W tych okolicznościach organ zgodził się z twierdzeniem wnioskodawcy, że znajduje się on w trudnej sytuacji życiowej i materialnej, co dodatkowo potwierdza fakt korzystania ze środków pomocy społecznej. Posiada wprawdzie nieruchomość gruntową zabudowaną położoną w W. , na której ZUS zabezpieczył należności z tytułu nieopłaconych składek, jednak nieruchomość jest miejscem jego zamieszkania. Stan zdrowia wyklucza możliwość podjęcia zatrudnienia i uzyskania dochodu umożliwiającego wywiązanie się ze zobowiązań. Okoliczności wpływające na istotne zmniejszenie się możliwości finansowych są przez skarżącego niezawinione, spowodowane chorobą. Sytuacja życiowa, zdrowotna i finansowa ma charakter trwały i nie rokuje poprawy. To wskazuje, że w sprawie zachodzą przesłanki udzielenia ulgi z art. 28 ust. 3a u.s.u.s. i § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia. Działalność gospodarcza nie jest już prowadzona, dlatego przesłanka § 3 ust, 1 pkt 2 rozporządzenia nie ma zastosowania.
Z uwagi jednak na specyfikę zadłużenia, wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy o umorzenie należności z tytułu składek za zatrudnionych pracowników, mógł – zdaniem organu - zostać rozpoznany tylko w oparciu o wystąpienie elementu całkowitej nieściągalności długu. Przepis art. 28 ust. 3a u.s.u.s. dopuszcza możliwość umorzenia w przypadku braku całkowitej nieściągalności, kierując się w tym względzie ważnym interesem osoby zobowiązanej do ich opłacania, jednakże przepis ten może zostać zastosowany tylko do należności z tytułu składek ubezpieczonych będących jednocześnie płatnikami tych składek, tj. osób opłacających składki na własne ubezpieczenia.
W związku z brakiem wystąpienia przesłanek zawartych w art. 28. ust. 3 u.s.u.s., tj. elementu całkowitej nieściągalności długu, zadłużenie na postawie ww. przepisu nie może zostać umorzone. Organ podkreślił przy tym, że aktualnie do uregulowania pozostaje z powyższego tytułu łączna kwota 429,84 zł plus odsetki.
W skardze na powyższą decyzję P. R. zarzucił, że pracownicy organu błędnie ustalili stan faktyczny w odniesieniu do jego zdrowia, zadłużenia, wydatków na żywność, leki oraz dojazdy do lekarzy. Otrzymywane dochody nie pozwalają mu nawet na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. Zaznaczył, że jego sytuacja życiowa, zdrowotna i finansowa nie ulegnie zmianie, żyje w skrajnym ubóstwie. Stwierdził, że pracownicy organu nie wskazali, w jaki sposób ma spłacić zadłużenie.
Ustanowiony na wniosek skarżącego pełnomocnik z urzędu złożył w sprawie pismo procesowe z wnioskiem o przyznanie wynagrodzenia. Nie podzielił argumentacji organu, że jedyną przesłanką udzielenia ulgi może być stwierdzenie całkowitej nieściągalności. Przesłanką tą jest jego zdaniem również ważny interes zobowiązanego, przejawiający się w szczególnej sytuacji zdrowotnej i życiowej uniemożliwiającej zapłatę zadłużenia. Ustalone przez organ okoliczności bez wątpliwości istotnie wpływają na możliwości finansowe skarżącego, mają charakter trwały i nie rokują poprawy tej sytuacji. Zachodzą więc przesłanki z §3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia oraz art. 28 ust. 3a u.s.u.s.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, popierając stanowisko prezentowane w decyzji.
Zarządzeniem z dnia 4 września 2025 r. sprawa skierowana została do rozpoznania w trybie uproszczonym, na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje:
Skarga jest niezasadna, bowiem zaskarżona decyzja odpowiada prawu.
Przedmiotem skargi jest decyzja o odmowie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne i Fundusz Pracy oraz należne od nich odsetki i koszty upomnienia za zatrudnionych pracowników w części finansowanej przez płatnika składek oraz za osobę prowadzącą działalność gospodarczą.
W sprawie spornymi pozostają kwestie natury prawnej, bowiem organ uznał, że do opisanych należności nie mogą mieć zastosowania podstawy przyznania wnioskowanej ulgi z art. 28 ust. 3a u.s.u.s. i § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz.1365 z późn. zm., dalej: rozporządzenie), a wyłącznie przesłanki wskazane w art. 28 ust. 3 ustawy systemowej. To zaś oznaczało, że w niespornych okolicznościach dotyczących stanu zdrowia, majątku i możliwości finansowych, jak też realiów rodzinnych skarżącego (organ przyznał bowiem, że wskazują one na niezwykle skomplikowaną sytuację wnioskodawcy), a równocześnie przy braku realizacji przesłanek całkowitej nieściągalności, o których mowa w art. 28 ust. 3 u.s.u.s., odmówiono przyznania mu ulgi w postaci umorzenia tych zaległości. Tymczasem, zarówno sam skarżący, jak i jego pełnomocnik uznają, że wyłączenie przez organ z oceny sprawy przepisów art. 28 ust. 3a u.s.u.s. i § 3 rozporządzenia nie ma podstaw prawnych.
Zgodnie z art. 28 ust. 1 i 2 tej ustawy, należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części, tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, która zachodzi w sytuacjach enumeratywnie wyliczonych w ust. 3 tego artykułu. Do należności z tytułu składek ustawa zalicza składki oraz odsetki za zwłokę, koszty egzekucyjne, koszty upomnienia i dodatkowe opłaty (art. 24 ust. 2).
Zgodnie z art. 28 ust. 3 u.s.u.s., całkowita nieściągalność dająca podstawę do umorzenia należności zachodzi, gdy:
1) dłużnik zmarł;
2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe;
3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;
4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;
4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;
4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym;
5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;
6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.
Jak powiedziano, przesłanki zawarte w tym przepisie mają charakter zamknięty, wyczerpujący, tj. przepis stanowi zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, że ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek.
Wyjątek od zasady umarzania należności tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności przewiduje art. 28 ust. 3a ustawy, który stanowi, że należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Przesłanki umorzenia należności w oparciu o przepis art. 28 ust. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych określone zostały w wydanym na podstawie art. 28 ust. 3b ustawy rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Z przepisu tego wynika, że organ może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:
1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;
2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;
3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.
Przepisy art. 28 ust. 3a u.s.u.s. i rozporządzenia umożliwiają zatem organowi umorzenie należności z tytułu składek w szczególnych, wyjątkowych sytuacjach, niezależnie od tego czy nadal istnieje realna możliwość ich ściągnięcia, czy też nie. Przepis art. 28 ust. 3a u.s.u.s. wskazuje jednak, że warunki te dotyczą wyłącznie składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia (co wprost wynika z art. 28 ust. 3a u.s.u.s.). Rozporządzenie wydane zostało z kolei na podstawie art. 28 ust. 3b u.s.u.s. i odnosi się do "szczegółowych zasad umarzania, o którym mowa w ust. 3a". Jest zatem aktem wykonawczym ściśle powiązanym z zakresem regulacji art. 28 ust. 3a u.s.u.s.
Jak więc zasadnie skonstatował organ, możliwość umorzenia zadłużenia na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s. dotyczy wyłącznie należności z tytułu składek ubezpieczonych, którzy są płatnikami, czyli składek z tytułu osobistego wykonywania działalności gospodarczej (lub podobnej). Możliwość taka nie przysługuje ubezpieczonemu/przedsiębiorcy w odniesieniu do należności z tytułu składek opłacanych za pracowników, zarówno w części finansowanej przez pracodawcę, jak i przez pracownika. Powyższe znajduje potwierdzenie w orzecznictwie (zob. wyrok NSA z dnia 22 listopada 2023 r., sygn. akt I GSK 1483/22, wyrok Sądu Najwyższego z 3 października 2006 r., sygn. akt III UK 84/06, publ. OSNP 2007, Nr 19-20, poz. 287; wyrok NSA z 12 marca 2008 r., sygn. akt II GSK 451/07; wyrok NSA z dnia 4 lipca 2025 r., sygn. akt I GSK 1189/22; wyrok NSA z dnia 13 grudnia 2024 r., sygn. akt I GSK 1376/21).
Tym samym, art. 28 ust. 3a u.s.u.s. i wydane w związku z jego treścią rozporządzenie, nie pozwalały na uwzględnienie wniosku skarżącego o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy i Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych za zatrudnionych pracowników i finansowanych przez płatnika tych składek, nawet przy istnieniu (co bezsporne) ważnego interesu zobowiązanego przejawiającego się w jego trudnej sytuacji materialnej, życiowej i zdrowotnej.
Trzeba podkreślić, że w niniejszej sprawie organ w części umorzył z wniosku skarżącego jego należności składkowe, stosując art. 28 ust. 3a i § 3 rozporządzenia. W części objętej zaskarżeniem (odmowa umorzenia należności z tytułu składek za zatrudnionych pracowników w części finansowanej przez płatnika oraz za osobę prowadzącą działalność gospodarczą) stwierdził jednak, że zobowiązany nie spełnienia przesłanek całkowitej nieściągalności wymienionych w art. 28 ust. 3 u.s.u.s. Przepis ten, jak wskazano powyżej, stanowi wyłączną podstawę przyznania ulgi w tym zakresie. Ustalone przez organ okoliczności związane bezpośrednio z brzmieniem art. 28 ust. 3 u.s.u.s. nie były natomiast przez stronę kwestionowane. Organ ocenił w całokształcie zgromadzonych dowodów, że:
- przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 1 u.s.u.s. nie wystąpiła z przyczyn oczywistych;
- przesłanki określone w art. 28 ust. 3 pkt 2, 4, 4b i 4c u.s.u.s. nie zachodzą, ponieważ nie pozyskano żadnych dokumentów, z których wynikałoby, że: sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 oraz art. 361 ust. 1 pkt 1 ustawy - Prawo upadłościowe, nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym, nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym, ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe;
- nie zachodzi przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 3 u.s.u.s. - skarżący zaprzestał prowadzenia działalności gospodarczej, lecz nie wystąpiła przesłanka braku majątku, ponieważ jest on właścicielem nieruchomości gruntowej; posiada też następców prawnych – dzieci;
- przesłanka określona w art. 28 ust. 3 pkt 4a u.s.u.s. nie zachodzi, ponieważ wysokość nieopłaconych składek, przekracza kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym (wynosi ona16 zł);
- przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s. nie zachodzi, dlatego że Naczelnik Urzędu Skarbowego lub komornik sądowy nie stwierdzili braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję należności z tytułu składek;
- przesłanka opisana w art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. nie zachodzi, bowiem nie jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.
Organ podkreślił, że wobec skarżącego nadal prowadzone jest postępowanie egzekucyjne skierowane do wierzytelności z rachunków bankowych, a należąca do niego nieruchomość jest objęta zabezpieczeniem hipotecznym. Co istotne, na datę rozstrzygania przez organ odwoławczy, zobowiązanie z tytułu składek (niespornie nie przedawnione i wymagalne) uległo zdecydowanemu zmniejszeniu z kwoty wskazanej w decyzji organu pierwszej instancji - 12 730,20 zł z odsetkami i kosztami upomnienia, do kwoty 429,84 zł z należnościami ubocznymi. Świadczy to o realnej perspektywie wykonania (dobrowolnie lub w drodze przymusu) wymagalnych zobowiązań wobec Skarbu Państwa.
Organ zasadnie przywołał orzecznictwo, z którego wynika, że dopóki istnieją niewykorzystane dotychczas możliwości wyegzekwowania zaległości, dopóty jej umorzenie przed ich wyczerpaniem byłoby sprzeczne z interesem publicznym. ZUS może zrezygnować z egzekwowania należności tylko wówczas, gdy dalsze prowadzenie egzekucji jest bezcelowe lub nieopłacalne. Wyliczenie zawarte w przepisie art. 28 ust. 3 u.s.u.s. jest wyczerpujące, tzn. stanowi zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, iż ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek. Dopiero zaistnienie którejkolwiek z przesłanek określonych w tym przepisie, daje potencjalną możliwość umorzenia tych należności. Nawet wówczas, oznacza to jednak dla organu podejmującego rozstrzygnięcie tylko możliwość umorzenia należności z tych składek, a nie prawny obowiązek ich umorzenia.
Mając na uwadze powyższe, Sąd oddalił skargę na podstawie art. 151 p.p.s.a.
O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata ustanowionego z urzędu Sąd orzekł na podstawie § 23 ust. 1 pkt 1 lit c) oraz § 4 ust. 3 rozporządzenia Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 14 maja 2024 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa albo jednostki samorządu terytorialnego kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz.U. z 2024 r., poz. 763 ze zm.) - 480 zł plus VAT (110,40 zł).