Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje:
Zaskarżone postanowienie jest postanowieniem rozstrzygającym sprawę, co do istoty i jako takie wymienione zostało w art. 3 § 2 pkt 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 935 – dalej: "p.p.s.a."). Sosownie do art. 1 § 2 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2024 r., poz. 1267) w zakresie swej właściwości sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem Skarga dotyczyła zatem sprawy pozostającej we właściwości sądu administracyjnego. Skargę wniesiono w terminie, była ona pozbawiona braków formalnych oraz fiskalnych, wobec czego podlegała rozpoznaniu.
Zaskarżone postanowienie wydane zostało w sprawie, w której stanowisko zajęły sądy administracyjne obu instancji. W warstwie materialnoprawnej spór został prawomocnie rozstrzygnięty. Nie jest kwestionowane przez żądną ze stron to, że w niniejszej sprawie wobec podatnika należało zastosować obniżoną stawkę odsetek za zwłokę przy rozliczaniu zwrotu podatku naliczonego na poczet zaległości podatkowych w innym podatku.
Obecnie sporne jest to, czy organ odwoławczy prawidłowo wykonał zalecenia odnośnie dalszego postępowania wynikające z zapadłych w sprawie wyroków sądów administracyjnych. Z tym zagadnieniem jest bezpośrednio powiązane pytanie, o to czy organ odwoławczy poprawnie zastosował art. 233 § 2 o.p. Wiąże się tym kwestia działania organu odwoławczego z poszanowaniem zasad ogólnych postępowania podatkowego sprawności postępowania (art. 125 o.p.) oraz dwuinstancyjności postepowania (art. 127 o.p.). Dotychczasowy przebieg postępowania w wątku dotyczącym wykładni i stosowania przepisów prawa materialnego został szczegółowo opisany w uzasadnieniach zapadłych w sprawie wyroków (dostępne poprzez Centralną Bazę Orzeczeń Sądów Administracyjnych – dalej: "CBOSA").
Zgodnie z art. 153 p.p.s.a. ocena prawna i wskazania, co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie. Stosownie do art. 170 p.p.s.a. orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy i inne organy państwowe, a w przypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby.
Związanie organów podatkowych treścią wyroku sądu administracyjnego, nie tylko sentencją ale również uzasadnieniem, jest kluczowe dla realizacji przez sądy administracyjne konstytucyjnej funkcji kontroli działalności administracji publicznej (art. 184 Konstytucji RP). Nierespektowanie przez organy administracji stanowiska wyrażonego przez sąd administracyjny w prawomocnym wyroku, czyniłoby iluzoryczną kontrolę sprawowaną przez sądy administracyjne. Z uwagi na rangę zarzucanego organowi odwoławczemu naruszenia prawa, w pierwszej kolejności należało odnieść się do powyższej kwestii.
W prawomocnym wyroku WSA w Gliwicach z 3 października 2023 r. sygn. akt I SA/Gl 389/23 przedstawiono zapatrywanie odnośnie wykładni art. 56a o.p. Sąd stwierdził, że w stanie faktycznym sprawy szczegółowo opisanym w uzasadnieniu wyroku, należało uznać że Spółka spełniła kryteria dla zastosowania uregulowanej w tym powołanym przepisie obniżonej stawki odsetek za zwłokę. Słuszność zapatrywania tut. Sądu znalazła potwierdzenie w wyroku NSA oddalającym skargę kasacyjną wywiedzioną przez Dyrektora. W orzeczeniu Sądu II instancji nie zmieniono zaleceń WSA w Gliwicach. Skarga kasacyjna oparta była o podstawę kasacyjną naruszenia przepisów prawa materialnego (szczegółowo opisaną w uzasadnieniu wyroku I FSK 115/24).
W zaleceniach odnośnie dalszego postępowania adresowanych do organu odwoławczego tut. Sąd nakazał uwzględnienie przy ponownym rozstrzyganiu, omówionego już stanowiska, co do wykładni i stosowania art. 56a o.p. W motywach wyroku nie zamieszczono sformułowania, z którego literalnie wynikałby obowiązek rozstrzygnięcia przez DIAS o zaliczeniu nadwyżki podatku naliczonego nad należnym wynikającej z deklaracji VAT -7 za maj 2022 r. na poczet zaległości z tytułu podatku dochodowego od osób prawnych stanowiącego zobowiązanie w tym podatku oraz odsetek od nieuregulowanych w terminie zaliczek miesięcznych na ten podatek za poszczególne okresy 2021 r. W zaskarżonym postanowieniu DIAS nie zaprezentował stanowiska odmiennego od Sądu, w kwestii merytorycznej będącej osią sporu. Wręcz przeciwnie wyraźnie wskazał na konieczność jego zastosowania. W tym sensie zaskarżone postanowienie nie jest sprzeczne z wykładnią przepisów i zaleceniami odnośnie dalszego postępowania wyrażonymi w prawomocnym wyroku WSA w Gliwicach z 3 października 2023 r. sygn. akt I SA/Gl 389/23. Nie potwierdził się zarzut skargi dotyczący naruszenia art. 153 p.p.s.a.
Sąd uznał, że organ odwoławczy zaskarżonym postanowieniem zmierzał do realizacji zaleceń wynikających z powołanego orzeczenia jednakże uczynił to z naruszeniem art. 233 § 2 o.p. polegającym na jego nieuprawnionym zastosowaniu.
Organ odwoławczy nie narażając się na zarzut naruszenia zasady dwuinstancyjności (art. 127), może realizując normę kompetencyjną wyrażoną w art. 233 § 1 pkt 2 lit. a o.p. uchylić postanowienie organu podatkowego I instancji i orzec, co do istoty. Będzie tak jeżeli nie wystąpią podstawy do zastosowania art. 233 § 2 o.p.
Na potrzeby rozstrzygnięcia merytorycznego organ odwoławczy może skorzystać z art. 229 o.p. przeprowadzić uzupełniające postępowanie dowodowe. Skorzystanie z tej możliwości służy urzeczywistnianiu zasady sprawności postępowania podatkowego (art. 125 § 1 o.p.). W istotę ponownego rozpoznania sprawy w trybie odwoławczym wpisana jest możliwość odmiennej oceny okoliczności faktycznych i prawnych sprawy przez organ wykonujący kontrolę instancyjną, prowadząca do zmiany rozstrzygnięcia pierwszoinstancyjnego.
Zastosowanie art. 233 § 2 o.p. należy wiązać przede wszystkim z sytuacjami, w których dostrzeżone w kontroli instancyjnej braki w materiale dowodowym powodują, że zachodzi uzasadniona obawa iż podstawa faktyczna orzekania przez organ podatkowy może ukształtować się na nowo w sposób istotnie (dla rozstrzygnięcia sprawy) odmienny od dotychczasowego, co z kolei aktualizować może potrzebę zastosowania innych norm prawa materialnego. Wartością jaką należy uwzględnić przy stosowaniu art. 233 § 2 o.p. jest nie tylko zasada dwuinstancyjności postępowania, ale również dyrektywa sprawnego prowadzenia postępowania podatkowego. Z niej wywodzić należy, o pierwszeństwie rozstrzygania merytorycznego nad kasatoryjnym. Nie służy jej urzeczywistnianiu odwlekanie momentu, w którym strona uzyska ostateczne rozstrzygnięcie. Brak wiążącego orzeczenia odnośnie wygaszenia spoczywających na niej zobowiązań podatkowych może mieć znaczenie dla strony, w perspektywie uzyskania zaświadczenia o niezaleganiu.
Odnosząc wcześniej do realiów niniejszej sprawy należy dostrzec, że dotyczy ona czynności o charakterze księgowo-rachunkowym. W jej ramach nie dochodzi do badania okoliczności faktycznych na miarę typowego postępowania rozpoznawczego albo rozstrzygania o kluczowych dla powstania zobowiązania podatkowego okolicznościach prawnych. Celowi temu służą postępowania wymiarowe, postępowanie w sprawie stwierdzenia nadpłaty, stosowania ulg w spłacie zobowiązań podatkowych. Brane są natomiast pod uwagę wynikające z rejestrów organu informacje o wysokości zobowiązań podatkowych, daty płatności, uwzględniane są czynniki obiektywne jak upływ czasu oraz wiadomości powszechnie znane jak stawka odsetek za zwłokę. Sens postanowienia o zaliczeniu wyraża się w tym, że wierzyciel podatkowy ma poinformować w nim o stanie wzajemnych rozliczeń pomiędzy nim a dłużnikiem podatkowym. W rozpoznawanej sprawie chodziło, o to w jakiej części przysługujący podatnikowi zwrot podatku (nadwyżka podatku naliczonego nad należnym) po odpowiednim jego zarachowaniu doprowadził do wygaśnięcia zaległości podatkowych wraz z należnymi odsetkami za zwłokę. Z woli prawodawcy czynność ta przybiera formę postanowienia (art. 76b § 1 o.p.).
W niniejszej sprawie DIAS zarówno na etapie postępowania podatkowego jak i w postępowaniu sądowadministracyjnym nie weryfikował występowania takich okoliczności. Nie zwrócił się do organu podatkowego I instancji o udzielenie stosownych wyjaśnień.
Brak było przeszkód natury prawnej do wydania orzeczenia merytorycznego. Dyrektor nie wykazał, że nie był stanie orzekać o rozliczeniu nadwyżki podatku naliczonego nad należnym, z użyciem obniżonej stawki odsetek za zwłokę art. 56a o.p. Rzecz jasna doprowadziłoby to, albo mogło doprowadzić do zmiany kwot zwrotu podatku "wykorzystanego" do wygaszenia poszczególnych zaległości ciążących na Spółce, względem kwot wskazanych w postanowieniu Naczelnika. Zebrany w sprawie materiał nie wskazywał na zasadność wydania rozstrzygnięcia kasatoryjnego. Trafny okazał się zarzut skargi, co do naruszenia przez organ odwoławczy art. 233 § 2 o.p., art. 233 § 1 pkt 2 lit. a o.p., a także art. 125 § 1 o.p.
Sąd nie podzielił natomiast zarzutu naruszenia zakazu orzekania na niekorzyść przy rozpoznawaniu instancyjnych środków zaskarżenia wyrażonego w art. 234 o.p. Przepis ten stanowi, że organ odwoławczy nie może wydać decyzji na niekorzyść strony odwołującej się, chyba że zaskarżona decyzja rażąco narusza prawo lub interes publiczny. Wyrażona w nim jest reguła zakazu orzekania na niekorzyść wnoszącego instancyjny środek zaskarżenia.
Po pierwsze rozstrzygnięcie przewidziane w art. 233 § 2 o.p. z zasady nie prowadzi do pogorszenia sytuacji strony. Art. 234 o.p. krępuje organ odwoławczy przy rozstrzyganiu, co do istoty. Stanowisko takie jest prezentowane powszechnie w orzecznictwie, na co trafnie wskazał DIAS w odpowiedzi na skargę (przykładowo wyroki NSA z 17 października 2024 r., sygn. akt II FSK 851/24, z 12 grudnia 2023 r., sygn. akt I FSK 1083/19).
Po drugie rozpoznając instancyjny środek zaskarżenia organ odwoławczy nie jest związany wnioskami i zarzutami podniesionymi przez stronę. Organ odwoławczy orzeka w granicach danej sprawy jeżeli została ona zaskarżona.
Spółka wniosła skargę na postanowienie wydane w sprawie zaliczenia zwrotu nadwyżki podatku naliczonego wynikającego z deklaracji podatkowej za konkretny okres (VAT-7 za maj 2022 r.), na poczet spoczywających na niej zobowiązań podatkowych stanowiących podatek dochodowy od osób prawnych za 2021 r. oraz zaległości podatkowych. Na zaległości te składały się odsetki od nieuiszczonych w terminie zaliczek na ten podatek wynikające z deklaracji CIT-8 (art. 51 § 2 o.p.). W ocenie Sądu sprawa ta była niepodzielna, a zatem zaliczając nadwyżkę podatku naliczonego z VAT-7 za maj 2022 r. na poczet zobowiązań podatkowych wynikających z CIT-8 za 2021 r., organ podatkowy nie mógł oddzielić zaliczenia na zobowiązanie podatkowe od zaliczenia na poczet zaległości stanowiących odsetki za zwłokę od nieuiszczonych w terminie zaliczek na podatek. Sposób zaliczenia nadwyżki podatku na poszczególne tytuły płatności pozostawał z sobą w ścisłym wzajemnym wniosku. Polegało to na tym, że sposób rozdysponowania tej kwoty nadwyżki na konkretne należności oddziaływał na środki pozostające rozdysponowane na pozostałe należności, według kryteriów określonych w art. 55 § 1 i art. 62 o.p.
W konsekwencji strona wnosząc zażalenie na postanowienie wydane w sprawie zaliczenia nadwyżki podatku na poczet zobowiązań i zaległości podatkowych, nie mogła zaskarżyć je tylko w części kwestionowanej (tj. co do zastosowanej stawki odsetek za zwłokę). Z treści zażalenia z 25 sierpnia 2022 r. wynika, że skarżone było postanowienie w całości. Strona nie wskazała, że zaskarża postanowienie w części. Dyrektor uchylając w całości postanowienie pierwszoinstancyjne nie naruszył art. 234 o.p. Organ odwoławczy nie wyszedł poza zakres zaskarżenia zażaleniem wniesionym na postanowienie wydane w przedmiocie zaliczenia zwrotu podatku.
Podsumowując organ odwoławczy nie działał w sprawie w sposób sprzeczny ze oceną prawną i wskazaniami odnośnie dalszego postępowania wyrażonymi zapadłych w sprawie prawomocnych wyrokach Sądów obu instancji. Jednakże organ odwoławczy niezasadnie uchylił postanowienie Naczelnika, zamiast orzec co do istoty. W toku ponownie prowadzonego postępowania nie badał i nie wykazał wystąpienia okoliczności przemawiających za celowością uchylenia postanowienia organu podatkowego I instancji i przekazania sprawy do ponownego rozpatrzenia. Nie leżało poza możliwościami prawnymi i organizacyjnymi Dyrektora wydanie rozstrzygnięcia, co do istoty sprawy. Słuszne okazały się zarzuty skargi, co do bezzasadnego unikania przez DIAS rozstrzygnięcia merytorycznego prowadzącego do naruszenia niżej wymienionych przepisów postępowania.
Skarga zasługiwała na uwzględnienie albowiem zaskarżone postanowienie wydane zostało z opisanym wcześniej naruszeniem przepisów postępowania mogącym mieć wpływ na wynik sprawy, a to art. 121 § 1 o.p., art. 125 o.p., art. 127 o.p. w związku z art. 233 § 2 o.p. przy zastosowaniu art. 76a o.p. W tym stanie rzeczy stosownie do art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. zaskarżone postanowienie należało uchylić.
Ponownie rozpoznając sprawę Dyrektor uwzględni zalecenia wynikające z uzasadnienia niniejszego wyroku. W szczególności organ odwoławczy wyda rozstrzygnięcie w trybie art. 233 § 2 pkt 1 lit. a) o.p., dokonując zaliczenia przysługującej Spółce nadwyżki podatku naliczonego nad należnym za maj 2022 r. na poczet zobowiązań podatkowych i zaległości podatkowych wynikających z deklaracji podatkowej dotyczącej podatku dochodowego od osób prawnych za 2021 r. przy zastosowaniu art. 59a o.p., chyba że stwierdzi wystąpienie okoliczności faktycznych lub prawnych mających istotne znaczenie sprawy nie występujących w dacie orzekania przez organ podatkowy I instancji (np. doszło do zmiany wysokości zobowiązań podatkowych wynikających z deklaracji objętych postanowieniem w następstwie wydania decyzji wymiarowych albo złożenia korekt).
Sąd na podstawie art. 200 p.p.s.a. orzekł o zwrocie na rzecz strony skarżącej od organu kosztów postępowania, na które składał się wpis od skargi.