Perspektywy na zmianę sytuacji są ograniczone co oznacza, że skarżący nie jest w stanie regulować należności obecnie ani w dającej się przewidzieć przyszłości. Skarżący nie posiada majątku, który mógłby zostać zajęty, nie osiąga dochodów podlegających egzekucji, która byłaby nieskuteczna, generując dalsze koszty, obciążenie go zadłużeniem przekracza jego możliwości życiowe doprowadzając do całkowitej niewypłacalności.
W ocenie autora skargi organ nie uwzględnił w sposób właściwy jego szczególnej trudnej sytuacji życiowej.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach zważył, co następuje:
Zgodnie z zasadami wyrażonymi w art. 1 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz.U.2021.137 ze zm.) i art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd bada zaskarżone orzeczenie pod kątem jego zgodności z obowiązującym prawem, zarówno materialnym, jak i procesowym, nie jest przy tym – co do zasady - związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Kryterium legalności przewidziane w art. 1 § 2 ustawy ustrojowej umożliwia sądowi administracyjnemu wyeliminowanie z obrotu prawnego zarówno decyzji administracyjnej uchybiającej prawu materialnemu, jeżeli naruszenie to miało wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" p.p.s.a.), jak też rozstrzygnięcia dotkniętego wadą warunkującą wznowienie postępowania administracyjnego (lit. "b"), a także wydanego bez zachowania reguł postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (lit. "c").
Skarga jest zasadna, albowiem zdaniem sądu, zarówno zaskarżona decyzja, jak i poprzedzająca ją decyzja z 31 marca 2025 r. naruszają przepisy postępowania administracyjnego, tj. art. 7, art. 77 § 1 i art. 107 § 1 i 3 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Przedmiotem kontroli sądu jest decyzja ZUS z 7 stycznia 2026 r., nr [...], którą utrzymano w mocy decyzję własną z 6 listopada 2025r. nr [...], odmawiającą S. S. umorzenia należności z tytułu składek w łącznej kwocie 31.020,46 zł.
Na wstępie rozważań podniesienia wymaga, że postępowanie w sprawie umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne może być prowadzone wyłącznie wówczas, gdy takie należności są nadal wymagalne, a dłużnik nie jest w stanie ich uiścić. Umorzenie może dotyczyć więc tylko należności istniejących. Umorzenie należności zgodnie z art. 31 u.s.u.s. w zw. z art. 59 § 1 pkt 8 Ordynacji podatkowej stanowi przyczynę wygaśnięcia zobowiązania z tytułu należności składkowych. Stosownie do przepisu art. 31 u.s.u.s. w zw. z art. 59 § 1 pkt 9 Ordynacji podatkowej kolejną przyczyną skutkującą wygaśnięciem zobowiązania z tytułu należności składkowych jest przedawnienie.
Przedawnienie należności z tytułu należności składkowych uniemożliwia zatem prowadzenie postępowania o ich umorzenie i rozstrzygnięcie sprawy co do istoty, skutkuje koniecznością umorzenia postępowania z powodu jego bezprzedmiotowości.
Z powyższego wynika, że ocena, czy doszło do przedawnienia objętych wnioskiem zaległości jest istotną okolicznością, która powinna w pierwszej kolejności podlegać badaniu przez organ w trakcie postępowania w przedmiocie umorzenia zaległości, czy innych ulg dotyczących należności z tytułu składek na ubezpieczenia, gdyż stwierdzenie przedawnienia powoduje bezprzedmiotowość merytorycznego postępowania (por. wyrok II GSK 4359/16 z 12 stycznia 2017 r. i powołane w nim orzecznictwo NSA, dostępny na stronie www.orzecznictwo.nsa.gov.pl).
Ustalenia, co do istnienia należności składkowych, powinny być poczynione w pierwszej kolejności i wyprzedzać analizę przesłanek dopuszczających umorzenie zaległości z tytułu składek w rozumieniu art. 28 u.s.u.s. oraz przepisów rozporządzenia. Merytoryczne rozstrzygnięcie w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek jako załatwienie sprawy co do istoty może być wydane tylko wobec faktycznie istniejących należności.
Mając na względzie powyższe jako wadliwy sąd ocenia pogląd organu jakoby kwestia przedawnienia składek wykraczała poza ramy sprawy dotyczącej ich umorzenia. Ponieważ jednak do okoliczności tej odniósł się organ w pierwszej wydanej w sprawie decyzji, sąd skontroluje prawidłowość i kompletność zaprezentowanego tam stanowiska w omawianym zakresie.
Objęte wnioskiem skarżącego (oraz wynikające z treści decyzji) należności składkowe dotyczą odległych w czasie okresów, poczynając od grudnia 2016 r. Stąd, mając na względzie okres powstania tych składek, organ przystępując do rozpatrzenia wniosku o umorzenie zaległości, zobowiązany był w pierwszej kolejności zbadać, czy są one wymagalne, dokonując w tym zakresie ustaleń i oceny z punktu widzenia przesłanek prowadzących do przedawnienia, z uwzględnieniem zdarzeń powodujących przerwę lub zawieszenie biegu przedawnienia. Ustalenia w tym przedmiocie, aby następnie mogły być zweryfikowane przez sąd, powinny być szczegółowo przedstawione w uzasadnieniu decyzji oraz – co istotne – potwierdzone w zgromadzonym w sprawie materiale dowodowym.
Wskazać należy, że od 1 stycznia 2012 r. na podstawie art. 11 pkt 1 lit.a ustawy z dnia 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców (Dz. U. nr 232, poz. 1378, dalej ustawa nowelizująca) zmieniono treść art. 24 ust. 4 u.s.u.s., regulującego kwestię przedawnienia składek.
Zgodnie z jego brzmieniem należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 5 lat (uprzednio okres ten wynosił 10 lat), licząc od dnia, w którym stały się wymagalne, z zastrzeżeniem ust. 5-6. Stosownie do art. 27 ust. 1 ustawy nowelizującej do przedawnienia należności z tytułu składek, którego bieg rozpoczął się przed dniem 1 stycznia 2012 r., stosuje się przepisy w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą, z tym, że bieg przedawnienia rozpoczyna się od 1 stycznia 2012 r. Jeżeli przedawnienie rozpoczęte przed dniem 1 stycznia 2012 r. nastąpiłoby zgodnie z przepisami dotychczasowymi wcześniej, przedawnienie następuje z upływem tego wcześniejszego terminu (art. 27 ust 2 tej ustawy).
W myśl zaś art. 32 u.s.u.s. do składek na ubezpieczenie zdrowotne m.in. w zakresie ich poboru, egzekucji, stosowania ulg i umorzeń stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące składek na ubezpieczenia społeczne. Należy nadto zwrócić uwagę, iż przepisy art. 24 ust 5-6 u.s.u.s. przewidują zdarzenia, których zaistnienie powoduje przerwanie bądź zawieszenie biegu terminu przedawnienia.
Zdaniem sądu organ nie wypełnił należycie obowiązku zgromadzenia dowodów oraz kompleksowej analizy przedawnienia konkretnych zaległości składkowych objętych wnioskiem.
Jak wyżej wskazano w uzasadnieniu decyzji z 7 stycznia 2026 r. błędnie przyjął jakoby kwestia ta leżała poza zakresem sprawy o umorzenie składek, natomiast w poprzedzającej ją decyzji z 6 listopada 2025 r. podjął się dokonania ustaleń związanych z przedawnieniem należności skarżącego. Zdaniem sądu są one jednak niewystarczające do rzetelnej oceny tej okoliczności, przy czym w aktach sprawy brak jest wszystkich dokumentów na potwierdzenie analizowanych w decyzji w tym zakresie kwestii. Organ wskazał bowiem na wystąpienie okoliczności zawieszających bieg terminu przedawnienia należności, tj. postępowanie w sprawie podstaw wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne z tytułu duchowieństwa oraz postępowanie w sprawie określenia wysokości zadłużenia (art. 24 ust. 5f u.s.u.s.).
Dla pełnej, a tym samym poddającej się ocenie sądu analizy kwestii przedawnienia konkretnych zaległości nie jest jednak wystarczające zacytowanie przepisów prawa i wymienienie dat zdarzeń z którymi organ wiąże określony skutek, w tym, zawieszenia biegu terminu przedawnienia. Należy w tym względzie dokonać kompleksowego wywodu w zakresie powodów zawieszenia, okresów zawieszenia, terminów dalszego biegu przedawnienia oraz przede wszystkim oceny - w stosunku do każdej zaległości - daty upływu terminu jej przedawnienia.
W niniejszej sprawie organ wymienia natomiast jedyne daty zdarzeń, nie analizuje jednak w powyżej wskazany sposób kwestii przedawnienia poszczególnych zaległości.
Nie ulega ponadto wątpliwości, że wszystkie ustalenia organu winny znaleźć odzwierciedlenie w materiale dowodowym sprawy tak, by była możliwa kontrola zajętego w sprawie stanowiska. Natomiast do akt niniejszej sprawy nie dołączono zawiadomienia o wszczęciu postępowania wraz z dowodem doręczenia, które – według deklaracji organu skarżący miał odebrać 22 października 2020 r., ani dowodów na zawieszenie biegu terminu przedawnienia w okresie od 21 lipca 2025 r. do 18 października 2025 r. tj. dotyczących deklarowanego przez organ wszczęcia postępowania w sprawie określenia wysokości zadłużenia, decyzji określającej wysokość zadłużenia i daty jej uprawomocnienia.
Innymi słowy, uzasadnienia obu wydanych w sprawie decyzji nie zawierają dostatecznych ustaleń i rozważań co do kwestii przedawnienia, natomiast podane przez organ okoliczności w tym zakresie nie zostały dostatecznie potwierdzone w złożonym do sądu materiale dowodowym sprawy, co sprawia, że decyzje takie uchylają się spod kontroli sądu. Pominięcie tego zagadnienia, lub omówienie go w sposób niepełny i nie dający się zweryfikować, stanowi o istotnej wadliwości podjętych decyzji.
Braki w omawianym zakresie mogą wskazywać na wadliwe ustalenia stanu faktycznego dotyczące wysokości należności z tytułu składek, których dotyczy wniosek. Wydane w sprawie decyzje zostały więc oparte na niepełnym materiale dowodowym, który nie pozwala na jednoznaczną ocenę kwestii związanej z przedawnieniem należności objętych wnioskiem skarżącego.
Sąd nie kwestionuje, że decyzje w sprawie umorzenia należności składkowych mają charakter decyzji uznaniowych. Wymaga jednak podkreślenia, że rozstrzygnięcie organu nie może mieć charakteru dowolnego, lecz musi być wynikiem wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy (art. 7 k.p.a.), wszechstronnego zebrania oraz rozpatrzenia w sposób wyczerpujący materiału dowodowego (art. 77 § 1 k.p.a.), zaś decyzja winna spełniać wymogi określone w art. 107 § 1 i § 3 k.p.a. Jak wskazano wyżej ustalenie, czy doszło do przedawnienia należności jest istotną okolicznością stanu faktycznego, która w pierwszej kolejności winna podlegać badaniu przez organ w trakcie postępowania w przedmiocie umorzenia zaległości. Nadto wynikające z powyższych ustaleń wnioski winny znaleźć odzwierciedlenie w zebranym materiale dowodowym, tak aby ich prawidłowość mogła zostać skontrolowana przez sąd. Stwierdzenie przedawnienia danych należności powoduje bowiem bezprzedmiotowość merytorycznego rozstrzygania w zakresie ich umorzenia.
W realiach kontrolowanej sprawy zgromadzony materiał dowodowy nie pozwala na ocenę zajętego przez organ stanowiska w zakresie wymagalności należności z tytułu składek, których umorzenia domaga się strona. Ustalenie tych okoliczności względem konkretnych – objętych wnioskiem – zaległości składkowych było natomiast niezbędne dla oceny możliwości merytorycznego orzekania w przedmiocie ich umorzenia.
Naruszono tym samym w stopniu istotnym, mogącym mieć wpływ na wynik sprawy, przepisy art. 7, art. 77 § 1 i art. 107 § 1 i 3 k.p.a. poprzez brak jednoznacznego ustalenia czy i ewentualnie które spośród składek objętych wnioskiem o umorzenie uległy przedawnieniu w kontekście przepisów art. 24 ust 4, 5, 5a - 5f u.s.u.s.
Organ nie dokonał stosownej analizy przedawnienia w odniesieniu do poszczególnych należności składkowych. Tym samym zagadnienie dotyczące przedawnienia należności składkowych skarżącego nie zostało wyjaśnione w stopniu pozwalającym na jednoznaczne przyjęcie, że są one wymagalne.
Stwierdzone uchybienia nie pozwalają sądowi na dokonanie pełnej kontroli wydanych w sprawie decyzji organu.
W ponownie prowadzonym postępowaniu, organ uwzględniając powyższą ocenę prawną, ustali wysokość zaległości skarżącego z tytułu należności składkowych będących przedmiotem postępowania, uwzględniając terminy przedawnienia oraz zdarzenia, które mogą mieć wpływ na bieg terminu przedawnienia, zgromadzi stosowną dokumentację w w/w zakresie, a poczynionym ustaleniom i płynącym z nich wnioskom da wyraz w treści uzasadnienia decyzji.
Jednocześnie sąd zauważa, że wydane w sprawie decyzje organu naruszają art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. w stopniu, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy w części, w której organ ocenia zaistnienie przesłanek całkowitej nieściągalności, jak i tych objętych rozporządzeniem, a dających dalej możliwość organowi do zadośćuczynienia wnioskowi strony.
Zgodnie z treścią art. 28 ust. 2 i 3 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2022 r. poz. 1009) - dalej powoływana jako u.s.u.s., należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a. Całkowita nieściągalność, o której mowa w ust. 2, zachodzi, gdy:
1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;
2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2020 r. poz. 1228, z późn. zm.);
3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;
4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;
4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;
4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym;
4c) ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe;
5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;
6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.
Sąd wskazuje, że organ administracji rozpatrując wniosek o umorzenie należności działa w ramach uznania administracyjnego. Uznanie administracyjne charakteryzuje się tym, że organ administracji publicznej ma możliwość wyboru pozytywnego lub negatywnego dla strony rozstrzygnięcia. Przy wydawaniu decyzji o umorzeniu należności organ jest zobowiązany do rzetelnej i wnikliwej analizy wszelkich okoliczności sprawy w celu stwierdzenia, czy zostały spełnione przesłanki określone w przytoczonych przepisach prawnych (por. wyrok NSA z dnia 15 stycznia 2008 r., sygn. akt II GSK 321/07).
Jednocześnie podkreślić należy, iż sądowa kontrola legalności takich decyzji jest ograniczona w tym znaczeniu, że sąd nie może nakazać organowi podjęcia określonego rozstrzygnięcia. Jest to bowiem wyłączna kompetencja organu administracji. Stwierdzenie przez ustawodawcę, że organ może umorzyć należności, nie oznacza jednak dowolności (por. wyrok NSA z dnia 25 października 2012 r. sygn. II GSK 1545/11). Kontrola sądu obejmuje zatem przede wszystkim zbadanie, czy wydanie decyzji poprzedzone zostało prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem, czy ustalone okoliczności faktyczne zostały poddane wnikliwiej i rzetelnej ocenie, a wyciągnięte wnioski przystają w sposób logiczny i spójny do określonych prawem reguł postępowania w tym także prawnych zasad ogólnych określonych przepisami prawa.
Uwzględniając powyższe sąd zauważa, że organ co najmniej przedwcześnie orzekł o nieistnieniu przesłanki całkowitej nieściągalności określonej w art 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s.
Należy zauważyć, że przepis ten wiąże stan całkowitej nieściągalności z sytuacją, gdy jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. W orzecznictwie sądów administracyjnych na gruncie art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. jednolicie przyjmuje się, że Zakład ma obowiązek samodzielnie ocenić przesłankę całkowitej nieściągalności w nim opisaną, porównując spodziewane koszty egzekucji (obliczane w części w proporcji do egzekwowanych kwot) z posiadanymi informacjami o nadającym się do egzekucji majątku. Dokonując samodzielnej oceny organ winien mieć na uwadze, czy majątek zobowiązanego nadaje się w ogóle do egzekucji (por. wyroki NSA z 16 lutego 2022 r. I GSK 1237/21, z 18 maja 2022 r. I GSK 1489/21; CBOSA). Zakład winien wyjaśnić, w jakim stopniu ewentualnie prowadzone postępowanie egzekucyjne będzie skuteczne, z jakich praw majątkowych może być prowadzona egzekucja i jakie są prognozy jej efektywności. Innymi słowy, organ winien po pierwsze rozważyć, w jakiej potencjalnej kwocie możliwe jest uzyskanie środków, po wtóre winien oszacować wydatki egzekucyjne. Następnie winien zestawić te kwoty ze sobą i wyciągnąć stosowne wnioski. Działania takiego w realiach sprawy zabrakło. Organ ograniczył się bowiem do jednozdaniowego stwierdzenia, że przesłanka objęta omawianym przepisem nie występuje, bez jakiejkolwiek analizy zarówno wysokości wydatków egzekucyjnych jak i majątku zobowiązanego nadającego się do egzekucji.
Zatem w ponownie prowadzonym postępowaniu organ będzie zobowiązany rozważyć w wyżej opisany sposób istnienie tej przesłanki, a wyniki tych rozważań i koniecznych do ich poczynienia ustaleń przedstawi w uzasadnieniu decyzji.
Dalej wskazać trzeba, że zasady umarzania należności określa rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. z 2003 r. Nr 141, poz. 1365).
Zgodnie z treścią jego § 3:
1. Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:
1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;
2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;
3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.
O ile należy zgodzić się z organem, że w odniesieniu do strony nie zachodzi przesłanka 2, gdyż strona nie stała się ofiarą klęski żywiołowej i sama działalności gospodarczej nie prowadzi, o tyle - zdaniem sądu - ocena organów, że nie zachodzą również przesłanki pierwsza i trzecia jest dowolna, a nie swobodna i nie znajduje dostatecznego oparcia w zgromadzonym materiale dowodowym. Wydając zaskarżone rozstrzygnięcia ZUS rutynowo i pobieżnie potraktował aktualną sytuację rodzinną, materialną i zdrowotną skarżącego, co najmniej przedwcześnie przyjmując, że w/w przesłanki umożliwiające organowi umorzenie zaległości z tytułu składek nie wystąpiły. Natomiast to właśnie te okoliczności, związane ze szczególną sytuacją, zwłaszcza rodzinną, zdrowotną i majątkową skarżącego, które uniemożliwiają spłatę zadłużenia powinny być traktowane pierwszoplanowo przy rozstrzyganiu o umorzeniu należności z tytułu składek.
Oceniając zasadność stanowiska organu należy wskazać, że z normatywnej zasady, że należności z tytułu składek mogą być umarzane, wynika, że obowiązkiem organu jest - niezależnie od tego, czy podejmuje pozytywną albo negatywną decyzję w tym przedmiocie - dokładnie przeanalizować sytuację majątkową (finansową), zdrowotną oraz rodzinną strony oraz wyjaśnić, na czym opiera się prognoza (założenie), że zaległe składki zostaną w przyszłości uregulowane (bądź nie).
W sytuacji, kiedy organ odmawia umorzenia należności, to jego obowiązkiem jest wskazać wyraźnie, co jest podstawą prognozy, że należność będzie przez zobowiązanego uregulowana w dalszej lub bliższej perspektywie. Wyjaśnienia w tym zakresie są niezbędne ze względu na wymagania stawiane przez przepisy k.p.a. (określone w art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80).
Zauważyć też należy, że analizując uregulowania prawne dotyczące możliwości umorzenia należności pomimo braku ich całkowitej nieściągalności należy brać pod uwagę między innymi to, czy spłata zadłużenia w dłuższym czasie nie spowoduje sytuacji, w której po uiszczeniu należności z tytułu składek, osoba zobowiązana nie będzie dysponowała środkami niezbędnymi do zachowania podstawowych potrzeb życiowych (np. wyżywienie, ubrania, itp.).
Sąd zauważa, że przy wyłożeniu i zastosowaniu zwrotu normatywnego "zaspokojenie niezbędnych potrzeb życiowych" trzeba przyjąć, że nie chodzi tylko o zachowanie standardu minimum koniecznego do przeżycia, ale o minimalny godziwy poziom życia (por wyrok WSA we Wrocławiu z 13 listopada 2024 r., sygn. akt III SA/Wr 308/24). Dokonując porównania sytuacji materialnej wnioskodawcy z wysokością zaległej należności organ powinien zestawić wartość posiadanego majątku oraz wysokość dochodu uzyskiwanego przez stronę z niezbędnymi kosztami jej utrzymania, w celu ustalenia, czy jest w stanie faktycznie spłacić istniejące zadłużenie bez niedostatku (por. wyrok NSA z 17 października 2017 r., sygn. akt II GSK 1498/17).
W ocenie sądu pojęcie niezbędnych wydatków obejmuje nie tylko wydatki na przeżycie biologiczne, ale także (z uwzględnieniem zasady poszanowania godności człowieka - art. 30 Konstytucji) wydatki na zaspokojenie wszystkich potrzeb, które pozwalają egzystować na minimalnym godnym poziomie, przy zaspokojeniu więzi społecznych. W tym zakresie sąd w pełni akceptuje stanowisko zajęte przez WSA w Rzeszowie w wyrokach z 8 kwietnia 2021 r., I SA/Rz 140/21 oraz z 2 grudnia 2021 r., I SA/Rz 733/21, w których stwierdzono, że przez pojęcie zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych należy rozumieć nie zaspokojenie ich na podstawowym poziomie, ale minimalnie godziwy poziom życia. WSA w Rzeszowie trafnie wyjaśnił, że podstawową rolą pojęć minimum socjalnego i minimum egzystencji w zakresie ich normatywnej wartości jest uwidocznienie, jaka powinna być materialna sytuacja gospodarstw domowych, aby zaspokoić potrzeby członków tych gospodarstw na umownie określonym standardzie poziomu życia. Dla minimum socjalnego jest to standard minimalnie godziwego poziomu życia, a dla minimum egzystencji to standard minimum koniecznego do przeżycia.
W powyższym kontekście organ rozpoznający wniosek strony odwołał się do minimum socjalnego ustalonego dla gospodarstwa pracowniczo - emeryckiego w II kwartale 2025r., które wynosiło dla gospodarstwa jednoosobowego emeryckiego 1897,97 zł. oraz dla jednoosobowego gospodarstwa pracowniczego 1924,97 zł. Dalej organ przyjął, że dochody w gospodarstwie domowym skarżącego kształtują się na zbliżonym poziomie, bowiem świadczenie emerytalne matki skarżącego, z którą ten mieszka wynosi 3.863,66 zł netto. Należy jednak podkreślić, że świadczenie to jest jedynym źródłem utrzymania skarżącego i jego matki, a skarżący – obecnie zwolniony z posługi duszpasterskiej – opiekuje się matką. Nie ma zatem możliwości podjęcia jakiegokolwiek zajęcia zarobkowego. Zauważyć też trzeba, że suma wydatków wskazanych przez stronę, a obejmujących jedynie opłaty za mieszkanie oraz koszty leczenia wyniosła 2.090 zł. Zatem skarżącemu i jego matce, po zapłaceniu w/w wydatków pozostaje kwota 1.773,66 na pokrycie reszty potrzeb związanych z życiem codziennym obejmującym tak podstawowe potrzeby jak wyżywienie, ubrania, chemię gospodarczą, kosmetyki. Wiedzą powszechną jest – przy obecnym poziomie cen dotyczących podstawowych produktów ze wskazanych dziedzin – że kwota taka przeznaczona dla dwóch dorosłych osób nie pokryje nawet części z tych wydatków, nie wspominając o (chociaż sporadycznym) uczestnictwie w jakichkolwiek wydarzeniach kulturalnych.
Organ tymczasem przyjął, że kwota ta jest nie tylko wystarczająca dla utrzymania się przez skarżącego i jego matkę, ale też pozwoli na spłatę zaległości z tytułu składek. Założenie takie jest całkowicie dowolne i pozostaje poza realiami obecnego życia codziennego i związanymi z nim wydatkami. Tym samym dowolne jest założenie organu, że spłata zaległości nie pozbawi skarżącego możliwości zaspokojenia niezbędnych jego potrzeb życiowych.
W tym miejscu zauważyć też trzeba, że organ w uzasadnieniu decyzji wskazał, jakoby w aktach sprawy brak było dowodów potwierdzających poniesienie wydatków we wskazanej przez stronę wysokości. Sąd wskazuje, że w sytuacji zakwestionowania przez organ podanych w oświadczeniu wydatków – zarówno ich wysokości jak i rodzaju, niezbędnym było wezwanie strony do ich udokumentowania, a tym samym umożliwienie stronie wykazania ich realnego ponoszenia. Tymczasem w realiach sprawy organ skierował co prawda do strony wezwanie z dnia 22 września 2025 r., gdzie pouczono ją o brzmieniu znajdujących w sprawie zastosowanie przepisach prawa, jednakże dalej poinformowano ją jedynie o możliwości dołączenia dodatkowych dokumentów potwierdzających okoliczności podnoszone we wniosku. W żaden sposób z treści tego pisma nie wynika, jakich dokumentów, czy informacji brakuje organowi do potwierdzenia podnoszonych przez wnioskodawcę okoliczności. Innymi słowy, organ kwestionując wysokość ponoszonych przez skarżącego i jego matkę wydatków pozbawił go jednocześnie możliwości ich potwierdzenia i wykazania. Powyższe narusza w/w przepisy k.p.a. oraz świadczy o wadliwie prowadzonym postępowaniu zainicjowanym wnioskiem o umorzenie zaległości. Organ nie dążył bowiem do ustalenia stanu faktycznego sprawy niezbędnego dla rozstrzygnięcia.
Przesłanką umorzenia zaległości składkowych może być również przewlekła choroba zobowiązanego lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiająca zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.
Wbrew argumentacji organu negatywnej oceny zaistnienia tej przesłanki nie determinuje uzyskiwanie dochodu przez członka rodziny skarżącego – jego matkę w postaci świadczenia emerytalnego. Z brzmienia przepisu § 3 ust 1 pkt 3 rozporządzenia wynika bowiem wyraźnie, że przewlekła choroba zobowiązanego lub konieczność opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny ma pozbawić zobowiązanego możliwości uzyskania dochodu umożliwiającego spłatę zadłużenia.
Tymczasem w sprawie skarżący podnosił zarówno okoliczności własnych chorób i wciąż pogarszającego się stanu zdrowia, jak i udowodnił okoliczność opieki nad chorą matką. Istotne przy tym jest, że z uwagi na konieczność sprawowania tej opieki został zwolniony z obowiązków duszpasterskich i uzyskał pozwolenie na zamieszkanie w domu rodzinnym. Nie ulega zatem wątpliwości, że skarżący został pozbawiony jakiejkolwiek możliwości samodzielnego uzyskania środków na utrzymanie.
W konsekwencji organ nie rozważył, w kontekście zaistnienia tej przesłanki, ani okoliczności chorób samego skarżącego i ich wpływu na brak możliwości spłaty zaległości, którymi jest on obciążony, ani okoliczności opieki skarżącego nad chorą matką, z konieczności pełnienia której został zwolniony z obowiązków duszpasterskich i pozbawiony możliwości samodzielnego uzyskiwania jakichkolwiek dochodów.
Wobec powyższego, sąd stwierdził, że organ naruszył w omawianym zakresie przepisy proceduralne, regulujące postępowanie dowodowe, w szczególności art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., a naruszenie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Rozważania organu dokonane na tle materiału dowodowego sprawy oraz jego ocena nie były pełne, wystarczające i wnikliwe, a tym samym wniosek skarżącego o umorzenie zaległości składkowych nie został rozpoznany właściwie.
Zdaniem sądu organ naruszył przepisy proceduralne, regulujące postępowanie dowodowe, w szczególności art. 7, 77 § 1 i 80 k.p.a. poprzez niewyjaśnienie i brak oceny wszystkich okoliczności istotnych dla sprawy, w kontekście zaistnienia przesłanek objętych art. 28 ust 3 pkt 6 u.s.u.s. oraz § 3 ust 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia, co jest niezbędne dla przeprowadzenia swobodnej, a nie dowolnej oceny, wymaganej przy wydaniu decyzji uznaniowych.
Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ uwzględni stanowisko zwarte w niniejszym wyroku.
W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 135 p.p.s.a., sąd orzekł o uchyleniu zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej.