Organ uznał, że aktualna sytuacja skarżącego nie jest przesłanką do umorzenia należności z tytułu składek. Oceniając zasadność umorzenia należności
w kontekście art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w związku z § 3 rozporządzenia organ stwierdził, że zgromadzone w aktach sprawy dokumenty nie potwierdzają istnienia przesłanki umorzenia należności pomimo braku ich całkowitej nieściągalności.
Na powyższą decyzję J. H. złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach. Zarzucił naruszenie:
I. przepisów określających skutki prawomocnego wyroku sądu administracyjnego:
1. art. 153 p.p.s.a. w zw. z art. 170 p.p.s.a. poprzez wydanie decyzji w sposób rażąco ignorujący wiążącą ocenę prawną oraz wytyczne co do dalszego postępowania, sformułowane w prawomocnym wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego
w K. z 4 grudnia 2025 r. (sygn. akt I SA/Ke 393/25). Organ dopuścił się pozorności wykonania wyroku, wprost powielając uprzednio zdezawuowaną przez Sąd argumentację, co narusza powagę prawomocnego wyroku sądu administracyjnego oraz prowadzi do obejścia skutków z niego wynikających. Organ, wydając decyzję odpowiadającą treści uprzednio uchylonego rozstrzygnięcia,
w istocie odmówił wykonania wyroku sądu, co stanowi naruszenie art. 153 p.p.s.a.
o charakterze kwalifikowanym;
2. art. 154 § 1 p.p.s.a. przez niewykonanie wyroku sądu, przejawiające się w jego pozornym wykonaniu, polegającym na wydaniu decyzji, która pomimo formalnego ponownego rozpoznania sprawy nie realizuje wiążącej oceny prawnej sądu, co bezpośrednio uzasadnia wniosek o nałożenie na organ grzywny.
II. przepisów postępowania administracyjnego, stanowiących o wadliwości decyzji:
1. art. 7a § 1 k.p.a. poprzez niezastosowanie zasady rozstrzygania wątpliwości co do treści normy prawnej, które w realiach sprawy powinny zostać rozstrzygnięte na korzyść strony w sytuacji, gdy skarżący wykazał obiektywne trudności egzystencjalne, a organ przyjął interpretację nadmiernie restrykcyjną, ukierunkowaną wyłącznie na interes fiskalny;
2. art. 8 § 1 k.p.a. poprzez naruszenie zasady pogłębiania zaufania obywateli do organów państwa, wynikające z prowadzenia postępowania w sposób nielojalny, polegający na ignorowaniu zaleceń judykatury i stawianiu skarżącego w sytuacji bez wyjścia procesowego;
3. art. 11 k.p.a. oraz art. 107 § 3 k.p.a. poprzez sporządzenie uzasadnienia
o charakterze wyłącznie pozornym, w którym organ jedynie pozoruje rzetelną analizę sytuacji skarżącego, w rzeczywistości dążąc do apriorycznie założonej tezy odmownej.
III. Przepisów prawa materialnego:
1. art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 Rozporządzenia MPiPS z 31 lipca 2003 r. poprzez błędną wykładnię pojęcia "ważny interes zobowiązanego" oraz "niezbędne potrzeby życiowe", skutkującą przyjęciem, że kwota 639,97 zł miesięcznie jest wystarczająca do zachowania minimalnie godziwego poziomu życia oraz godności ludzkiej w rozumieniu art. 30 Konstytucji RP;
2. art. 41 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej przez naruszenie prawa do dobrej administracji, przejawiające się w braku bezstronności i rzetelności organu przy rozpatrywaniu wysoce zindywidualizowanej sytuacji osieroconego skarżącego.
Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i zobowiązanie organu do wydania decyzji o umorzeniu należności z tytułu składek, ewentualnie przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, nałożenie na organ grzywny na podstawie art. 154 § 1 p.p.s.a., przyznanie od organu na rzecz skarżącego sumy pieniężnej w maksymalnym ustawowym wymiarze, określonym w art. 154 § 7 w zw.
z § 6 p.p.s.a.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji.
W piśmie procesowym z 1 lipca 2026 r. skarżący wniósł o przeprowadzenie dowodu uzupełniającego z sześciu dokumentów traktowanych jako materiał
o charakterze pomocniczym, poglądowym oraz porównawczym na okoliczność wykazania obiektywnych i powszechnie znanych realiów ekonomicznych, stopy życiowej oraz minimalnych kosztów utrzymania w Polsce, a w konsekwencji na okoliczność wykazania, że organ przy ocenie sytuacji materialnej skarżącego dopuścił się niekonsekwencji logicznej przekraczając granice uznania administracyjnego oraz naruszenia art. 7, 80 i 80 k.p.a.
Na rozprawie 23 lipca 2026 r. sąd, na podstawie art. 106 § 3 p.p.s.a., postanowił odmówić przeprowadzenia dowodów wnioskowanych w piśmie procesowym skarżącego z 1 lipca 2026 r.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach zważył, co następuje:
Zgodnie z zasadami wyrażonymi w art. 1 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo
o ustroju sądów administracyjnych (j. t. Dz. U. z 2024 r., poz. 1267) i art. 134 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j. t. Dz.U. z 2026 r., poz. 143), dalej "p.p.s.a.", sąd bada zaskarżone orzeczenie pod kątem jego zgodności z obowiązującym prawem, zarówno materialnym, jak
i procesowym, nie jest przy tym, co do zasady, związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Ocena legalności zaskarżonej decyzji wymaga uwzględnienia, że sprawa była już przedmiotem rozpoznania Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach. Wyrokiem z 4 grudnia 2025 r. sygn. akt I SA/Ke 393/25 sąd ten uchylił decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 26 sierpnia 2025 r. nr [...]
w przedmiocie odmowy umorzenia należności składkowych oraz poprzedzającą ją decyzję z 16 lipca 2025 r., nr [...]. Zdaniem sądu, wyrażonym w tym wyroku organ naruszył przepisy proceduralne, regulujące postępowanie dowodowe,
w szczególności art. 7, 77 § 1 i 80 k.p.a. poprzez niewyjaśnienie i brak oceny wszystkich okoliczności istotnych dla sprawy, w kontekście zaistnienia przesłanek objętych § 3 ust 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia. Sąd jednocześnie podzielił stanowisko organu, że nie zachodzi żadna z przesłanek nieściągalności określonych
w art 28 ust. 3 u.s.u.s. oraz w § 3 ust 1 pkt 1 rozporządzenia
W związku z powyższym kontrolując zaskarżoną decyzję zachodzi konieczność zastosowania art. 153 p.p.s.a., zgodnie z którym ocena prawna
i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą
w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia. Przepis art. 153 p.p.s.a. ma charakter bezwzględnie obowiązujący, co oznacza, że ani organ administracji publicznej, ani sąd, orzekając ponownie w tej samej sprawie, nie mogą nie uwzględnić oceny prawnej i wskazań wyrażonych wcześniej w orzeczeniu sądu, gdyż są nimi związani.
Proces decyzyjny organu kolejny raz okazał się wadliwy. Sąd stwierdził, że organ naruszył art. 153 p.p.s.a. Interpretacja przepisów § 3 ust 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia, określających przesłanki umorzenia oraz ocena zebranego materiału dowodowego w tym zakresie nie wypełnia zaleceń sądu zawartych w wyroku
z 4 grudnia 2025 r. sygn. akt I SA/Ke 393/25.
Stosownie do art. 28 ust. 3a u.s.u.s. należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Przesłanki umorzenia w takim przypadku zawarte zostały w § 3 ust. 1 rozporządzenia, zgodnie z którym: Zakład może umorzyć należności z tytułu nieopłaconych składek, jeżeli zobowiązany wykaże, iż ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to za sobą zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku: (1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; (3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.
Przepis art. 28 ust. 3a u.s.u.s. dopuszcza możliwość umorzenia należności
z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne w uzasadnionych przypadkach, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności.
Dokonana przez organ ponowna ocena możliwości umorzenia (choćby częściowego) zaległości w warunkach określonych w art. 28 ust. 3a u.s.u.s.,
a zwłaszcza w świetle przesłanek określonych w § 3 ust. 1 pkt 1 i pkt 3 rozporządzenia, nie może zyskać aprobaty.
Wymaga podkreślenia, że uznaniowy charakter decyzji w sprawie umorzenia zaległości składkowych na podstawie art. 28 ust. 3a w związku z § 3 ust. 1 rozporządzenia nie odnosi się do ustalania przesłanek warunkujących umorzenie należności. W tym zakresie Zakład nie działa w warunkach uznania administracyjnego. Proces podejmowania decyzji w sprawie umorzenia należności
z tytułu składek ma bowiem charakter dwuetapowy. W pierwszym etapie postępowania organ ma obowiązek ustalić istotne okoliczności faktyczne sprawy związane z sytuacją majątkową, osobistą i rodzinną wnioskodawcy. Stwierdzenie, że okoliczności ustalone w sprawie nie odpowiadają żadnej z przesłanek umorzenia zaległości wyklucza możliwość pozytywnego rozstrzygnięcia dla ubezpieczonego.
Z kolei drugi etap ma miejsce jedynie wówczas, gdy organ stwierdzi, że przesłanki te przemawiają za umorzeniem zaległości i dopiero wówczas organ korzysta
z kompetencji związanych z uznaniem administracyjnym. Nim jednak dojdzie do tego etapu, ustalając stan faktyczny sprawy w toku postępowania dowodowego
i następnie porównując ten stan do hipotezy normy zezwalającej na umorzenie należności organ jest związany wynikającymi z k.p.a. zasadami postępowania administracyjnego oraz regułami logiki.
Przyjmując powyższe, nie do zaakceptowania zdaniem sądu jest stanowisko Zakładu, w ramach którego, przy ustalaniu możliwości majątkowych skarżącego
w kontekście spłaty ciążącego na nim zadłużenia, uwzględnia się kwotę 639, 97 zł, która pozostaje skarżącemu po opłaceniu wydatków. W oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej osoby fizycznej z 5 października 2025 r. wynika, że wydatki ponoszone przez skarżącego to opłaty eksploatacyjne, koszty z wiązane z leczeniem oraz inne. Już w wyroku I SA/Ke 393/25 sąd zwrócił uwagę, że ta pozostała kwota to kwota na pokrycie reszty potrzeb związanych
z życiem codziennym obejmującym tak podstawowe potrzeby jak wyżywienie, ubrania, chemię gospodarczą, kosmetyki. Szacuje się natomiast, że miesięczny koszt podstawowego wyżywienia dla jednej osoby w Polsce wynosi średnio od 800 do 1200 zł przy oszczędnym gotowaniu w domu.
Zadaniem regulacji zawartej w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz w § 3 ust. 1 pkt1 rozporządzenia jest zabezpieczenie niezbędnego minimum socjalnego, które pozwoli osobie zobowiązanej funkcjonować w codziennym życiu, dając gwarancję, że podstawowe potrzeby jej oraz jej rodziny będą zaspokojone. W związku z tym niewątpliwie punktem odniesienia dla oceny kryterium ubóstwa wnioskodawcy może być kwota minimum socjalnego. Wymaga jednak wyjaśnienia, że kwota ta nie obejmuje dodatkowych ani pełnych wydatków na przewlekłe leczenie i leki. Koszyk ten uwzględnia jedynie symboliczne, podstawowe wydatki na ochronę zdrowia
(np. zakup najprostszych leków przeciwbólowych czy środków opatrunkowych).
W sprawie nie jest natomiast kwestionowane, że wnioskodawca od października 2024 r. leczy się psychiatrycznie na depresję, bezsenność, stany lękowe, pozostaje pod opieką psychiatry, przyjmuje leki, w związku z czym ponosi dodatkowe koszty.
Organ nie uwzględnił powyższych okoliczności. Stwierdził natomiast ogólnie, że skarżący jest osoba młodą i pomimo problemów ze zdrowiem nie posiada orzeczenia o niepełnosprawności. Nie jest także skarżący, według organu, wykluczony z rynku pracy. Organ wyraził również przypuszczenie, że po ukończeniu edukacji skarżący będzie mógł podjąć pracę zarobkową.
Odnosząc się do powyższego należy wskazać, że obowiązkiem organu była ocena wszystkich powoływanych przez stronę okoliczności i wydanie rozstrzygnięcia z uwzględnieniem całokształtu ustalonych przez organ, na zasadach określonych w art. 7, art. 77 i art. 80 k.p.a., okoliczności stanu faktycznego istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy. W szczególności organ powinien porównać wysokość zadłużenia z tytułu składek z dochodami wnioskodawcy i ocenić czy i jakie środki jest on w stanie przeznaczyć na spłatę bez wywołania zbyt ciężkich skutków dla zobowiązanego, i w związku z tym rozważyć czy uiszczenie należności jest realnie możliwe, czy też zachodzą podstawy do umorzenia składek, co może nastąpić
w całości, jak i w części. W decyzji nie ma jednak analizy czy i w jakim zakresie możliwe jest spłacenie zaległości.
Organ zasadniczo oparł się na potencjalnych możliwościach uzyskania przez skarżącego dochodów w przyszłości, zamiast na istniejących w czasie wydania decyzji okolicznościach. W orzecznictwie przyjmuje się, że "ustalenia dotyczące spełnienia przesłanek umorzenia zaległych składek muszą się odnosić do okoliczności istniejących w czasie podejmowania decyzji, a nie zdarzeń z przeszłości czy przewidywań dotyczących przyszłości. Ustalenia te muszą dotyczyć rzeczywistej sytuacji materialnej i rodzinnej wnioskodawcy, a więc organ nie może opierać się na ustaleniach prawdopodobnych". Jak wskazano m.in. w wyroku NSA z 28 września 2017 r., sygn. akt II GSK [...] w każdej sprawie dotyczącej umorzenia należności organ powinien realnie wskazać, na czym opiera przekonanie o możliwości spłaty zadłużenia bez narażenia strony na niezaspokojenie niezbędnych potrzeb życiowych.
Powyższe uwagi odnoszą się również do podnoszonej przez organ okoliczności odziedziczenia przez skarżącego środków pieniężnych zgromadzonych na subkoncie w ZUS przez zmarłą matkę, a których wysokość przekracza kwotę zadłużenia. Kwota wypłaconych środków wynosiła 21.816,39 zł. Jak wyjaśnił skarżący środki te zostały bowiem przeznaczone na koszty pochówku, uregulowanie zaległości powstałych za życia spadkodawczyni oraz zabezpieczenie podstawowego bytu skarżącego.
Z kolei oceniając przesłankę § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia organ wskazał jedynie, że przewlekła choroba zobowiązanego może stanowić przesłankę umorzenia należności z tytułu składek tylko wtedy, gdy pozbawia zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych oraz przystąpienie do sukcesywnego opłacanie należności. Skarżący posiada natomiast stały dochód.
Uwadze organu, po raz kolejny umknęło, że negatywnej oceny zaistnienia tej przesłanki nie determinuje uzyskiwanie jakiegokolwiek dochodu (w sytuacji skarżącego renty rodzinnej) lecz dochodu, który umożliwia spłatę zaległości.
Z brzmienia przepisu § 3 ust 1 pkt 3 rozporządzenia nie wynika bowiem, aby przewlekła choroba miała "całkowicie" pozbawić możliwości uzyskiwania dochodu. Takie rozumienie omawianego przepisu jest jego swoistą nadinterpretacją dokonaną przez organ. W konsekwencji organ nie rozważył, w kontekście zaistnienia tej przesłanki, okoliczności choroby skarżącego i jej wpływu na brak możliwości spłaty zaległości, którymi jest on obciążony. Wiedzą powszechną jest, że depresja jest chorobą o długotrwałym i zmiennym przebiegu. Organ ponownie, wbrew zaleceniom sądu zawartym w wyroku I SA/Ke 393/25 nie rozważył wpływu tej choroby na możliwości uzyskiwania takiego dochodu przez wnioskodawcę, który umożliwiałby mu spłatę zaległości. Jak wynika natomiast z wyżej zaprezentowanych rozważań dowolnym był wniosek organu, jakoby wysokość renty rodzinnej zapewniała skarżącemu nie tylko pokrycie bieżących wydatków, ale też spłatę zadłużenia.
Nie przekonują również sądu argumenty organu odnoszące się do interesu społecznego czyli solidarności płatników składek. To właśnie solidarność społeczna jest argumentem na rzecz wspomagania tych, których sytuacja, zwłaszcza
z przyczyn od nich niezależnych i obiektywnych – jak sytuacja skarżącego, jest trudniejsza. Organ powinien mieć również na względzie, że wolą ustawodawcy było niedopuszczenie do popadania dłużników w coraz większą biedę i niemożność wyjścia z zadłużenia (por. wyrok NSA z 8 września 2015 r., II GSK 1807/14). Wskazać również należy na to, że argument solidarności społecznej stanowi uzasadnienie realizowanego aktualnie szerokiego programu zabezpieczenia społecznego adresowanego między innymi do osób znajdujących się
w zdecydowanie lepszej sytuacji, niż skarżący.
Sąd nie kwestionuje, że umorzenie zaległych składek jest wyrazem definitywnej rezygnacji ZUS z możliwości ich egzekwowania, ale nie można tracić
z pola widzenia, że utrata możliwości dochodzenia należności jest istotą instytucji umorzenia. Skoro ustawodawca, dał organom możliwość umarzania należności, to założył, że naturalną konsekwencją korzystania w zakreślonych ramach prawnych z
tej instytucji jest definitywna rezygnacja z należności. Wypaczeniem stosowania instytucji umorzenia składek jest stanowisko, że składki powinny być za wszelką cenę ściągane, podczas gdy ustawodawca wyraźnie wskazuje, że granicą, której przekraczać nie wolno jest w przypadku zaistnienia przesłanki określonej
w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia, pozbawienie zobowiązanego i jego rodziny możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Przeciwne stanowisko niweczyłoby sens istnienia przepisów zezwalających na umorzenie należności składkowych względem osób będących w stanie głębokiego ubóstwa. Nie można też tracić z pola widzenia sytuacji, w której zapłata zaległości powoduje konieczność sięgania przez zobowiązanego, pozbawionego możliwości zaspokojenia swoich niezbędnych potrzeb materialnych, do środków pomocy państwa, co nie jest zgodne z interesem zobowiązanego, ani też z interesem publicznym.
Podsumowując, w sprawie uzasadnienie decyzji nie zawiera przekonywującej argumentacji dlaczego skarżącemu odmówiono umorzenia składek. Dotyczy to
w szczególności zasadniczych przyczyn odmowy, którymi są niespełnienie przez stronę skarżącą przesłanki "wyjątkowości" jej przypadku. Wskazane uchybienia pozwalają przyjąć, że ocena wystąpienia przesłanek określonych w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia nie została właściwie przeprowadzona i uzasadniona.
W konsekwencji sąd stwierdza, że w postępowaniu administracyjnym doszło do naruszenia przepisów postępowania w tym art. 7, art. 8, 11, art. 77 i art. 107 § 3 k.p.a., które mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Odnosząc się do wniosków skarżącego zawartych w skardze o nałożenie na organ grzywny na podstawie art. 154 § 1 p.p.s.a. należy wyjaśnić, że przepis ten
i następne nie mają w niniejszej sprawie zastosowania, ponieważ dotyczą niewykonania wyroku uwzględniającego skargę na bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania.
Sąd odmówił również przeprowadzenia dowodu uzupełniającego z sześciu dokumentów traktowanych jako materiał o charakterze pomocniczym, poglądowym oraz porównawczym na okoliczność wykazania obiektywnych i powszechnie znanych realiów ekonomicznych, stopy życiowej oraz minimalnych kosztów utrzymania
w Polsce, a w konsekwencji na okoliczność wykazania, że organ przy ocenie sytuacji materialnej skarżącego dopuścił się niekonsekwencji logicznej przekraczając granice uznania administracyjnego oraz naruszenia art. 7, 80 i 80 k.p.a.
Stosownie do art. 133 § 1 p.p.s.a., sąd administracyjny orzeka na podstawie akt sprawy, a postępowanie dowodowe w postępowaniu sądowoadministracyjnym ma jedynie uzupełniający, wyjątkowy, charakter, podyktowany łącznym spełnieniem przesłanek z art. 106 § 3 p.p.s.a. stanowiącym, że sąd może z urzędu lub na wniosek stron przeprowadzić dowody uzupełniające z dokumentów, jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie. Przepis art. 106 § 3 p.p.s.a. wyznacza ścisłe granice wykorzystania w postępowaniu sądowoadministracyjnym nowych dowodów. Z tych względów wniosek skarżącego o przeprowadzenie dowodu z wydruków ze zrzutu ekranu, stanowiących materiał pomocniczy mógł zostać uwzględniony.
Ponownie rozpoznając sprawę organ wyeliminuje opisane uchybienia
i rozważy wniosek na tle zindywidualizowanego i aktualnego stanu faktycznego. Przede wszystkim zadaniem organu będzie dokonanie pełnej, wyczerpującej i realnej oceny przesłanek z uwzględnieniem wykładni przepisów § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia zaprezentowanej przez sąd.
Mając powyższe na uwadze sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.