Skarżący nie zaakceptował wykładni przepisów u.p.e.a., która prowadzi do całkowitego pozbawienia ochrony procesowej podmiotu, którego prawo zostało objęte egzekucją, w szczególności w sytuacji, gdy egzekucja prowadzona jest
z prawa majątkowego skarżącego na podstawie wyroku sądu wydanego przeciwko niemu. Jego zdaniem, odmowa udostępnienia akt stanowi w istocie konsekwencję wcześniejszego, nieprawidłowego pominięcia skarżącego jako strony postępowania egzekucyjnego.
Skarżący wskazał ponadto, że organ błędnie przyjął, iż w niniejszej sprawie zastosowanie mają wyłącznie przepisy w brzmieniu sprzed nowelizacji ustawy
o postępowaniu egzekucyjnym w administracji z dnia 9 marca 2023 r., obowiązującej od 25 marca 2024 r. Postanowienie o przyznaniu własności z dnia 8 lutego 2024 r., wydane przez Naczelnika Pierwszego Urzędu Skarbowego w Białymstoku, stanowiące kluczową czynność egzekucyjną prowadzącą do pozbawienia skarżącego prawa majątkowego, stało się prawomocne w dniu 10 grudnia 2024 r.,
a więc już po wejściu w życie przepisów znowelizowanych. Niezależnie jednak od powyższego, skarżący twierdzi, że zmiany wprowadzone powołaną nowelizacją miały w istotnym zakresie charakter doprecyzowujący, w szczególności w odniesieniu do kręgu podmiotów, których prawa są bezpośrednio dotknięte egzekucją
z nieruchomości. Oznacza to, że także na gruncie przepisów obowiązujących przed nowelizacją niedopuszczalne było pominięcie podmiotu, z którego prawa majątkowego prowadzona była egzekucja. Przyjęcie odmiennego stanowiska prowadziłoby do wniosku, że możliwe jest prowadzenie egzekucji z prawa majątkowego określonego podmiotu bez zapewnienia mu jakiejkolwiek ochrony procesowej, co pozostaje w sprzeczności z podstawowymi zasadami postępowania administracyjnego oraz konstytucyjną ochroną prawa własności.
Zdaniem skarżącego odmowa dostępu do akt nie ma charakteru incydentalnego, lecz stanowi element systemowego pozbawienia informacji. Skarżącemu, pomimo jego wniosków od dnia 24 listopada 2025 r. konsekwentnie odmawia się: dostępu do akt egzekucyjnych, doręczenia postanowienia o przyznaniu własności (postanowienie zaskarżone do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego
w Białymstoku), dostępu do informacji o zobowiązaniach dłużnika osobistego (postanowienie uchylone przez Dyrektora Izby Administracji Skarbowej
w Białymstoku i przekazane do ponownego rozpatrzenia przez organ niższy), przy jednoczesnym prowadzeniu wobec niego postępowań nadzwyczajnych. Prowadzi to do sytuacji, w której skarżący formalnie uczestniczy w postępowaniach, lecz faktycznie pozbawiony jest możliwości obrony swoich praw. Brak dostępu do akt uniemożliwił skarżącemu: ocenę legalności egzekucji, podjęcie świadomej decyzji spadkowej po zmarłym dłużniku osobistym (co doprowadziło do odrzucenia spadku w warunkach niepewności), podjęcie skutecznych środków prawnych, zweryfikowanie, w jaki sposób zostały rozliczone środki z licytacji prawa do lokalu na poczet wierzytelności objętej wyrokiem ze skargi pauliańskiej, ustalenie daty rozpoczęcia i zakończenia postępowania egzekucyjnego, ocenę prawidłowości wykonania wyroku ze skargi pauliańskiej wobec skarżącego, sformułowania zarzutów w postępowaniach nadzwyczajnych (nieważnościowym i wznowieniowym).
Odpowiadając na skargę organ wniósł o jej oddalenie.
Skarżący złożył replikę na odpowiedź organu na skargę, w której dowodzi niespójności stanowiska organu w zakresie statusu matki w postępowaniu egzekucyjnym, podważa też stanowisko organu, że wykazał jedynie interes faktyczny. Dodaje również, że stanowisko organu pozostaje niespójne z jego własnym zachowaniem procesowym. Organ kierował bowiem do skarżącego pisma dotyczące zajęcia nieruchomości, oględzin nieruchomości oraz informacji
o ostateczności postanowienia o przyznaniu własności (choć skarżący zaprzecza skutecznego doręczenia ostatniego pisma), jednocześnie odmówił doręczenia aktu głównego, ingerującego bezpośrednio w prawa skarżącego - postanowienia
o przyznaniu własności (odmowa zaskarżona do WSA w Białymstoku, sygn. akt.
I SA/Bk 110/26, sprawa w toku), a równocześnie odmawia mu dostępu do akt tej samej sprawy, twierdząc, że nie posiada on żadnego interesu prawnego. Zdaniem skarżącego, nie sposób pogodzić tych dwóch stanowisk.
W ocenie skarżącego odmowa dostępu do akt nie ma charakteru wyłącznie formalnego. Uniemożliwia ona skarżącemu ustalenie przebiegu egzekucji, podstaw prawnych ingerencji w jego prawo majątkowe, prawidłowości oznaczenia uczestników postępowania, sposobu rozliczenia należności oraz zakresu skutków wyroku wydanego w sprawie pauliańskiej. W praktyce prowadzi to do sytuacji,
w której organ może ingerować w prawo majątkowe jednostki przy jednoczesnym całkowitym wyłączeniu możliwości skutecznej kontroli proceduralnej i sądowej.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zważył, co następuje.
Skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
Z art. 73 § 1 k.p.a. wynika, że prawo wglądu w akta sprawy, sporządzania
z nich notatek, kopii lub odpisów przysługuje stronie postępowania, którą według
art. 28 k.p.a. jest każdy, czyjego interesu prawnego lub obowiązku dotyczy postępowanie albo kto żąda czynności organu ze względu na swój interes prawny lub obowiązek. Pamiętać przy tym trzeba, że postępowanie w sprawie udostępnienia akt w toku postępowania administracyjnego ma charakter wpadkowy, zależny od postępowania "głównego". Z zależności tej wynika, że krąg stron na potrzeby postępowania wpadkowego nie ustala się odrębnie niż ten, który organ ustalił na potrzeby postępowania "głównego". Samo postanowienie o odmowie udostępnienia akt sprawy ma również charakter wpadkowy i nie służy do weryfikacji prawidłowości ukształtowania przez organ kręgu stron postępowania (zob. np. wyrok NSA z dnia 18 marca 2026 r. sygn. akt II GSK 2124/22). Innymi słowy, aby być móc uzyskać dostęp do akt sprawy na podstawie art. 73 k.p.a. koniecznym jest, aby wnioskodawca był stroną postępowania administracyjnego (por. wyrok WSA w Poznaniu z dnia 23 maja 2024 r. sygn. akt II SA/Po 26/24).
Dyrektor IAS trafnie wskazał, że o tym czy jest się stroną postępowania administracyjnego nie decyduje sama wola czy subiektywne przekonanie danego podmiotu, ale okoliczność czy istnieje przepis prawa materialnego pozwalający zakwalifikować interes danej osoby jako "interes prawny". Interes prawny wyraża się w możliwości zastosowania normy prawa administracyjnego materialnego
w konkretnej sytuacji zindywidualizowanego podmiotu prawa. Od tak pojmowanego interesu należy odróżnić interes faktyczny, kiedy to jednostka jest wprawdzie bezpośrednio zainteresowana rozstrzygnięciem sprawy administracyjnej, nie może jednak wskazać przepisu prawa powszechnie obowiązującego, który stanowiłby podstawę jej roszczenia i w konsekwencji uprawniał ją do żądania stosownych organu administracji. Skarżący zaś nie wskazał przepisu odnoszącego się do tak rozumianego jego interesu prawnego.
Przepisy ustawy egzekucyjnej ograniczają krąg stron postępowania egzekucyjnego. W zakresie egzekucji z nieruchomości na uwagę zasługuje treść
art. 110b u.p.e.a., który stanowi, że uczestnikami postępowania egzekucyjnego
z nieruchomości są: 1) zobowiązany; 2) wierzyciele egzekwujący; 3) osoby, którym przysługują ograniczone prawa rzeczowe lub roszczenia albo prawa osobiste zabezpieczone na nieruchomości; 4) organ, który zawarł umowę o oddanie nieruchomości w użytkowanie wieczyste, jeżeli przedmiotem egzekucji jest użytkowanie wieczyste.
Skarżący nie zalicza się do żadnej z kategorii ww. podmiotów.
Wprawdzie z dniem 25 marca 2024 r. wprowadzono zmiany umożliwiające udział w egzekucji z nieruchomości osobom uzyskującym korzyść majątkową na skutek czynności prawnej uznanej później za bezskuteczną wobec wierzyciela, niemniej istotne są przepisy przejściowe. Zgodnie bowiem z art. 11 ust. 1 ustawy
z dnia 9 marca 2023 r. o zmianie ustawy o postępowaniu egzekucyjnym
w administracji oraz niektórych innych ustaw, do postępowań egzekucyjnych wszczętych na podstawie ustawy zmienianej w art. 1 i niezakończonych przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy stosuje się przepisy dotychczasowe. Z kolei w myśl art. 11 ust. 3 noweli, w postępowaniu egzekucyjnym wszczętym i niezakończonym przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy do egzekucji z rzeczy lub prawa majątkowego podmiotu, który uzyskał korzyść majątkową wskutek czynności prawnej dokonanej z pokrzywdzeniem wierzyciela, jeżeli zgodnie z odrębnymi przepisami czynność ta została uznana za bezskuteczną wobec tego wierzyciela, wszczętej po wejściu w życie niniejszej ustawy stosuje się przepisy ustawy zmienianej w art. 1,
w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą.
Egzekucja z nieruchomości w postaci spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego nr [...], położonego w B. przy ul. [...] była prowadzona i zakończona w stanie prawnym obowiązującym przed wejściem
w życie ustawy z 9 marca 2023 r. Wobec wyroku sądowego z 15 września 2020 r. uznającego za bezskuteczną w stosunku do Skarbu Państwa - Naczelnika Pierwszego Urzędu Skarbowego w Białymstoku czynność prawną w postaci umowy darowizny u mowy użyczenia, zawartych 26 lipca 2013 r., mocą których B. J. i H. J. darowali A. J. spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego ([...]), a A. J. użyczył B. J. i H. J. nieodpłatnie, dożywotnio do współzamieszkiwania cały ww. lokal mieszkalny – w celu zaspokojenia przysługującej Skarbowi Państwa – Naczelnikowi PUS w stosunku do H. J. wierzytelności pieniężnej wraz z odsetkami od zaległości podatkowych, kosztami upomnień i kosztami egzekucji – w dniu 8 marca 2021 r. dokonano zajęcia nieruchomości (art. 110c u.p.e.a.), 1 grudnia 2021 r. sporządzono protokół opisu i oszacowania nieruchomości, i po licytacji postanowiono w dniu 25 stycznia 2023 r. o przybiciu na rzecz licytanta.
W związku z wprowadzonymi zmianami, skarżący jako podmiot, który uzyskał korzyść majątkową, na skutek czynności prawnej uznanej za bezskuteczną
w stosunku do wierzyciela, nie uzyskał uprawnień wynikających z nowych przepisów. Wprowadzone zmiany mają bowiem zastosowanie do egzekucji z nieruchomości wszczętych po 25 marca 2024 r. W niniejszej sprawie egzekucja z nieruchomości została zaś wszczęta w 2021 r. Bez znaczenia jest fakt, że postanowienie
o przyznaniu własności (z 8 lutego 2024 r.) uprawomocniło się po wejściu w życie znowelizowanych przepisów. Trafnie wskazał organ, że istotna jest data wszczęcia egzekucji z nieruchomości, co oznacza, że do egzekucji z przedmiotowej nieruchomości miały zastosowanie wyłącznie przepisy w dotychczasowym brzmieniu.
Regulacje intertemporalne przeczą przy tym stanowisku, że zmiany wprowadzone nowelizacją miały w istotnym zakresie charakter doprecyzowujący, co w ocenie skarżącego miałoby prowadzić do wniosku, że także na gruncie przepisów obowiązujących przed nowelizacją niedopuszczalne było pominięcie podmiotu,
z którego prawa majątkowego prowadzona była egzekucja.
Sąd zgadza się także ze stanowiskiem organu, że prezentowane przez skarżącego argumenty wskazujące m. in. że uzyskanie dostępu do akt postępowania egzekucyjnego z nieruchomości są niezbędne do oceny legalności egzekucji
i podjęcia skutecznych środków prawnych, oceny sytuacji prawnej skarżącego
w zakresie odpowiedzialności spadkowej, oceny prawidłowości wykonania wyroku ze skargi pauliańskiej oraz do sformułowania zarzutów w postępowaniach nadzwyczajnych - dotyczą w istocie interesu faktycznego skarżącego, który,
w odróżnieniu od interesu prawnego, w świetle art. 28 k.p.a. nie stanowi przesłanki do uznania, że w sprawie egzekucji z nieruchomości miał przymiot strony postępowania administracyjnego, uprawniający do dostępu do akt tego postępowania.
Podkreślania wymaga przy tym, że wyrok wydany na skutek skargi pauliańskiej uznaje czynność prawną dłużnika za bezskuteczną względem wierzyciela. Oznacza to, że zaskarżone rozporządzenie określonym mieniem jest co do zasady skuteczne (między jego stronami oraz między osobą trzecią a innymi osobami niż wierzyciel), względem wierzyciela egzekwującego chronioną skargą wierzytelność nie wywołuje jednak skutku i może być przez niego traktowane jak nieistniejące. Wierzyciel, którego powództwo pauliańskie zostało uwzględnione, może prowadzić egzekucję wierzytelności będącej podstawą skargi pauliańskiej
z majątku osoby trzeciej. Formalnymi podstawami wszczęcia tej egzekucji
i skierowania jej do przedmiotów majątkowych osoby trzeciej są tytuł wykonawczy wystawiony przeciwko dłużnikowi (zobowiązanemu) i wyrok przeciwko osobie trzeciej, uznający czynność prawną dłużnika za bezskuteczną względem wierzyciela (podobnie post. Sądu Najwyższego z dnia 7 kwietnia 2011 r., IV CSK 375/10).
W opisanym stanie faktycznym i prawnym obowiązkiem skarżącego było zatem znoszenia egzekucji prowadzonej z majątku w postaci ww. mieszkania. Wobec tego składnika wierzyciel mógł skutecznie prowadzić egzekucję, a jej uczestnikiem nie był skarżący, bowiem nie zezwalały na to obowiązujące przepisy prawa. Kierowanie zaś w toku postępowania egzekucyjnego, do skarżącego jako właściciela nieruchomości, pism informacyjnych (o zajęciu nieruchomości,
o oględzinach nieruchomości, o ostateczności postanowienia o przyznaniu własności) nie oznacza przyznania mu statusu strony postępowania egzekucyjnego
z nieruchomości.
W wyroku z dnia 9 maja 2023 r. sygn. akt III FSK 865/22, Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że egzekucja administracyjna może zostać wszczęta na podstawie tytułu wykonawczego wystawionego przez wierzyciela, sporządzonego według ustalonego wzoru (art. 26 § 1 u.p.e.a.). Wszczynana jest ona w stosunku do zobowiązanego, przez którego rozumie się osobę prawną albo jednostkę organizacyjną nieposiadającą osobowości prawnej albo osobę fizyczną, która nie wykonała w terminie obowiązku o charakterze pieniężnym lub obowiązku
o charakterze niepieniężnym, a w postępowaniu zabezpieczającym – również osobę lub jednostkę, której zobowiązanie nie jest wymagalne albo jej obowiązek nie został ustalony lub określony, ale zachodzi obawa, że brak zabezpieczenia mógłby utrudnić lub udaremnić skuteczne przeprowadzenie egzekucji, a odrębne przepisy na to zezwalają (art. 1a pkt 20 u.p.e.a.). Podmiotu, będącego pozwanym w toku postępowania z roszczenia pauliańskiego (osobę trzecią) nie można zatem uznać za zobowiązanego, gdyż nie ma ona wobec wierzyciela w postępowaniu egzekucyjnym żadnego obowiązku o charakterze pieniężnym lub niepieniężnym, którego ten wierzyciel mógłby dochodzić w postępowaniu egzekucyjnym. Nie może on zatem wystawić tytułu wykonawczego przeciwko osobie trzeciej o jakiej mowa w art. 527
i nast. Kodeksu cywilnego. Świadczy o tym również treść art. 27 § 1 u.p.e.a.,
w którym nie przewidziano miejsca na wskazanie takiej osoby trzeciej. Osoba trzecia jest w związku z tym jedynie zobowiązana do znoszenia zaspokojenia się ze składników majątkowych, które wyszły z majątku zobowiązanego i weszły do jej majątku.
Sąd nie dostrzega sygnalizowanych przez skarżącego niespójności. Skarżący uwypukla m.in., że "nawet organ dostrzega konieczność zapewnienia skarżącemu dostępu do informacji, co pozostaje w sprzeczności z odmową dostępu do akt tej samej sprawy". Nie dodaje jednak, że chodzi tu o odrębne postępowanie, dotyczące wniosku skarżącego o udzielenie informacji o stanie zobowiązań H. J., które organ wyższego stopnia nakazał rozpatrzyć Naczelnikowi
w trybie przepisów o zaświadczeniach.
W kontekście pojawiających się w pismach skarżącego argumentów
o rozbieżności w oznaczeniu właściciela prawa majątkowego, czy też nawiązujących do tego, czy matka była stroną postępowania egzekucyjnego, wyjaśnić trzeba skarżącemu, że w sprawie tej nie można dywagować o dopuszczalności prowadzenia egzekucji, która została już zakończona, i w której jej uczestniczy mogli korzystać z przysługujących im uprawnień wynikających z ustawy egzekucyjnej. Uczestnikiem takim nie mógł być jednak skarżący, zatem nie mógł żądać dostępu do akt.
Wobec powyższego sąd uznał, że nie doszło do naruszenia przepisów wymienionych w skardze. Zaskarżone postanowienie jest zgodne z prawem. Orzeczono zatem jak w sentencji na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2026 r. poz. 143).
Stosownie do art. 119 pkt 3 ww. ustawy procesowej sprawę rozpoznano na posiedzeniu niejawnym, w trybie uproszczonym.
Justyna Siemieniako Marcin Kojło Paweł Janusz Lewkowicz