Wyrok NSA z dnia 23 września 2025, sygn. III FSK 337/25

Przenosząc powyższe rozważania na grunt rozpoznawanej sprawy, Naczelny Sąd Administracyjny podzielił ocenę sformułowaną przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, że przesłanki pozytywne odpowiedzialności zostały spełnione.

W przedmiotowej sprawie nie budzi wątpliwości fakt istnienia zaległości podatkowych po stronie Spółki w podatku od towarów i usług za wskazane w decyzji Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Krakowie z dnia 27 czerwca 2024 r. okresy rozliczeniowe 2019 i 2020 r. W kontekście podniesionych w skardze kasacyjnej zarzutów nie jest też sporne, że Skarżący pełnił w tym czasie funkcję członka zarządu Spółki.

W sprawie niewątpliwie wystąpiła również przesłanka bezskuteczności egzekucji wobec Spółki (art. 116 § 1 O.p.), potwierdzona postanowieniami Naczelnika Urzędu Skarbowego z dnia 22 listopada 2022 r. o umorzeniu postępowania egzekucyjnego.

W toku postępowania Skarżący nie wskazał również mienia Spółki, z którego egzekucja umożliwiłaby zaspokojenie zaległości podatkowych Spółki w znacznej części.

Zarzuty skargi kasacyjnej w zasadniczej mierze dotyczyły naruszenia przez Sąd I instancji przepisów dotyczących właściwego czasu do złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości.

Od dnia 1 stycznia 2016 r. zgodnie z art. 11 ust. 1-2 p.u., dłużnik jest niewypłacalny, jeżeli utracił zdolność do wykonywania swoich wymagalnych zobowiązań pieniężnych (ust. 1), przy czym domniemywa się, że dłużnik utracił zdolność do wykonywania swoich wymagalnych zobowiązań pieniężnych, jeżeli opóźnienie w wykonaniu zobowiązań pieniężnych przekracza trzy miesiące (ust. 1a). Dłużnik będący osobą prawną albo jednostką organizacyjną nieposiadającą osobowości prawnej, której odrębna ustawa przyznaje zdolność prawną, jest niewypłacalny także wtedy, gdy jego zobowiązania pieniężne przekraczają wartość jego majątku, a stan ten utrzymuje się przez okres przekraczający dwadzieścia cztery miesiące (ust. 2).

Stosownie do art. 10 p.u., upadłość ogłasza się w stosunku do dłużnika, który stał się niewypłacalny.

Zgodnie natomiast z art. 21 ust. 1 i 2 tej ustawy, dłużnik jest obowiązany, nie później niż w terminie trzydziestu dni od dnia, w którym wystąpiła podstawa do ogłoszenia upadłości, zgłosić w sądzie wniosek o ogłoszenie upadłości (ust. 1). Jeżeli dłużnikiem jest osoba prawna albo inna jednostka organizacyjna nieposiadająca osobowości prawnej, której odrębna ustawa przyznaje zdolność prawną, obowiązek, o którym mowa w ust. 1, spoczywa na każdym, kto na podstawie ustawy, umowy spółki lub statutu ma prawo do prowadzenia spraw dłużnika i do jego reprezentowania, samodzielnie lub łącznie z innymi osobami (ust. 2).

Nie ulega wątpliwości, że podstawy do zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości mają charakter rozłączny i samoistny, zatem wykazanie jednej przesłanki z art. 11 ust. 1 p.u. powoduje, że wykazanie drugiej z niech, czyli wykazanie, że zobowiązania dłużnika przekroczyły wartość jego majątku (art. 11 ust. 2 prawa upadłościowego), nie jest konieczne.

Dla określenia, czy istnieją podstawy ogłoszenia upadłości istotne znaczenie ma wyłącznie to, czy dłużnik nie wykonuje wymagalnych zobowiązań. Ponadto w art. 11 ust. 1 p.u. ustawodawca nie powiązał stanu niewypłacalności ze stanem majątku dłużnika, lecz z konkretnym zaniechaniem, zaprzestaniem płacenia długów. Dłużnik ma zatem obowiązek dokonania oceny, czy wykonuje swoje wymagalne zobowiązania, natomiast oceny, czy faktycznie zaistniały przesłanki do ogłoszenia upadłości władny jest dokonać wyłącznie sąd właściwy w sprawach upadłości (por. wyrok SN z 7 listopada 2016 r., III UK 13/16, LEX nr 2183503; wyrok NSA z 6 czerwca 2017 r., I FSK 1951/15).

W niniejszej sprawie zaistniała wynikająca z art. 11 ust. 1 p.u. przesłanka utraty przez dłużnika zdolności do wykonywania swoich wymagalnych zobowiązań pieniężnych. Organ ustalił bowiem, że Spółka miała zaległości podatkowe z tytułu nieuregulowanych w terminie zobowiązań w podatku od towarów i usług za miesiące od listopada 2019 r. do października 2020 r.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego w sprawie wykazano, że Spółka stała się podmiotem niewypłacalnym w rozumieniu art. 11 ust 1 p.u. Prawidłowo Sąd I instancji wskazał, że stan ten istniał już od dnia 27 kwietnia 2020 r. Z akt sprawy wynika, że Spółka złożyła dwa wnioski o ogłoszenie upadłości. Pierwszy w dniu 29 maja 2020 r., który zwrócono Spółce i drugi w dniu 9 lipca 2020 r.. Sąd Rejonowy dla K.-S. w K. VIII Wydział Gospodarczy dla spraw upadłościowych i restrukturyzacyjnych, postanowieniem z dnia 25 stycznia 2021 r. oddalił drugi wniosek Spółki z uwagi na brak majątku wystarczającego na pokrycie kosztów postępowania upadłościowego (art. 13 ust. 1 p.u.).

W realiach niniejszej sprawy nie podważono ustaleń, co do tego, że Spółka zaprzestała regulowania swoich zobowiązań. Zaległości Spółki obejmowały miesiące od listopada 2019 r. do października 2020 r. Podzielić należy pogląd, że właściwym czasem do złożenia wniosku o upadłość był trzydziestodniowy termin od momentu zaprzestania regulowania zobowiązań, w którym to terminie stosowny wniosek nie został złożony. Niewypłacalność Spółki miała charakter trwały, ponieważ dłużnik nie tylko nie płacił długów w terminie ich wymagalności, ale także nie robił tego w późniejszym okresie, a przymusowa egzekucja zaległości okazała się bezskuteczna.

Skarżący, biorąc pod uwagę przepis art. 21 ust. 1 p.u., był zobowiązany w terminie 30 dni, do dnia 27 kwietnia 2020 r., zgłosić wniosek o ogłoszenie upadłości Spółki albo wystąpić z wnioskiem o otwarcie postępowanie restrukturyzacyjnego. Obowiązku tego jednak nie dopełnił. Pierwszy z ww. wskazywanych wniosków o ogłoszenie upadłości zgłoszony został dnia 29 maja 2020 r., a zatem był spóźniony, co więcej Spółka w tej dacie była już podmiotem niewypłacalnym. Żaden z wniosków złożonych przez Spółkę, nie doprowadził do ogłoszenia upadłości Spółki, ale został zwrócony (pierwszy wniosek) oraz oddalony (drugi wniosek) z uwagi na brak majątku Spółki.

Okoliczność, zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości Spółki w dniu 29 maja 2020 r., który zwrócono spółce, ani kolejnego wniosku z 9 lipca 2020 r. nie zwalnia automatycznie z odpowiedzialności określonej w art. 116 § 1 O.p., ponieważ w tej dacie Spółka nie posiadała już majątku pozwalającego na pokrycie choćby kosztów postępowania upadłościowego, nie mówiąc już o zaspokojeniu swych wierzycieli. Jak podkreślił Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 29 listopada 2012 r., sygn. akt II FSK 721/11, z odpowiedzialności zwalnia złożenie wniosku, o którym mowa w art. 116 § 1 pkt 1 lit. a O.p. we właściwym czasie lub brak winy w jego złożeniu, a nie złożenie wniosku w ogóle i w jakimkolwiek czasie. Biorąc to pod uwagę należy stwierdzić, że Skarżący nie wykazał, iż zgłoszenie wniosku o upadłość Spółki nastąpiło jeszcze w czasie, kiedy było możliwe chociażby proporcjonalne zaspokojenie w części wszystkich wierzycieli.

Skarżący nie wykazał, że niezgłoszenie w terminie przewidzianym ustawą wniosku o ogłoszenie upadłości oraz niezgłoszenie wniosku o otwarcie postępowania restrukturyzacyjnego, nastąpiło bez jego winy. Skarżący w całym okresie piastowania funkcji członka zarządu Spółki miał pełne prawo reprezentowania Spółki i prawo dostępu do jej dokumentacji. Skarżący zatem mógł i powinien regulować w imieniu Spółki istniejące wymagalne zobowiązania pieniężne, jak też – w przypadku zaprzestania ich wykonywania – w terminie wystąpić z odpowiednim wnioskiem.

W rezultacie nie wystąpiła przesłanka egzoneracyjna, o której mowa w art. 116 § pkt 1 lit. a O.p. Spółka była już podmiotem niewypłacalnym w okresie, kiedy Skarżący pełnił funkcję członka jej zarządu, a w konsekwencji - jeszcze w czasie trwania jego mandatu zaistniały wobec Spółki podstawy do wystąpienia z wnioskiem o ogłoszenie jej upadłości (lub wnioskiem o otwarcie postępowania restrukturyzacyjnego).

Wobec powyższego, organy podatkowe, a także Sąd I instancji prawidłowo oceniły, że wniosek o ogłoszenie upadłości Spółki nie został zgłoszony we właściwym terminie. Dla określenia stanu niewypłacalności bez znaczenia jest też przyczyna niewykonywania zobowiązań. Niewypłacalność istnieje nie tylko wtedy, gdy dłużnik nie ma środków, lecz także wtedy, gdy dłużnik nie wykonuje zobowiązań z innych przyczyn.

Wniosek o upadłość powinien być zgłoszony w takim czasie, żeby wszyscy wierzyciele mieli możliwość uzyskania równomiernego, chociażby częściowego, zaspokojenia z majątku spółki (por. wyrok NSA z 1 sierpnia 2019 r., sygn. akt II FSK 2684/17). Czas właściwy do zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości to czas, w jakim zarząd spółki, która nie może na bieżąco realizować swoich zobowiązań wobec wszystkich wierzycieli, składa wniosek o ogłoszenie upadłości w sposób pozwalający chronić interesy wszystkich wierzycieli, którzy po ogłoszeniu upadłości będą mogli liczyć na równomierne zaspokojenie, by nie dopuścić do zaspokojenia niektórych wierzycieli ze szkodą dla innych (por. wyrok NSA z 22 lutego 2018 r., sygn. akt II FSK 257/16). Zatem właściwy czas ogłoszenia upadłości w rozumieniu art. 116 § 1 pkt 1 lit. a) O.p. w związku z art. 21 ust. 1 p.u., to czas w którym środki pieniężne albo majątek rzeczowy wystarczają na zaspokojenie wierzycieli, które nie będzie znikome lub w niewielkiej części (zob. wyrok SN z 28 listopada 2018 r., sygn. akt II UK 365/17).

Z powyższych względów, zarzut naruszenia art. 10, art. 11, art. 13 ust. 1., art. 21 p.u. oraz art. 116 § 1 lit. a O.p. nie mógł odnieść pożądanego przez Skarżącego skutku. Nie było przy tym sporu co do tego, że Skarżący nie wskazał mienia Spółki, z którego egzekucja umożliwi zaspokojenie zaległości podatkowych Spółki w znacznej części.

W ten sam sposób należało ocenić zarzut naruszenia art. 21 p.u. w zw. z art. 15zzra ustawy COVID-19.

Zgodnie z art. 15zzra ust. 1 ustawy COVID-19: Jeżeli podstawa do ogłoszenia upadłości dłużnika powstała w okresie obowiązywania stanu zagrożenia epidemicznego albo stanu epidemii ogłoszonego z powodu COVID-19, a stan niewypłacalności powstał z powodu COVID-19, bieg terminu do złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości, o którym mowa w art. 21 ustawy z 28.02.2003 r. - Prawo upadłościowe nie rozpoczyna się, a rozpoczęty ulega przerwaniu. Po tym okresie termin ten biegnie na nowo. Jeżeli stan niewypłacalności powstał w czasie obowiązywania stanu zagrożenia epidemicznego albo stanu epidemii ogłoszonego z powodu COVID-19 domniemywa się, że zaistniał z powodu COVID-19.

Jeżeli termin na zgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości ustalany jest z uwzględnieniem postanowień ust. 1 i wniosek o ogłoszenie upadłości zostanie złożony przez dłużnika w tym terminie, a brak jest wcześniejszego wniosku o ogłoszenie upadłości, określone przepisami ustawy z 28.02.2003 r. - Prawo upadłościowe terminy, dla których obliczania znaczenie ma dzień zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości wydłuża się o liczbę dni pomiędzy dniem zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości, a ostatnim dniem, w którym wniosek ten winien być złożony stosownie do art. 21 ust. 1, lub odpowiednio art. 21 ust. 2a, ustawy z 28.02.2003 r. - Prawo upadłościowe, bez uwzględniania postanowień ust. 1 niniejszego artykułu (ust.2).

Tym samym, jeśli przyczyna niewypłacalności jest związana z COVID-19, 30-dniowy termin na złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości biegnie dopiero od chwili zniesienia stanu epidemii lub stanu zagrożenia epidemicznego. Natomiast jeżeli niewypłacalność wynika z innych przyczyn niż COVID-19, wniosek powinien być złożony zgodnie z terminem wskazanym w art. 21 prawa upadłościowego. Stosownie do art. 15 zzra ustawy COVID-19, w okresie od 14 marca 2020 r. do 30 czerwca 2023 r., dłużnik nie miał obowiązku zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości, jeżeli jego niewypłacalność powstała w tym czasie na skutek COVID-19. Z drugiej strony, stan zagrożenia epidemicznego oraz stan epidemii nie wyłączał uprawnienia do złożenia wniosku o upadłość (uchylony zostaje wyłącznie obowiązek) - członek zarządu może w tym czasie złożyć stosowny wniosek.

Przepisy art. 15zzra ust. 1 ustawy COVID-19 w sposób istotny ingerują w ogólne zasady regulujące obowiązek zgłoszenia wniosku o upadłość dłużnika. Przy spełnieniu dodatkowych opisanych niżej przesłanek regulacja art. 15 zzra ust. 1 ustawy COVID-19 stanowi, że ogólny termin na zgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości nie rozpoczyna się, a rozpoczęty ulega przerwaniu. Jednocześnie w przypadku skorzystania ze zwolnienia ogólny termin na zgłoszenie upadłości biegnie na nowo. Przesłanki do skorzystania ze zmiany terminu to: - podstawa do ogłoszenia upadłości dłużnika powstała w okresie obowiązywania stanu zagrożenia epidemicznego albo stanu epidemii ogłoszonego z powodu COVID-19, stan niewypłacalności powstał z powodu COVID-19. Przy czym dla skorzystania z przepisu konieczne jest spełnienie przez dłużnika obu tych przesłanek kumulatywnie. W zakresie interpretacji pojęcia "podstawy do ogłoszenia upadłości" należy nawiązać do konstrukcji przewidzianej w art. 10 i art. 11 prawa upadłościowego, tj. stanu niewypłacalności. Dla skorzystania z art. 15 zzra ust. 1 ustawy COVID-19, ustawa wymaga również, by stan niewypłacalności będący podstawą do ogłoszenia upadłości powstał z powodu COVID-19

Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy Skarżący nie wyjaśnił jednak, jaki wpływ na rozstrzygnięcie ma regulacja zawarta w tym przepisie. Spółka nie regulowała swoich zobowiązań począwszy od dnia 25 grudnia 2019 r. i za kolejne miesiące, tj. za grudzień (płatny w styczniu 2020 r.) i za styczeń (płatny w lutym 2020 r.) i kolejne, wobec czego nie można przyjąć, że stan niewypłacalności powstał z powodu COVID-19. Skoro nie wykazano, że stan epidemii w okolicznościach faktycznych sprawy był przyczyną niewypłacalności Spółki, to zarzut stawiany przez Skarżącego nie mógł odnieść pożądanego przez niego skutku.

W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny, po rozpoznaniu sprawy w trybie art. 182 § 2 p.p.s.a. na posiedzeniu niejawnym, na podstawie art. 184 p.p.s.a., oddalił skargę kasacyjną. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 204 pkt 1, art. 205 § 2 i art. 209 p.p.s.a., a także § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U.

z 2023 r., poz. 1935).

s. Anna Dalkowska s. Bogusław Woźniak s. Krzysztof Przasnyski (spr.)