b) ustalenie właściwego czasu złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości powinno nastąpić w oparciu o przepisu prawa upadłościowego;
c) złożenie przez skarżącego wniosku o ogłoszenie upadłości nie skutkowało zaistnieniem przesłanki egzoneracyjnej.
2. Na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a. naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. naruszenie art. 122 i art. 188 w zw.
z art. 197 § 1 o.p., poprzez przyjęcie, że organ nie był zobowiązany do przeprowadzenia dowodu z biegłego celem ustalenia, czy wniosek o ogłoszenie upadłości został zgłoszony w terminie.
W świetle tak sformułowanych zarzutów skarżący wniósł o rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie, uchylenie zaskarżonego orzeczenia w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania WSA oraz zasądzenie od organu na rzecz skarżącego kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa prawnego, według norm przepisanych.
2.2. Pismem procesowym z 27 grudnia 2024 r. Dyrektor IAS, reprezentowany przez radcę prawnego, udzielił odpowiedzi na skargę kasacyjną, wnosząc o oddalenie skargi kasacyjnej w całości oraz zasądzenie od skarżącego na rzecz organu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.
3. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie.
Na wstępie zauważenia wymaga, że wywołane skargą kasacyjną postępowanie przed Naczelnym Sądem Administracyjnym nie polega na ponownym rozpoznaniu sprawy w jej całokształcie. Zgodnie bowiem z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej (podstaw kasacyjnych), chyba że zachodzą przesłanki nieważności postępowania sądowego wymienione w § 2 powołanego artykułu. Takich jednak przesłanek w niniejszej sprawie z urzędu nie stwierdzono. Podobnie w trybie tym nie ujawniono podstaw do odrzucenia skargi ani umorzenia postępowania przed sądem pierwszej instancji, które obligowałyby Naczelny Sąd Administracyjny do wydania postanowienia przewidzianego w art. 189 p.p.s.a. (zob. uchwała NSA z 8 grudnia 2009 r., II GPS 5/09). Złożona przez skarżącego skarga kasacyjna musiała zatem zostać zbadana według reguły związania zarzutami w niej zawartymi (art. 183 § 1 ab initio p.p.s.a.), a przedstawione przez Naczelny Sąd Administracyjny rozważania mogą dotyczyć jedynie naruszeń przepisów wymienionych w tej skardze.
W tym miejscu, z uwagi na sposób sformułowania zarzutów skargi kasacyjnej,
które autor środka zaskarżenia oparł na obu przewidzianych w art. 174 p.p.s.a. podstawach, zaakcentowania wymaga, że prawidłowe sformułowanie podstaw skargi kasacyjnej polega na powołaniu konkretnych przepisów prawa, którym – zdaniem strony skarżącej – uchybił sąd, czyli wskazaniu, które przepisy oznaczone numerem artykułu (paragrafu, ustępu itp.) ustawy zostały naruszone (por. wyrok NSA
z 24 czerwca 2004 r., OSK 421/04, i postanowienie NSA z 8 marca 2004 r., FSK 41/04), a także wyjaśnieniu, na czym to naruszenie polegało oraz jaki mogło mieć wpływ na wynik sprawy. W przypadku zarzutu naruszenia przepisów prawa materialnego, tj. wniesionego na podstawie art. 174 pkt 1 p.p.s.a., konieczne jest wskazanie, na czym polegała ich błędna wykładnia lub niewłaściwe zastosowanie oraz jaka powinna
być wykładnia prawidłowa i właściwe zastosowanie. W przypadku błędnej wykładni przyjmuje się, że przejawia się ona w nieprawidłowym zrekonstruowaniu normy prawnej z konkretnego przepisu (przepisów), polegającym na mylnym zrozumieniu jej treści
lub znaczenia albo zastosowaniu normy nieobowiązującej. Natomiast naruszenie prawa materialnego przez jego niewłaściwe zastosowanie polega na tzw. błędzie w subsumcji, tj. błędnym uznaniu stanu faktycznego ustalonego w sprawie za odpowiadający stanowi hipotetycznemu przewidzianemu w mającej zastosowanie w sprawie normie prawnej. Co istotne, zarzut naruszenia prawa materialnego nie może być skutecznie uzasadniony próbą zwalczania ustaleń faktycznych, próba taka bowiem mogłaby ewentualnie odnieść zamierzony skutek wyłącznie w ramach drugiej podstawy kasacyjnej (zob. np. wyroki NSA: z 13 lipca 2004 r., GSK 246/04, LEX nr 799780; z 4 sierpnia 2004 r., FSK 291/04, LEX nr 246104). Z kolei, w przypadku wniesienia zarzutu na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a. konieczne jest wykazanie, że zarzucane uchybienie przepisom postępowania mogło mieć wpływ na wynik sprawy. O skuteczności zarzutów, postawionych w oparciu o podstawę kasacyjną określoną w art. 174 pkt 2 p.p.s.a., nie decyduje bowiem każde stwierdzone uchybienie przepisom postępowania, lecz tylko takie, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Podkreślenia wymaga również, że Naczelny Sąd Administracyjny nie jest nie tylko zobowiązany, ale wręcz nie jest uprawniony do precyzowania za stronę zarzutów skargi kasacyjnej bądź do poszukiwania za nią naruszeń prawa, jakich mógł dopuścić się wojewódzki sąd administracyjny (por. np. wyroki NSA: z 16 września 2011 r.,
II FSK 542/10; z 13 lipca 2011 r., II FSK 277/10; z 7 stycznia 2010 r., II FSK 1289/08, z 13 września 2011 r., II FSK 549/10). Jedynie w sytuacji, gdy treść uzasadnienia skargi kasacyjnej pozwala na jednoznaczne określenie, jaką postać naruszenia prawa wnoszący skargę kasacyjną chciał powołać w zarzutach skargi kasacyjnej, Naczelny Sąd Administracyjny może przeprowadzić kontrolę merytoryczną zarzutu.
Przechodząc do zarzutu naruszenia przez Sąd I instancji prawa materialnego, wskazać należy, że w brzmieniu obowiązującym w dniu powstania zaległości podatkowej art. 116 § 1 o.p. stanowił, iż członek zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością odpowiada za jej zaległości podatkowe solidarnie całym swoim majątkiem, jeżeli egzekucja z majątku spółki okazała się bezskuteczna, chyba że wykaże, iż we właściwym czasie zgłoszono wniosek o ogłoszenie upadłości lub w tym czasie zostało otwarte postępowanie restrukturyzacyjne w rozumieniu ustawy z dnia 15 maja 2015 r.
– Prawo restrukturyzacyjne albo zatwierdzono układ w postępowaniu o zatwierdzenie układu, o którym mowa w ustawie z dnia 15 maja 2015 r. – Prawo restrukturyzacyjne, albo niezgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości nastąpiło bez jego winy. Kolejną przesłanką zwalniającą członka zarządu od odpowiedzialności za zaległości podatkowe spółki jest wskazanie mienia spółki, z którego egzekucja umożliwi zaspokojenie tych zaległości w znacznej części.
Wnoszący skargę kasacyjną skarżący nie kwestionuje okoliczności, że w okresie, w którym upływał termin płatności zobowiązania spółki, pełnił funkcję prezesa zarządu spółki, ani nie kontestuje bezskuteczności egzekucji prowadzonej do majątku tej spółki. Zarzut skargi kasacyjnej oparty na podstawie z art. 174 pkt 1 p.p.s.a. zmierza natomiast do podważenia stanowiska organów podatkowych oraz Sądu I instancji w kwestii braku przesłanek wyłączających odpowiedzialność skarżącego za zaległości podatkowe spółki, o których mowa w art. 116 § 1 pkt 1 lit. a i b o.p. Autor skargi kasacyjnej wskazuje w tym zakresie na błędną wykładnię tych przepisów, jak też błędne ustalenia faktyczne w kontekście ustalenia "czasu właściwego do zgłoszenia wniosku". W uzasadnieniu stawianego zarzut, powołując stwierdzenia zawarte w wyroku NSA z 20 grudnia 2022 r., III FSK 975/22, że: 1) <>; 2) << Nie należy automatycznie przenosić terminu "czasu właściwego do zgłoszenia wniosku" z ustawy – Prawo upadłościowe i naprawcze, lecz w odniesieniu do okoliczności danej sprawy ustalić "właściwy czas" do zgłoszenia wniosku w konkretnym przypadku>>, wywodzi, iż organ podatkowy oraz Sąd I instancji nieprawidłowo uznały, że moment zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości należy oceniać w oparciu o przepisy u.p.u. Naczelny Sąd Administracyjny stanowiska skarżącego nie podziela.
W kontekście wskazanego przepisu – jak zauważono to i w ww. wyroku NSA
z 20 grudnia 2022 r., III FSK 975/22 – przyjmuje się jednolicie, że właściwy czas do zgłoszenia wniosku o upadłość należy oceniać przez odniesienie się do pojęcia niewypłacalności użytego w prawie upadłościowym i wskazanych tam terminów, oznaczonych dla upadłego (jego organów) do zgłoszenia wniosku o upadłość.
Również w piśmiennictwie stwierdza się, że wobec braku doprecyzowania tego pojęcia w ustawie – Ordynacja podatkowa można przyjąć, że za "właściwy czas" należy uznać zasadniczo, zgodnie z art. 21 u.p.u., termin 30 dni od dnia, w którym wystąpiła podstawa do ogłoszenia upadłości (zob. R. Dowgier [w:] Ordynacja podatkowa. Tom I. Zobowiązania podatkowe. Art. 1-119zzk. Komentarz aktualizowany, red. L. Etel, LEX/el. 2025, art. 116). Konsekwentnie uznać należy, że przy ustalaniu "właściwego czasu" na zgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości spółki w pełni uprawnione jest posiłkowanie się przepisami prawa upadłościowego (zob. uchwała 7 sędziów NSA
z 10 sierpnia 2009 r., II FPS 3/09), a w tym w szczególności przepisami stanowiącymi, iż: upadłość ogłasza się w stosunku do dłużnika, który stał się niewypłacalny (art. 10 u.p.u.); dłużnik jest niewypłacalny, jeżeli utracił zdolność do wykonywania swoich wymagalnych zobowiązań pieniężnych (art. 11 ust. 1 u.p.u.); domniemywa się, że dłużnik utracił zdolność do wykonywania swoich wymagalnych zobowiązań pieniężnych, jeżeli opóźnienie w wykonaniu zobowiązań pieniężnych przekracza trzy miesiące (art. 11 ust. 1a u.p.u.); dłużnik będący osobą prawną albo jednostką organizacyjną nieposiadającą osobowości prawnej, której odrębna ustawa przyznaje zdolność prawną, jest niewypłacalny także wtedy, gdy jego zobowiązania pieniężne przekraczają wartość jego majątku, a stan ten utrzymuje się przez okres przekraczający dwadzieścia cztery miesiące (art. 11 ust. 2 u.p.u.); dłużnik jest obowiązany, nie później niż w terminie trzydziestu dni od dnia, w którym wystąpiła podstawa do ogłoszenia upadłości, zgłosić w sądzie wniosek o ogłoszenie upadłości (art. 21 ust. 1 u.p.u.).
W taki też sposób omawiany przepis został zinterpretowany przez organy podatkowe i Sąd I instancji, i tak dokonany proces myślowy należy uznać za prawidłowy.
Jak już wyżej wskazano, skarżący, podnosząc zarzut naruszenia prawa materialnego, nie tylko zarzucił nieprawidłową wykładnię art. 116 § 1 pkt 1 lit. a i b o.p., ale także wskazał, że organy oraz Sąd I instancji błędnie przyjęły, iż stopień zaspokojenia wierzycieli jest prawnie irrelewantny dla stwierdzenia, czy skarżący złożył wniosek o ogłoszenie upadłości we właściwym czasie oraz że złożenie przez skarżącego wniosku o ogłoszenie upadłości nie skutkowało zaistnieniem przesłanki egzoneracyjnej. Oznacza to, że w ramach zarzutu naruszenia prawa materialnego skarżący nie tylko podjął próbę wykazania wadliwości dokonanej wykładni, lecz dążył w istocie do zakwestionowania ustaleń faktycznych poczynionych przez organ i przyjętych przez Sąd za podstawę rozstrzygnięcia. Tymczasem zgodnie z ugruntowanymi poglądami prezentowanymi w orzecznictwie NSA niedopuszczalne jest zastępowanie zarzutu naruszenia przepisów postępowania, zarzutem naruszenia prawa materialnego
i za jego pomocą kwestionowanie ustaleń faktycznych. Próba zwalczenia ustaleń faktycznych poczynionych przez sąd pierwszej instancji nie może nastąpić przez zarzut naruszenia prawa materialnego. Ocena zarzutu naruszenia prawa materialnego może być dokonana wyłącznie na podstawie konkretnego stanu faktycznego, nie zaś na podstawie stanu faktycznego, który skarżący uznaje za prawidłowy. Zarzut naruszenia prawa materialnego nie może opierać się na wadliwym (kwestionowanym przez stronę) ustaleniu faktu (zob. wyrok NSA z 12 grudnia 2025 r., III OSK 2821/22 , i przywołane w nim orzecznictwo).
Z powyższych powodów zarzut, ujęty w pkt 1. petitum skargi kasacyjnej, okazał się niezasadny.
Naczelny Sąd Administracyjny nie znalazł także podstaw do uwzględnienia, sformułowanego w pkt 2. petitum skargi kasacyjnej, zarzutu naruszenia art. 122
i art. 188 w zw. z art. 197 § 1 o.p., poprzez przyjęcie, że organ nie był zobowiązany do przeprowadzenia dowodu z biegłego celem ustalenia, czy wniosek o ogłoszenie upadłości został zgłoszony w terminie.
W tym zakresie Naczelny Sąd Administracyjny wskazuje, że dowód z opinii biegłego organ podatkowy zobowiązany jest przeprowadzić, jeżeli rozstrzygnięcie sprawy wymaga "wiadomości specjalnych" (art. 197 § 1 o.p.). Stąd też, wbrew stanowisku skarżącego, organy podatkowe nie mają obowiązku korzystania ze wsparcia biegłych na okoliczność ustalenia faktu oraz daty powstania niewypłacalności, jeśli materiał dowodowy jest wystarczający do stwierdzenia danego stanu faktycznego. Kwestia badania "właściwego czasu" na zgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości jest bowiem przesłanką obiektywną, ustalaną na podstawie okoliczności faktycznych każdej sprawy. W orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntowane jest już stanowisko, że dla oceny zaistnienia przesłanek przewidzianych w art. 116 o.p. nie jest wymagana wiedza specjalna, która wymagałaby powoływania biegłego (np. z zakresu rachunkowości), zwłaszcza wtedy, gdy materiał dowodowy jest wystarczający, a sprawa została wyjaśniona w sposób umożliwiający wydanie prawidłowej decyzji (zob. np. wyroki NSA z: 16 marca 2021 r., III FSK 2689/21; 5 marca 2015 r., II FSK 249/13; 10 stycznia 2012 r., II FSK 1235/10; 10 maja 2012 r., I FSK 819/11). Podkreślić też należy, że żadna z okoliczności stwierdzonych w sprawie ani powołanych przez skarżącego nie uzasadniała przyjęcia, że stan faktyczny w zakresie oceny sytuacji finansowej spółki jest zawiły i wymaga wiadomości specjalnych. W rozpoznawanej sprawie materiał dowodowy pozwalał na ustalenie daty powstania niewypłacalności spółki, gdyż dostarczył wiedzy m.in. o zaległościach w płatnościach należności wobec Skarbu Państwa (zaległości podatkowe), Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (zaległości z tytułu składek), jak też wobec podmiotów prywatnych. Posiadane dane umożliwiały jednoznaczne ustalenie wystąpienia przesłanki upadłości, a także "właściwego czasu" na złożenie wniosku o jej ogłoszenie.
W tym stanie sprawy, na podstawie art. 184 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny orzekł o oddaleniu skargi kasacyjnej. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 204 pkt 1, art. 205 § 2, art. 207 § 1 i art. 209 p.p.s.a., a także § 14 ust. 1 pkt 2 lit. a w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (t.j. Dz.U.2023.1935).
/-/ S. Presnarowicz /-/ W. Stachurski /-/ A. Sokołowska