Wyrok NSA z dnia 16 lipca 2026, sygn. III FSK 19/26

- postanowienia Sądu Rejonowego w [...] o stwierdzeniu nabycia spadku po W. M. - dla wykazania, że zmarł on przed wydaniem decyzji w przedmiocie ustalenia T. M. zobowiązania podatkowego w podatku od spadków i darowizn, a zatem w postępowaniu mającym ustalić wysokość zobowiązania podatkowego de facto nie było możliwe ustalenie, czy w danym stanie faktycznym zaistniała czynność prawna stanowiąca podstawę prawną opodatkowania, podczas gdy w sposób oczywisty były one niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości sprawy. Taką wątpliwością jest to czy skarżona decyzja została podjęta z rażącym naruszeniem prawa czy też nie.

W ocenie skarżącej powyższe naruszenie skutkowało bezzasadnym oddaleniem skargi.

Skarżąca wniosła o uwzględnienie skargi poprzez uchylenie zaskarżonego wyroku i poprzedzających go decyzji, rozpoznanie sprawy na postępowaniu niejawnym, a także zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego, zgodnie z treścią art. 203 pkt 1 p.p.s.a., zgodnie z ustawą.

Organ nie wniósł odpowiedzi na skargę kasacyjną.

Zarządzeniem z 15 maja 2026 r. Przewodniczący Wydziału III Izby Finansowej, na podstawie art. 182 § 2 p.p.s.a., skierował sprawę na posiedzenie niejawne.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna jest niezasadna.

Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko sądu pierwszej instancji i organów orzekających w sprawie, że skarżąca nie miała uprawnienia do złożenia wniosku o stwierdzenie nieważności decyzji wydanej w stosunku do innego podmiotu – T. M. Organ prawidłowo zatem odmówił skarżącej wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji ustalającej T. M. zobowiązania w podatku od spadków i darowizn.

Podstawą prawną postanowienia organu był art. 249 § 1 O.p. Wymienione w tym przepisie przesłanki negatywne nie są jedynymi, na co wskazuje użyty w treści art. 249 § 1 O.p. zwrot "w szczególności". Jak zasadnie podnosi się w piśmiennictwie, przepis ten stanowi również podstawę do odmowy wszczęcia przedmiotowego postępowania w innych przypadkach, w tym w sytuacji, gdy żądanie zostało wniesione przez podmiot, który nie jest stroną (por. K. Teszner [w:] Ordynacja podatkowa. Tom II. Procedury podatkowe. Art. 120-344. Komentarz aktualizowany, red. L. Etel, Gdańsk 2025, art. 249). Naczelny Sąd Administracyjny podzielając powyższy pogląd zauważa, że skarga kasacyjna nie zawiera zarzutu naruszenia art. 249 § 1 O.p., co już czyni ją niezasadną.

W konsekwencji nie może zostać uznany za zasadny zarzut naruszenia art. 106 § 3 p.p.s.a., gdyż oferowane dowody nie mogły modyfikować roli procesowej skarżącej i powodować, że stałaby się ona stroną postępowania w przedmiocie ustalenia zobowiązania w podatku od darowizny.

Organ był zatem zobowiązany do wydania decyzji o odmowie wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji ostatecznej na podstawie art. 249 § 1 O.p. Powoływane przez skarżącą, jako naruszone art. 247 § 1 pkt 3 oraz art. 248 § 1 O.p., wobec odmowy wszczęcia postępowania, nie mogły zostać naruszone. Skoro nie było podstawy do prowadzenia postępowania, ani analizowania przesłanki do stwierdzenia nieważności, to brak było podstaw uznania, że doszło do naruszenia wymienionych przepisów.

Rację można przyznać skarżącej, która w uzasadnieniu skargi kasacyjnej wskazuje na możliwość wszczęcia przez organ postępowania w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji – z urzędu. Wskazuje, że skoro można z urzędu badać, czy nie nastąpiły w danej sprawie przesłanki nieważności decyzji, to tym bardziej powinno się to czynić w przypadku domagania się stwierdzenia nieważności przez obywatela informującego organy o takim przypadku. Przywołuje na poparcie tej tezy zasadę ad maiori ad minus. Zasada ta znajdować mogłaby zastosowanie, gdyby przepis umożliwiałby wszczęcie postępowanie jedynie z urzędu, a z inicjatywą wystąpiłaby strona. Z taką sytuacją nie mamy do czynienia w rozpoznawanej sprawie.

Organ może wszcząć postępowanie z urzędu, bez znaczenia prawnego pozostaje źródło wiedzy o możliwej nieważności decyzji, w tym czy nastąpiło to na podstawie informacji uzyskanej od obywatela. Zagadnienie to pozostaje poza zakresem rozpoznawanej sprawy. Sąd pierwszej instancji słusznie zauważył, że organy mają obowiązek weryfikacji wniosku, w tym zbadania, czy pochodzi on od uprawnionego podmiotu, co też uczyniły w niniejszej sprawie.

Biorąc powyższe pod uwagę, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a. oddalił skargę kasacyjną.

sędzia NSA Tomasz Kolanowski sędzia NSA Dominik Gajewski sędzia WSA (del.) Krzysztof Przasnyski