W orzecznictwie ugruntowany jest już pogląd, że przy ustalaniu "właściwego czasu" na zgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości spółki, należy posiłkować się przepisami prawa upadłościowego. Takie stanowisko zostało przyjęte nie tylko w uchwale NSA z 10 sierpnia 2009 r., II FPS 3/09, którą sąd pierwszej instancji uznał za niewiążącą w realiach przedmiotowej sprawy, ale jest też prezentowane w najnowszym orzecznictwie (zob. np. wyroki NSA: z 3 marca 2022 r., III FSK 335/21; z 7 grudnia 2023 r., III FSK 3258/21; z 30 stycznia 2025 r., III FSK 582/23; z 4 marca 2026 r., III FSK 1526/25). Pogląd ten w pełni podziela również skład orzekający w tej sprawie. Mimo, że w art. 116 § 1 pkt 1 o.p. ustawodawca nie odwołuje się wprost do "prawa upadłościowego", jak czyni to w przypadku "ustawy - Prawo restrukturyzacyjne", to jednak w poszukiwaniu odpowiedzi czym jest "właściwy czas" na zgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości spółki, nie sposób pominąć regulacji, które dotyczą postępowania upadłościowego. Przemawia za tym nie tylko wykładnia systemowa zewnętrzna, której głównym założeniem jest spójność całego systemu prawa, ale także wykładnia celowościowa art. 116 § 1 pkt 1 lit. a i b o.p. Przepisy te mają bowiem na celu zapewnienie ochronnych członkom zarządu spółki, którzy należycie ("we właściwym czasie") wykonali obowiązek zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości spółki, bądź też wykazali brak swojej winy w niewypełnieniu tego obowiązku. Obowiązek i przesłanki do zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości spółki określają zaś przepisy prawa upadłościowego.
W świetle art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2017 r, poz. 2344 z późn. zm., dalej "p.u.") upadłość ogłasza się w stosunku do dłużnika, który stał się niewypłacalny. Zgodnie zaś z art. 11 ust. 1 p.u. dłużnik jest niewypłacalny, jeżeli utracił zdolność do wykonywania swoich wymagalnych zobowiązań pieniężnych. W myśl art. 11 ust. 1a p.u. domniemywa się, że dłużnik utracił zdolność do wykonywania swoich wymagalnych zobowiązań pieniężnych, jeżeli opóźnienie w wykonaniu zobowiązań pieniężnych przekracza trzy miesiące. Ponadto, zgodnie z art. 11 ust. 2 p.u. dłużnik będący osobą prawną albo jednostką organizacyjną nieposiadającą osobowości prawnej, której odrębna ustawa przyznaje zdolność prawną, jest niewypłacalny także wtedy, gdy jego zobowiązania pieniężne przekraczają wartość jego majątku, a stan ten utrzymuje się przez okres przekraczający dwadzieścia cztery miesiące. Natomiast zgodnie z art. 21 ust. 1 p.u., dłużnik jest obowiązany, nie później niż w terminie trzydziestu dni od dnia, w którym wystąpiła podstawa do ogłoszenia upadłości, zgłosić w sądzie wniosek o ogłoszenie upadłości.
Na tle tych regulacji w orzecznictwie wskazuje się, że badając kryterium "braku winy" w niezgłoszeniu wniosku o ogłoszenie upadłości spółki we "właściwym czasie", powinno przyjmować się obiektywny miernik staranności, jaka może być wymagana od strony, która w należyty sposób dba o swoje interesy (zob. np. wyroki NSA: z 25 stycznia 2012 r., I FSK 385/11; z 27 maja 2014 r., II FSK 1450/12; z 4 lipca 2019 r., II FSK 2589/17). Bez znaczenia pozostają pobudki kierujące członkiem zarządu, w tym okoliczność, że nie zgłaszając takiego wniosku, działał on w dobrej wierze, bądź był przekonany, że w danym momencie nie zachodzi jeszcze realna potrzeba wnioskowania o ogłoszenie upadłości spółki. Nie ma znaczenia, z jakiego powodu dłużnik (spółka) nie wypełnia swoich wymagalnych zobowiązań, jaki jest okres tego opóźnienia, ani też jaka jest wysokość długu w porównaniu do stanu jego aktywów (zob. np. wyroki NSA z 22 czerwca 2023 r., III FSK 2203/21; z 29 listopada 2023 r., III FSK 4741/21; z 10 września 2024 r., III FSK 1592/23; z 10 lipca 2025 r., III FSK 408/24).
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, udział spółki w oszustwie podatkowym nie wyklucza badania przesłanek egzoneracyjnych z art. 116 § 1 pkt 1 lit. a i b o.p., w kontekście przesłanek upadłościowych, o których mowa w art. 11 ust.1-2 w zw. z art. art. 21 ust. 1 p.u. Owszem okoliczność ta może i powinna być brana pod uwagę w kontekście "winy" członka zarządu w niezłożeniu wniosku o ogłoszenie upadłości spółki "we właściwym czasie". Dotyczy to zwłaszcza sytuacji, gdy przy ustalaniu "właściwego czas" uwzględniono wysokość zaległości podatkowych spółki, które ujawnione zostały w następstwie decyzji wydanej na podstawie art. 21 § 3 o.p. W takich przypadkach przy badaniu "właściwego czasu" na zgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości należy uwzględniać wysokość zobowiązania podatkowego określonego w decyzji podatkowej oraz wynikający z niej moment powstania zaległości, nawet jeżeli decyzja ta została wydana w okresie, w którym członek zarządu nie pełnił już funkcji (zob. wyroki NSA: z 18 stycznia 2023 r., III FSK 1490/21; z 13 marca 2024 r., III FSK 1169/22; z 28 stycznia 2026 r., III FSK 1428/24). Nie można natomiast stawiać kategorycznej tezy, że w sytuacji gdy spółka była uczestnikiem oszustwa podatkowego, to członek zarządu nie może powoływać się na przesłanki egzoneracyjne, o których mowa w art. 116 § 1 pkt 1 lit. a i b o.p. Nie wynika to bowiem z treści tych przepisów. W świetle art. 116 § 1 o.p. jak również art. 107 i 108 o.p., przyczyny i okoliczności powstania zaległości podatkowej nie mają znaczenia dla ustalenia zaistnienia przesłanek egzoneracyjnych, o których mowa w art. 116 § 1 pkt 1 lit. a i b o.p. Możliwość powołania się na przesłanki egzoneracyjne nie jest uzależniona od warunków dodatkowych, w tym w szczególności od okoliczności w jakich powstała zaległość podatkowa. Kwestią odrębną jest ewentualna ocena czy osoba trzecia (członek zarządu) nie ponosi winy w niezgłoszeniu wniosku o ogłoszenie upadłości, w którym to obszarze okoliczności związane z udziałem spółki w oszustwie podatkowym, ustalone i stwierdzone w postępowaniu w sprawie orzeczenia o odpowiedzialności osoby trzeciej, mogą być brane pod uwagę (wyrok NSA z 23 października 2025 r. III FSK 868/25).
W świetle tych ogólnych uwag nie można zgodzić się z sądem pierwszej instancji, że wywód organu podatkowego dotyczący niewypłacalności Spółki, jakkolwiek poprawny, był w tej sprawie w istocie zbędny (s. 8 uzasadnienia wyroku). Stwierdzenie to jest tym bardzie nieuzasadnione, że w tej sprawie organy podatkowe orzekły o odpowiedzialności Skarżącej za zaległości podatkowe Spółki wynikające nie tylko z decyzji Naczelnika [...] Urzędu Celno-Skarbowego w B. z 31 grudnia 2021 r., w której wykazano działalność Spółki w warunkach oszustwa podatkowego w poszczególnych miesiącach 2018 r. Orzeczona odpowiedzialność Skarżącej obejmuje także zaległości podatkowe Spółki wynikające ze złożonych przez nią deklaracji podatkowych. W tym zakresie nie wykazano oszustwa podatkowego.
Wyrok sądu pierwszej instancji, mimo błędnego w tej części uzasadnienia, odpowiada jednak prawu. Słusznie bowiem sąd oddalił skargę na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Warszawie. Jak zauważył sąd w pierwszej części uzasadnienia prawnego wyroku, organy przeprowadziły poprawną analizę przesłanek egzoneracyjnych z art. 116 § 1 pkt 1 lit. a i b o.p. Nie budzą wątpliwości ustalenia organów, że już w 2018 r. Spółka nie wykonywała wymagalnych zobowiązań z tytułu VAT. Drugim w kolejności niewykonanym zobowiązaniem było zobowiązanie za luty 2018 r. z terminem płatności upływającym 26 marca 2018 r. Uwzględniając treść art. 11 ust. 1a p.u., Spółka stała się niewypłacalna z upływem trzech miesięcy od jego nieuregulowania – czyli 27 czerwca 2018 r. Zatem wniosek o ogłoszenie upadłości, w myśl art. 21 ust. 1 p.u., powinien być złożony w terminie do 27 lipca 2018 r. Wniosek taki został zgłoszony znacznie później i został przez sąd upadłościowy oddalony 8 lutego 2024 r. w związku z tzw. ubóstwem masy upadłości (obwieszczenie prawomocnego postanowienia z [...] r., k. 349 akt adm.). Prawidłowo zatem organy podatkowe oraz sąd pierwszej instancji uznały ten wniosek za spóźniony.
Nie zasługują na uwzględnienie argumenty skargi kasacyjnej, że do wystąpienia przesłanki upadłościowej, w kontekście art. 116 § 1 pkt 1 lit. a i b o.p., konieczne jest istnienie co najmniej kilku zobowiązań w stosunku do różnych wierzycieli (s. 4-5 uzasadnienia skargi kasacyjnej). W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego ugruntowany jest już pogląd, że nie stanowi przeszkody w orzeczeniu o odpowiedzialności członka zarządu za zaległości podatkowe spółki fakt, że Skarb Państwa jest jedynym wierzycielem spółki. Taki wymóg oznaczałby nieuzasadnione uprzywilejowanie członków zarządu tych spółek, które miały tylko jednego wierzyciela. Prowadziłoby to do oczywistego nierównego traktowania członków zarządu (osób trzecich) spółki oraz do osłabienia funkcji gwarancyjnej odpowiedzialności osób trzecich. W tym zakresie należy zwrócić uwagę na szczególny charakter regulacji zawartej w art. 116 § 1 o.p., która dotyczy odpowiedzialności za dług publiczny. Odpowiedzialność ta nie wynika ze stosunków cywilnoprawnych, w których obowiązują odmienne reguły dotyczące dochodzenia należności od podmiotów zobowiązanych (zob. np. wyroki NSA: z 10 stycznia 2017 r., II FSK 3737/14; z 28 kwietnia 2017 r., I FSK 1624/15; z 6 czerwca 2017 r., I FSK 1951/15; z 23 października 2018 r., II FSK 3005/16; z 5 grudnia 2018 r., II FSK 1686/18; 12 lutego 2019 r., II FSK 3336/18; z 6 marca 2020 r., II FSK 2144/19; z 21 lipca 2020 r., II FSK 1099/20; z 18 września 2020 r., II FSK 729/20; z 3 marca 2022 r., III FSK 335/21; z 6 maja 2022 r., III FSK 538/21; z 6 października 2022 r., III FSK 1155/21; z 12 stycznia 2023 r. III FSK 1424/21; z 4 kwietnia 2023 r., III FSK 1807/21; z 23 lutego 2024 r., III FSK 4424/21). Takie rozumienie art. 116 § 1 pkt 1 lit. a i b o.p. nie narusza prawa unijnego, co potwierdził Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej w wyroku z 30 kwietnia 2025 r., C-278/24 (spr. Genzyński). W uzasadnieniu tego wyroku Trybunał stwierdził, że zasada równego traktowania nie byłaby przestrzegana, gdyby członek lub były członek zarządu spółki, której jedynym wierzycielem jest Skarb Państwa, był zwolniony z odpowiedzialności solidarnej za zobowiązanie z tytułu VAT tej spółki z tego tylko powodu (punkt 92).
Nie zasługują także na uwzględnienie twierdzenia autora skargi kasacyjnej dotyczące konieczności ustalenia rzeczywistej wartości majątku Spółki (s. 7-8 uzasadniania skargi kasacyjnej). Wymienione w art. 11 ust. 1a oraz w art. 11 ust. 2 p.u. przesłanki upadłościowe mają charakter alternatywny. Dlatego wystąpienie chociażby jednej z nich uzasadnia złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości spółki (por. wyrok NSA z 15 listopada 2017 r., II FSK 46/16). Jeżeli zostanie wykazane, że dłużnik nie wykonuje swoich wymagalnych zobowiązań pieniężnych (art. 11 ust. 1a p.u.), nie ma potrzeby dodatkowego ustalania, czy zobowiązania dłużnika przekraczają wartość jego majątku (art. 11 ust. 2 p.u.). I odwrotnie, ustalenie, że zobowiązania dłużnika przekraczają wartość jego majątku, uzasadniają złożenie wniosku o ogłoszenie jego upadłości nawet wówczas, gdy dłużnik na bieżąco te zobowiązania wykonuje (wyroki NSA: z 7 sierpnia 2024 r., III FSK 1106/23; z 4 marca 2026 r., III FSK 1591/25).
W tej sprawie Skarżąca nie wykazała, że wniosek o ogłoszenie upadłości Spółki został zgłoszony we właściwym czasie. Nie wykazała także braku winy w niezgłoszeniu tego wniosku we właściwym czasie. W tym kontekście niezasadne są zarzuty skargi kasacyjnej dotyczące naruszenia art. 116 § 1 pkt 1 lit. a i b o.p.
Uchylenia zaskarżonego wyroku nie uzasadniają także zarzuty naruszenia art. 122, art. 187, art. 191 o.p. Wbrew twierdzeniom skargi kasacyjnej, zebrany w tej sprawie materiał należy uznać za wystarczający do wydania prawidłowego rozstrzygnięcia. Jego ocena dawała podstawy do przyjęcia, że w czerwcu 2018 r. nastąpił moment, w którym Spółka stała się niewypłacalna, a Skarżąca – chcąc uwolnić się od odpowiedzialności za zaległości podatkowe Spółki - była zobowiązana do zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości Spółki. Sąd pierwszej instancji odniósł się przy tym do zarzutów Skarżącej dotyczących nieuwzględnienia wniosku o jej przesłuchanie w charakterze strony. Należy zgodzić się z oceną sądu, że Skarżąca nie wskazała, na jakie konkretnie okoliczności istotne dla sprawy dowód ten miałby być przeprowadzony ("jakie konkretnie okoliczności zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości ma na myśli"). W sprawie nie budzi natomiast wątpliwości, że wniosek o ogłoszenie upadłości Spółki nie został złożony we właściwym czasie. Należy również podzielić ocenę sądu pierwszej instancji, że rozstrzygnięcie przez organ odwoławczy o wnioskach dowodowych strony dopiero w zaskarżonej decyzji nie mogło mieć jednak wpływu na wynik sprawy – skoro ogólnie nie było potrzeby, ani tym bardziej konieczności, przeprowadzania tych dowodów.
Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a. orzekł o oddaleniu skargi kasacyjnej.
O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 200, art. 204 pkt 1, art. 205 § 2, art. 207 § 1 i art. 209 p.p.s.a., a także § 14 ust. 1 pkt 2 lit. c w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 1935).
SNSA Wojciech Stachurski SNSA Jacek Pruszyński SNSA Paweł Borszowski