Wyrok NSA z dnia 25 września 2025, sygn. III FSK 831/24

Obecne brzmienie art. 19 p.p.s.a. jest następstwem zmiany wprowadzonej ustawą z dnia 22 września 2006 r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 208, poz. 1536). Artykuł 19 p.p.s.a. w pierwotnym brzmieniu obejmował tylko te sytuacje, w których przyczyną braku bezstronności był stosunek osobisty łączący sędziego ze stroną lub z jej przedstawicielem. Wspomniana zmiana art. 19 p.p.s.a została wymuszona wydaniem wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 13 grudnia 2005 r., SK 53/04, w którym stwierdzono, że art. 19 p.p.s.a, w jakim ograniczał przesłankę wyłączenia sędziego jedynie do stosunku osobistego, pomijając inne okoliczności, które mogą mieć wpływ na ocenę bezstronności sędziego, jest niezgodny z art. 45 ust. 1 Konstytucji. W uzasadnieniu tego wyroku Trybunał wskazał m.in., że w celu pełnej realizacji prawa do sądu na ustawodawcy spoczywa obowiązek takiego ukształtowania instytucji wyłączenia sędziego, "aby umożliwiało ono objęcie wszelkich sytuacji, które mogłyby prowadzić do powstania, o ile nie u samej strony (na co wskazuje orzecznictwo), to co najmniej u obiektywnego, zewnętrznego obserwatora uzasadnionych wątpliwości co do bezstronności sędziego". Według Trybunału, gwarancje bezstronności sędziowskiej nie mogą być ograniczone "jedynie do stworzenia możliwości wyłączenia sędziego ze względu na istnienie bezpośrednich relacji o charakterze osobistym, ale muszą być pojmowane szerzej – jako umożliwiające wyłączenie w wypadku okoliczności (zarówno wewnętrznych, jak i zewnętrznych), które w sytuacji konkretnego sędziego mogą budzić uzasadnione wątpliwości co do wydania orzeczenia opartego na w pełni zobiektywizowanych przesłankach".

Z powyższego wynika, że wyłączenie sędziego na mocy art. 19 p.p.s.a. może mieć miejsce nie tylko w związku z jego osobistym stosunkiem do strony postępowania sądowoadministracyjnego lub jego przedstawiciela, ale także z powodu istnienia innych okoliczności, które mogą wywoływać uzasadnione wątpliwości co do jego bezstronności w sprawie. Muszą to być jednak okoliczności obiektywnie istniejące. O wyłączeniu sędziego nie może decydować subiektywne przekonanie o jego stronniczości i niesprawiedliwości. Wniosek o wyłączenie na podstawie art. 19 p.p.s.a. powinien odwoływać się do zobiektywizowanych przesłanek, tak aby wątpliwość co do bezstronności sędziego mogła zostać uznana za mającą realne podstawy. Ustalenia dotyczące tej kwestii powinny opierać się na zasadach doświadczenia życiowego, przy czym okoliczności mogące stanowić podstawę wyłączenia powinny wskazywać na budzący wątpliwości co do bezstronności lub brak obiektywizmu stosunek łączący sędziego z którąkolwiek ze stron bądź ze sprawą (por. postanowienie NSA z 24 września 2014 r., GZ 344/14).

W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego oraz Sądu Najwyższego prezentowane jest stanowisko, że nie stanowi podstawy do wyłączenia sędziego okoliczność orzekania przez niego w innych, podobnych sprawach. Przyjęcie, że sędzia podlegałby wyłączeniu od rozpoznania sprawy tylko dlatego, że dokonał oceny prawnej w innych sprawach - nawet między tymi samymi stronami postępowania - byłoby naruszeniem zasady niezawisłości sędziowskiej i prowadziło do paraliżu sądownictwa (zob. np. postanowienia NSA: z 29 czerwca 2022 r., I FSK 782/21; z 6 czerwca 2023 r., I OSK 3184/19; z 25 lipca 2023 r., I OSK 1126/23; z 24 października 2023 r., II FSK 951/23; z 19 grudnia 2023 r., III FSK 3732/21; z 12 czerwca 2024 r., III FSK 1217/23; a także postanowienia SN z 25 listopada 2011 r., II CSK 182/11; z 14 listopada 2019 r., III CO 112/19). Podobnie w literaturze wskazuje się, że poglądy prawne sędziego wyrażone w jego wcześniejszych orzeczeniach nie powinny stanowić podstawy do jego wyłączenia od udziału w sprawie (J. Chlebny, W. Chróścielewski, Aktywność naukowa sędziego Naczelnego Sądu Administracyjnego a wymóg bezstronności, Zeszyty Naukowe Sądownictwa Administracyjnego 2024, nr 6-7, s. 20).

Poglądy te podziela skład orzekający w niniejszej sprawie, a odnosząc je do okoliczności tej sprawy, należy zauważyć, że wniosek M. I. o wyłączenie sędziego Stanisława Boguckiego uzasadniony został udziałem tego sędziego w wydaniu orzeczenia w sprawie o sygn. II FSK 1684/11. W wydanym w tej sprawie wyroku Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę M. I. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wielkopolskim z 17 listopada 2010 r., I SA/Go 1042/10, w sprawie dotyczącej podatku dochodowego od osób fizycznych za 2002 r. Pomijając fakt, że przedmiot przywołanej sprawy jest odmienny od przedmiotu sprawy objętej rozpoznawanym wnioskiem, to jak już wyżej wspomniano, poglądy prawne sędziego wyrażone w jego wcześniejszych orzeczeniach – nawet w sprawach dotyczących tej samej strony - nie stanowią wystarczającej podstawy do jego wyłączenia od udziału w niniejszej sprawie. Skarżący nie wskazał innych okoliczności, które mogłyby wywoływać wątpliwość co do bezstronności sędziego Stanisława Boguckiego, w szczególności, że sędzia Stanisław Bogucki w jakikolwiek sposób mógłby być zainteresowany wynikiem tej sprawy lub też, że jest uprzedzony albo niekorzystnie nastawiony do strony.

Należy przy tym zaznaczyć, że w tej sprawie nie zachodzi przesłanka wyłączenia sędziego Stanisława Boguckiego z mocy ustawy na podstawie art. 18 § 1 pkt 6 p.p.s.a. Przepis ten stanowi, że sędzia jest wyłączony z mocy samej ustawy w sprawach, w których brał udział w wydaniu zaskarżonego orzeczenia, jak też w sprawach o ważność aktu prawnego z jego udziałem sporządzonego lub przez niego rozpoznanego oraz w sprawach, w których występował jako prokurator. Regulacja ta odnosi się do sytuacji, gdy sędzia bierze udział w sądowej (instancyjnej) kontroli rozstrzygnięcia wydanego ze swoim udziałem. Nie dotyczy natomiast sytuacji, w której sędzia orzekał w innych sprawach z udziałem tej samej strony postępowania.

Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 19 w związku z art. 22 § 1 i § 2 p.p.s.a. orzekł o oddaleniu wniosku o wyłączenie sędziego Stanisława Boguckiego.

SNSA Dominik Gajewski NSA Bogusław Woźniak SNSA Wojciech Stachurski