Wyrok WSA z dnia 17 lutego 2026, sygn. I SA/Gl 1081/25

2.4. Pismem z 12 kwietnia 2025 r. skierowanym do NUS, skarżący wniósł o ustanowienie pełnomocnika z urzędu w prowadzonym postępowaniu, powołując się jednocześnie na wnioski, które organ egzekucyjny rozpoznał ww. postanowieniami o odmowie wszczęcia postępowań. Uzasadnił to złym stanem zdrowia (przebyty udar), stanem niezdolności do pracy i samodzielnej egzystencji. Podkreślił, że prowadzone postępowanie jest bardzo skomplikowane i każde napisanie pisma, obecnie zażalenia, a następnie złożenie go do DIAS, jest praktycznie niemożliwe. Zwrócił się również do organu egzekucyjnego o zachowanie terminu do wniesienia zażalenia na prowadzone postępowanie egzekucyjne.

Ze względu na treść tego pisma NUS wezwał skarżącego do sprecyzowania, czy poza wnioskiem o ustanowienie pełnomocnika z urzędu stanowi ono:

- zażalenie na postanowienia o odmowie wszczęcia postępowania,

- czy też skargę na czynność egzekucyjną w trybie art. 54 § 1 u.p.e.a., a jeśli tak, to o wskazanie podstawy jej wniesienia (art. 54 § 1 pkt 1 lub pkt 2 u.p.e.a.).

2.5. Postanowieniem z 6 maja 2025 r. NUS odmówił wszczęcia postępowania w sprawie wniosku skarżącego z 12 kwietnia 2025 r. o "ustanowienie pełnomocnika z urzędu". Postanowienie wydane w tym przedmiocie stanowiło przedmiot kontroli Sądu w sprawie pod sygnaturą akt I SA/Gl 1080/25.

2.6. Skarżący w odpowiedzi na wezwanie co do treści żądania, pismem z 21 maja 2025 r., wskazał, że jego pismo z 12 kwietnia 2025 r. stanowi:

- zażalenia na postanowienia o odmowie wszczęcia postępowań oraz

- skargę na czynność egzekucyjną.

2.7. Postanowieniem z 4 lipca 2025 r. DIAS utrzymał w mocy postanowienie NUS z 19 marca 2025 r. o odmowie wszczęcia postępowania w sprawie żądania skarżącego w części dotyczącej uchylenia "zajęcia w całości".

W uzasadnieniu wskazał, że skarżący w piśmie z 6 lutego 2025 r. i kolejnych wystąpieniach, kwestionuje istnienie zaległości z tytułu składek ubezpieczeniowych, co jest obecnie oceniane przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. w trybie zgłoszonego zarzutu i wniosku o umorzenie postępowania egzekucyjnego. Jedynie weryfikacja w tym zakresie (orzeczenie o braku wymagalności, nieistnieniu czy przedawnieniu roszczeń wierzyciela), może skutkować decyzją o kontynuowaniu egzekucji z ułamkowej części nieruchomości i zaspokojeniu wierzyciela, bądź umorzeniu postępowania egzekucyjnego i uchyleniu tej czynności.

Natomiast żądanie uchylenia czynności (pismo z 6 lutego 2025 r.) w trybie art. 54b § 1 u.p.e.a. - ze względu na kwestionowanie obowiązku zapłaty należności objętej zajęciem (nieistnienie obowiązku) - jest prawnie niemożliwe, ponieważ procedura określona w tym przepisie jest w wyłącznej dyspozycji organu egzekucyjnego, który działa z urzędu. Dlatego, organ egzekucyjny zasadnie nie prowadził postępowania w tym przedmiocie, odmawiając jego wszczęcia, ponieważ z oczywistych powodów żądanie takie nie przysługuje zobowiązanemu, a kompetencja w tym zakresie przysługuje organowi egzekucyjnemu jedynie do działania z urzędu (obligatoryjnie lub fakultatywnie).

DIAS skonstatował, że nie ma zatem podstaw prawnych do zakwestionowania zaskarżonego postanowienia organu egzekucyjnego o odmowie wszczęcia postępowania w sprawie "uchylenia zajęcia w całości" (art. 54b § 1 u.p.e.a.). Uruchomienie przez skarżącego procedury zarzutów i wniosku o umorzenie postępowania egzekucyjnego przed Zakładem Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B., który w tym postępowaniu oceni i przeanalizuje istnienie oraz wymagalność egzekwowanych zaległości z tytułu składek ubezpieczeniowych, ma podstawowe znaczenie dla dalszej egzekucji z ułamkowej części nieruchomości.

2.8. W skardze do Sądu zobowiązany podniósł, że ten środek stanowi jego jedyny sposób ochrony, chociaż nie potrafi napisać i sprecyzować pism ze względu na stan zdrowia. Wniósł o ponowne rozpatrzenie sprawy.

2.9. W odpowiedzi na skargę DIAS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasową argumentację.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

3. Zaskarżone postanowienie nie narusza prawa, a zatem skarga zasługuje na oddalenie, zgodnie z art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2026 r. poz. 143; dalej: p.p.s.a.).

4. Stosownie do art. 54b u.p.e.a. organ egzekucyjny uchyla z urzędu w całości albo w części czynność egzekucyjną, jeżeli została dokonana z naruszeniem ustawy (§ 1). Organ egzekucyjny może uchylić z urzędu w całości albo w części czynność egzekucyjną, jeżeli:

1) dalsza realizacja zastosowanego środka egzekucyjnego, w ramach którego dokonano tej czynności egzekucyjnej: a) jest niecelowa, b) nie doprowadzi bezpośrednio do wyegzekwowania środków pieniężnych przewyższających koszty egzekucyjne, c) powoduje niewspółmierne trudności lub wydatki egzekucyjne w stosunku do środków pieniężnych, które mogą być wyegzekwowane;

2) wyegzekwowanie należności pieniężnej, odsetek z tytułu niezapłacenia jej w terminie, kosztów upomnienia i kosztów egzekucyjnych jest możliwe poprzez zastosowanie lub realizację innego środka egzekucyjnego, mniej uciążliwego dla zobowiązanego, lub umożliwiającego wyegzekwowanie tych należności w krótszym czasie (§ 2).

W przypadku, o którym mowa w § 2, pozostają w mocy skutki związane z zastosowaniem środka egzekucyjnego, w ramach którego dokonano uchylonej czynności egzekucyjnej (§ 3).

Organ egzekucyjny niezwłocznie zawiadamia zobowiązanego i dłużnika zajętej wierzytelności o uchyleniu czynności egzekucyjnej w całości albo w części (§ 4).

5. Przez czynność egzekucyjną u.p.e.a. rozumie wszelkie podejmowane przez organ egzekucyjny działania zmierzające do zastosowania lub zrealizowania środka egzekucyjnego (art. 1a pkt 2 u.p.e.a.). Pod pojęciem czynności egzekucyjnych kryją się zarówno czynności o charakterze prawnym, podejmowane wyłącznie przez organ egzekucyjny lub organ rekwizycyjny, jak i czynności o charakterze faktycznym, dokonywane przez egzekutora lub poborcę skarbowego. Czynnościami egzekucyjnymi są takie działania organu egzekucyjnego, które wiążą się ze stosowaniem przymusu egzekucyjnego (P. M. Przybysz [w:] Postępowanie egzekucyjne w administracji. Komentarz, wyd. II, LEX/el. 2025, art. 1a).

Ochrona zobowiązanego przed wadliwym realizowaniem czynności egzekucyjnych odbywa się w pierwszym rzędzie w trybie art. 54 u.p.e.a., a więc na podstawie skargi na czynności egzekucyjne. Stosownie do art. 54 § 1 u.p.e.a. zobowiązanemu przysługuje skarga na czynność egzekucyjną organu egzekucyjnego. Podstawą skargi jest: 1) dokonanie czynności egzekucyjnej z naruszeniem ustawy; 2) zastosowanie zbyt uciążliwego środka egzekucyjnego, w ramach którego dokonano czynności egzekucyjnej.

W niniejszej sprawie - co należy podkreślić - organy, w ramach różnych wystąpień skarżącego, zakwalifikowały jedno z nich jako skargę na czynność egzekucyjną (por. punkty 2.4. oraz 2.6. uzasadnienia). Ponadto, inne czynności skarżącego uruchomiły postępowania w sprawie zarzutów w egzekucji administracyjnej, jak również postępowania z wniosku o umorzenie postępowania egzekucyjnego (str. 5 postanowienia DIAS).

6. Organ egzekucyjny na gruncie art. 54b u.p.e.a., po pierwsze, może uchylić czynności egzekucyjne w trybie tego przepisu, wyłącznie wówczas, gdy nie została wniesiona skarga na czynności egzekucyjne (P. M. Przybysz [w:] Postępowanie egzekucyjne w administracji. Komentarz, wyd. II, LEX/el. 2025, art. 54b).

Po drugie, z art. 54b § 1 i § 2 u.p.e.a. wyraźnie wynika, że postępowanie w przedmiocie uchylenia czynności egzekucyjnej może być wszczęte tylko z urzędu, a już nie na wniosek zobowiązanego.

7. Stosownie do art. 61a § 1 k.p.a. gdy żądanie zostało wniesione przez osobę niebędącą stroną lub z innych uzasadnionych przyczyn postępowanie nie może być wszczęte, organ administracji publicznej wydaje postanowienie o odmowie wszczęcia postępowania. W postępowaniu egzekucyjnym ten przepis ma zastosowanie poprzez odesłanie w art. 18 u.p.e.a.

Sąd podziela stanowisko organów, że sytuacja, w której "z innych uzasadnionych przyczyn postępowanie nie może być wszczęte" obejmuje również zdarzenia, w których zobowiązany występuje z wnioskiem o wszczęcie postępowania, którego zainicjowanie - zgodnie z wolą ustawodawcy - leży wyłącznie w gestii organu, bo jest wszczynane z urzędu, a organ nie znajduje podstaw do takiego wszczęcia. Koncepcja ta znalazła już aprobatę w orzecznictwie (wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z 2 marca 2023 r., II OSK 1804/22; z 5 grudnia 2023 r., II OSK 1513/22; z 24 września 2024 r., II OSK 2058/23).

8. Z tych powodów skargę należało oddalić.