Wyrok NSA z dnia 05 maja 2026, sygn. III FZ 171/26

Pismem z 2 stycznia 2026 r. Skarżący wniósł zażalenie, zarzucając brak rozstrzygnięcia o kosztach umarzanego postępowania, brak dokonania oceny legalności działania organów egzekucyjnych oraz błędną ocenę, że załatwienie sprawy przez organ egzekucyjny wyklucza dopuszczalność weryfikacji jego poczynań na wcześniejszych etapach, a tym samym, że finalnie przyznanie się do błędu i wadliwego działania w sprawie organu egzekucyjnego stanowi przeszkodę do oceny tych działań w trybie kontroli sądowoadministracyjnej.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie, a zaskarżone postanowienie mimo częściowo wadliwego uzasadnienia odpowiada prawu.

Zgodnie z art. 3 § 2 pkt 3 p.p.s.a., kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje orzekanie w sprawach skarg na postanowienia wydane w postępowaniu egzekucyjnym i zabezpieczającym, na które służy zażalenie. Zaskarżenie takiego postanowienia do sądu administracyjnego oznacza, że przedmiotem postępowania sądowoadministracyjnego staje się zaskarżone postanowienie, które powinno zostać poddane kontroli co do jego legalności. Badając legalność zaskarżonego postanowienia, sąd administracyjny wraca do materialnego stosunku administracyjnoprawnego, który stanowił przesłankę wszczęcia i prowadzenia postępowania egzekucyjnego, bądź w zależności od przedmiotu rozstrzygnięcia - jego części oraz wydanego postanowienia. W rezultacie, stosunek administracyjnoprawny wyznacza przedmiot i ramy postępowania sądowoadministracyjnego, a badanie prawidłowości konkretyzacji tego stosunku stanowi jego istotę. Stwierdzenie spełnienia wszystkich istotnych (zarówno materialnych, jak i procesowych) wymagań procesu konkretyzacji stanowi w postępowaniu sądowoadministracyjnym podstawowy warunek uznania zaskarżonego postanowienia za legalne (por. T. Woś red., Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2005, s. 25).

Celem postępowania sądowoadministracyjnego jest zbadanie zgodności z prawem zaskarżonego rozstrzygnięcia. Dopóki rozstrzygnięcie takie istnieje w obrocie prawnym, czyli nie zostanie wyeliminowane przez organ administracyjny w stosownej procedurze, czy też nie wygaśnie z mocy prawa, sąd administracyjny nie może uchylać się od dokonania kontroli zgodności takiego rozstrzygnięcia z przepisami prawa, na podstawie których zostało wydane. Sąd administracyjny nie może badać celowości zaskarżenia określonego aktu stosowania prawa i poddania go kontroli w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Ma obowiązek dokonania oceny legalności zaskarżonego aktu nawet wówczas, gdy w jego ocenie jakikolwiek wynik postępowania nie będzie miał dla strony znaczenia.

Nie ma podstaw prawnych do twierdzenia, jakoby umorzenie postępowania egzekucyjnego prowadziło do wyeliminowania z obrotu prawnego zaskarżonego do Sądu pierwszej instancji postanowienia DIAS. Skądinąd w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia twierdzenie takie nie zostało wyrażone. Sformułowano jednak ocenę, że zdarzenie to uczyniło bezprzedmiotowym kontrolę substratu zaskarżenia. Tymczasem postanowienie Dyrektora z 30 czerwca 2025 r. nie zostało wyeliminowane z obrotu prawnego i tym samym nie zostały wyeliminowane wynikające z tego postanowienia skutki prawne oraz określone konsekwencje dla sfery praw i obowiązków Skarżącego, toteż co do zasady mógł domagać się skontrolowania jego legalności w postępowaniu wywołanym wniesieniem skargi do sądu administracyjnego. Co do zasady więc, konieczność umorzenia postępowania sądowoadministracyjnego w rozpoznawanej sprawie na podstawie art. 161 § 1 pkt 3 p.p.s.a. wystąpiłaby wówczas, gdyby zaskarżone postanowienie na etapie rozpatrywania skargi utraciło byt prawny. Zasadnie wówczas należałoby stwierdzić, że odpadł przedmiot postępowania i w konsekwencji nie można byłoby twierdzić, że istnieje sprawa sądowoadministracyjna w rozumieniu art. 1 p.p.s.a. Taka sytuacja jednakże nie wystąpiła w niniejszej sprawie.

Jednocześnie jednak dostrzec należy w ślad za Sądem pierwszej instancji, że postanowieniem z 12 września 2025 r. Naczelnik rozpoznał ponownie sprawę i stwierdził niedopuszczalność zarzutu zgłoszonego w oparciu o przepis art. 33 § 2 pkt 1 u.p.e.a., tj. nieistnienia obowiązku, oraz uznał w całości zarzut zgłoszony w oparciu o przepis art. 33 § 2 pkt 6 lit. c) u.p.e.a., tj. zarzut braku wymagalności zobowiązania objętego tytułem wykonawczym. Po rozpoznaniu zażalenia na powyższe postanowienie Dyrektor utrzymał je w mocy. Tymczasem, skarga w niniejszej sprawie na uprzednio wydane postanowienie Dyrektora z 30 czerwca 2025 r. została złożona przez Skarżącego 14 sierpnia 2025 r., tj. w dacie poprzedzającej ponowne rozpoznawanie sprawy przez Naczelnika i wydanie w jego wyniku postanowienia tego organu z 12 września 2025 r. W rzeczonej chwili organy obu instancji miały zatem wiedzę, że rozstrzygnięcie Dyrektora z 30 czerwca 2025 r. uległo zaskarżeniu, zaś Naczelnik winien wstrzymać się z ponownym rozpatrzeniem sprawy do czasu poddania kontroli instancyjnej decyzji organu odwoławczego, bowiem nie wiadomo było w ówczesnej dacie, czy pozostanie ona w obrocie prawnym.

Zaskarżoną w niniejszej sprawie decyzją z 30 czerwca 2025 r. Dyrektor nie utrzymał w mocy rozstrzygnięcia Naczelnika z 28 kwietnia 2025 r., lecz uchylił je i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia temu organowi, w uzasadnieniu wskazując niezbędny zakres ustaleń w ponownym postępowaniu, powołując się na zasadę dwuinstancyjności postępowania, jednocześnie wskazując, że na ówczesnym etapie postępowania przedwczesnym było merytoryczne odnoszenie się do oceny zarzutów wywiedzionych w sprawie. Jednocześnie z wiedzy dostępnej tutejszemu Sądowi z urzędu wiadomo, że postanowienie organu odwoławczego utrzymujące w mocy postanowienie Naczelnika z 12 września 2025 r. zostało przez Stronę zaskarżone do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wielkopolskim, który postanowieniem z 26 lutego 2026 r. o sygn. I SA/Go 440/25, umorzył również tamtejsze postępowanie jako bezprzedmiotowe na podstawie art. 161 § 1 pkt 3 p.p.s.a., w uzasadnieniu wskazując analogiczną argumentację do prezentowanej w niniejszej sprawie. Jak wynika z danych dostępnych w informacji o sprawie w Centralnej Bazie Orzeczeń i Informacji o Sprawie od orzeczenia WSA Skarżący wywiódł zażalenie, które nie zostało jeszcze przekazane do tutejszego Sądu.

W zaistniałej sytuacji należało uznać, że ewentualne wyeliminowanie z obrotu prawnego zaskarżonego postanowienia Dyrektora z 30 czerwca 2025 r. doprowadziłoby do przywrócenia do obrotu prawnego postanowienia Naczelnika z 28 kwietnia 2025 r. i jednocześnie do usunięcia podstawy wydania postanowienia Naczelnika z 12 września 2025 r. uznającego w całości zarzut braku wymagalności zobowiązania oraz utrzymującego go w mocy postanowienia Dyrektora, które z kolei pozostaje substratem zaskarżenia w sprawie przed WSA o sygn. I SA/Go 440/25, które będzie poddane badaniu w odrębnej sprawie przez Naczelny Sąd Administracyjny po jej przekazaniu. Mając na względzie powyższe spostrzeżenia, należało uznać, że zaskarżone postanowienie Sądu pierwszej instancji odpowiada prawu, zaś kontrola w zakresie merytorycznej oceny legalności rozpatrzenia zarzutów oraz zasadności umorzenia postępowania sądowoadministracyjnego w sprawie o sygn. I SA/Go 440/25, w obecnym stanie zawiłości sprawy, winna być dokonana w ramach odrębnego postępowania, tj. kontroli instancyjnej postanowienia WSA z 26 lutego 2026 r. o sygn. I SA/Go 440/25.

Odnosząc się końcowo do kwestii braku orzeczenia przez Sąd pierwszej instancji w przedmiocie zwrotu uiszczonego wpisu od skargi, Naczelny Sąd Administracyjny wskazuje, że nie można przedmiotem zażalenia uczynić materii, która nie była przedmiotem orzekania. Ilekroć w ocenie strony w sprawie nie rozstrzygnięto zagadnienia, które winno być zawarte w danym orzeczeniu, środkiem służącym usunięciu takiego braku jest wniosek o uzupełnienie orzeczenia, nie zaś zażalenie w zakresie nieistniejącego rozstrzygnięcia. Jednocześnie zaznacza się, że słusznie o takowych kosztach nie orzeczono, ponieważ Skarżąca w niniejszej sprawie nie dokonała cofnięcia skargi (a contrario do art. 232 § 1 pkt 1 p.p.s.a.).

Biorąc pod uwagę powyższe, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny orzekł, jak w sentencji.