.p.e.a. Z art. 27g § 1 u.p.e.a. wynika, że z chwilą wniesienia sprzeciwu małżonkowi zobowiązanego przysługują prawa zobowiązanego jedynie w zakresie egzekucji skierowanej do majątku wspólnego, a nie w całym postępowaniu egzekucyjnym, w którym egzekucja taka jest stosowana. Taka interpretacja znajduje uzasadnienie w tym, że inne znaczenie należy nadawać pojęciu egzekucji administracyjnej, a inne pojęciu administracyjnego postępowania egzekucyjnego. W taki też sposób przepis ten jest rozumiany w piśmiennictwie (zob. T M. Masternak, Ochrona praw małżonka zobowiązanego ..., op. cit., s. 350).

Powyższe prowadzi do wniosku, że żądanie, o którym mowa w art. 38 § 1 u.p.e.a. oraz sprzeciw, o którym mowa w art. 27f § 1 u.p.e.a., stanowią środki ochrony prawnej w egzekucji administracyjnej, które się wzajemnie nie wykluczają. Jeżeli bowiem egzekucja administracyjna skierowana jest do składników majątku osobistego małżonka zobowiązanego, małżonkowi temu będzie przysługiwać środek ochrony prawnej, o którym mowa w art. 38 § 1 u.p.e.a. W przypadku natomiast skierowania egzekucji do składników majątku wspólnego, małżonkowi zobowiązanego przysługuje prawo wniesienia sprzeciwu, o którym mowa w art. 27f § 1 u.p.e.a. Nie można zatem wykluczyć sytuacji, że w ramach jednego postępowania egzekucyjnego małżonek zobowiązanego będzie uprawniony zarówno do wniesienia żądania, o którym mowa w art. 38 § 1 u.p.e.a., jak i sprzeciwu w rozumieniu art. 27f § 1 u.p.e.a.

W świetle tych uwag nie można zgodzić się z ogólnym poglądem, wyrażonym przez sąd pierwszej instancji, że skorzystanie przez małżonka zobowiązanego ze środka ochrony prawnej, o którym mowa w art. 27f § 1 u.p.e.a., powoduje jednocześnie brak możliwości skorzystania ze środka, o którym mowa w art. 38 § 1 u.p.e.a. Jak już bowiem wyjaśniono, kluczowe znaczenie dla zastosowania tych środków ma rodzaj składnika majątkowego, do którego egzekucja administracyjna jest skierowana.

Powyższe nie wpływa jednak na ocenę zaskarżonego wyroku w kwestii oddalenia skargi. Z ustalonego w tej sprawie stanu faktycznego wynika bowiem, że 27 stycznia 2023 r. wierzyciel wystawił na zobowiązanego oraz na Skarżącą (małżonkę zobowiązanego) dwa tytuły wykonawcze w celu egzekucji z nieruchomości wchodzącej w skład majątku wspólnego. Ustalenia te nie zostały podważone w skardze kasacyjnej odpowiednimi zarzutami. Co prawda w uzasadnieniu skargi kasacyjnej jej autorka argumentowała, że między małżonkami doszło do ustanowienia rozdzielności majątkowej, i że nie mają oni majątku wspólnego podlegającego egzekucji, to jednak twierdzenia te nie znajdują odzwierciedlenia w odpowiednich zarzutach dotyczących naruszenia przepisów regulujących zasady prowadzenia postępowania dowodowego. Tymczasem, jak już wyżej stwierdzono, Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, a z urzędu bierze pod rozwagę jedynie nieważność postępowania (art. 183 § 1 p.p.s.a.). Oznacza to, że sąd kasacyjny nie może badać sprawy w całokształcie jej okoliczności faktycznych i prawnych. Granice kontroli kasacyjnej zaskarżonego wyroku wyznaczają wskazane przez stronę skarżącą naruszenia konkretnych przepisów prawa materialnego lub procesowego. Naczelny Sąd Administracyjny nie może zastępować stron postępowania i uzupełniać przytoczonych podstaw kasacyjnych oraz badać, czy sąd administracyjny pierwszej instancji nie naruszył innych przepisów (zob. np. wyrok NSA z 16 lipca 2013 r., II FSK 2208/11).

W konsekwencji niepodważonych ustaleń stanu faktycznego w zakresie składników majątku, do których skierowana została egzekucja administracyjna, należy uznać, że bezprzedmiotowe było prowadzenie postępowania wywołanego żądaniem Skarżącej w trybie art. 38 § 1 u.p.e.a. Jak już bowiem wyżej stwierdzono, przewidziany w tym przepisie środek ochrony prawnej właściwy jest do ochrony majątku osobistego małżonka zobowiązanego. Nie jest natomiast właściwy w przypadku skierowania egzekucji administracyjnej do majątku wspólnego małżonków. Z tych powodów prowadzenie wobec Skarżącej postępowań w trybie art. 38 § 1 u.p.e.a. było bezprzedmiotowe. Wbrew twierdzeniom skargi kasacyjnej organ nie był zobowiązany do wydania w tej sprawie merytorycznego rozstrzygnięcia. Prawidłowa jest również forma umorzenia tych postępowań w postaci postanowienia a nie decyzji. Z art. 17 u.p.e.a. jasno wynika, że o ile przepisy tej ustawy nie stanowią inaczej, rozstrzygnięcie i zajmowane przez organ egzekucyjny lub wierzyciela stanowisko w sprawach dotyczących postępowania egzekucyjnego następuje w formie postanowienia. W związku z tym – jak słusznie stwierdził sąd pierwszej instancji - umorzenie, przez organ pierwszej instancji postępowania z uwagi na jego bezprzedmiotowość winno nastąpić w formie postanowienia na podstawie art. 105 k.p.a. w związku z art. 17 § 1 u.p.e.a.

Wobec powyższego niezasadne są zarzuty skargi kasacyjnej dotyczące naruszenia art. 17 i art. 38 § 1 i § 2 u.p.e.a., a także art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 105 § 1 k.p.a.

Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 151 p.p.s.a. w związku z art. 62 k.p.a., poprzez wydanie przez organ odwoławczy jednego rozstrzygnięcia w sprawie dwóch zażaleń od postanowień organu pierwszej instancji, Naczelny Sąd Administracyjny zwraca uwagę, że sąd pierwszej instancji zobowiązany byłby do uchylenia z tego powodu zaskarżonego rozstrzygnięcia, gdyby miało to wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a.). Takiego wpływu na wynik sprawy autorka skargi kasacyjnej nie wykazała.

Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 in fine p.p.s.a., orzekł o oddaleniu skargi kasacyjnej.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 204 pkt 1 art. 205 § 2, art. 207 § 1 i art. 209 p.p.s.a., a także § 14 ust. 1 pkt 2 lit. a w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1935). W tym zakresie nie zasługiwał na uwzględnienie wniosek skargi kasacyjnej o nieobciążanie Skarżącej kosztami postępowania.

SWSA (del.) Anna Sokołowska SNSA Krzysztof Winiarski SNSA Wojciech Stachurski