Skarżąca dodatkowo wniosła o wstrzymanie wszelkich egzekucji ze świadczenia emerytalnego wypłacanego przez ZUS Oddział w Lublinie, ponieważ jej dochody są niższe niż minimalna kwota wolna od egzekucji z rachunku bankowego dla osób pracujących. Wskazała na nierówne traktowanie emerytów i osób pracujących, co narusza art. 32 Konstytucji RP. W tym zakresie domagała się wystąpienia do Trybunału Konstytucyjnego z wnioskiem o stwierdzenie niezgodności z ustawą zasadniczą ustawy o Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w zakresie kwot wolnych od egzekucji z emerytur i rent.
Postanowieniem z dnia 14 sierpnia 2024 r. do udziału w sprawie w charakterze uczestnika postępowania, na wniosek skarżącej, dopuszczono Stowarzyszenie I. .
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, popierając stanowisko prezentowane w zaskarżonym postanowieniu.
Zarządzeniem z dnia 16 sierpnia 2024 r. sprawa skierowana została do rozpoznania w trybie uproszczonym, zgodnie z art. 119 pkt 3 p.p.s.a., co szczegółowo wyjaśniono skarżącej w piśmie z 11 września 2024 r.
W pismach z 9 września 2024 r. i 7 października 2024 r. skarżąca poparła stanowisko w sprawie. Podniosła, że ZUS Oddział w Lublinie nie był uprawniony do wystawienia tytułów wykonawczych.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje:
Skarga jest niezasadna, bowiem zaskarżone postanowienie odpowiada prawu.
Przedmiotem oceny było postanowienie organu o odmowie umorzenia postępowania egzekucyjnego prowadzonego na podstawie opisanych tytułów wykonawczych, wydane po rozpoznaniu wniosku skarżącej w tym przedmiocie. Wyłącznie zatem w zakresie tak określonej sprawy skarżąca mogła formułować wnioski skargi. Tym samym wniosek skarżącej o wstrzymanie "wszelkich egzekucji" nie może być przedmiotem rozpoznania Sądu, mając na uwadze treść art. 134 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (...).
Należy też podkreślić, że zarówno organ, jak i Sąd działają w warunkach związania oceną prawną i wskazaniami sądowymi zawartymi w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 6 września 2023 r., sygn. akt I SA/Lu 491/22.
W ocenie Sądu, organy wykonały w sposób właściwy wytyczne sądowe i w sposób pełny i rzetelny oceniły wniosek strony.
Podstawę prawną zaskarżonego postanowienia stanowiły przepisy ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (dalej u.p.e.a.), w brzmieniu obowiązującym po 30 lipca 2020 r. (ustawa zmieniająca - Dz.U. z 2019, poz. 2070). Przesłanki umorzenia postępowania egzekucyjnego uregulowane są w art. 59 § 1 u.p.e.a. Zgodnie z tym przepisem, postępowanie egzekucyjne umarza się w całości albo w części w przypadku:
1) niedopuszczalności egzekucji administracyjnej, w tym ze względu na zobowiązanego;
2) niewykonalności obowiązku o charakterze niepieniężnym;
3) niespełnienia w tytule wykonawczym wymogów określonych w art. 27;
4) śmierci zobowiązanego, gdy obowiązek:
a) jest ściśle związany ze zobowiązanym,
b) nie jest ściśle związany ze zobowiązanym, a egzekucja jest prowadzona wyłącznie z prawa majątkowego, które wygasło wskutek śmierci zobowiązanego;
5) gdy postępowanie egzekucyjne zawieszone na żądanie wierzyciela nie zostało podjęte przed upływem 12 miesięcy od dnia zgłoszenia tego żądania;
6) gdy z wnioskiem o umorzenie postępowania egzekucyjnego wystąpi wierzyciel;
7) gdy odrębne ustawy tak stanowią.
Jak wynika natomiast z art. 59 § 2 u.p.e.a., postępowanie egzekucyjne może być umorzone w przypadku, gdy dalsza egzekucja administracyjna będzie bezskuteczna z powodu braku majątku lub źródła dochodu zobowiązanego, z których jest możliwe wyegzekwowanie środków pieniężnych przewyższających koszty egzekucyjne. Zgodnie z art. 59 § 4 u.p.e.a. umorzenie postępowania egzekucyjnego może nastąpić na wniosek zobowiązanego, wierzyciela lub z urzędu. Umorzenie postępowania egzekucyjnego może nastąpić, jeżeli zaistnieje co najmniej jedna z przesłanek wymienionych w art. 59 § 1 u.p.e.a.
Jak wskazuje się w literaturze przedmiotu, istotą umorzenia postępowania egzekucyjnego jest przerwanie postępowania, uchylenie dokonanych czynności egzekucyjnych oraz rozstrzygnięcie o dalszym nieprowadzeniu postępowania. Instytucja ta ma na celu zakończenie postępowania egzekucyjnego, najczęściej z przyczyn natury formalnej, gdy w danej, konkretnej sytuacji zaistniałej w jego toku wykonanie obowiązku przez zobowiązanego jest niemożliwe lub niedopuszczalne. Co do zasady umorzenie postępowania egzekucyjnego oznacza, że nie jest realizowany jego cel z powodu wystąpienia przyczyn niedopuszczalności prowadzenia (vide P. Pietrasz [w:] D. R. Kijowski (red.), Ustawa o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Komentarz, System Informacji Prawnej Lex, tezy do art. 59 u.p.e.a.).
Organ egzekucyjny, prowadząc postępowanie egzekucyjne, powinien weryfikować czy może być ono prowadzone i czy nie występują przyczyny niedopuszczalności egzekucji o trwałym charakterze. Skoro więc do chwili złożenia przez skarżącą wniosku o umorzenie organ prowadził postępowanie egzekucyjne, to jednoznacznym jest, że sam z urzędu nie stwierdził przesłanek uzasadniających wydanie postanowienia o jego umorzeniu. Powyższa uwaga czyni uzasadnionym twierdzenie, że skoro zobowiązana żąda umorzenia postępowania egzekucyjnego, to jej obowiązkiem jest wskazanie, na jakiej konkretnie przesłance opiera swoje żądanie, zaś rzeczą organu nie jest ocena każdej z przesłanek umorzenia postępowania egzekucyjnego wymienionych w wyżej cytowanym przepisie (choć w niniejszej sprawie ocena organu była najszersza z możliwych i odnosiła się do każdej ze wskazanych w przepisie podstaw umorzenia), ale ocena zasadności żądania opartego na skonkretyzowanej przesłance. Umorzenie postępowania egzekucyjnego jest konsekwencją stwierdzenia, że postępowanie to nie może być prowadzone i że przyczyny tego stanu rzeczy mają charakter trwały, a nie przejściowy.
Skarżąca we wniosku wskazała na niedopuszczalność wszczęcia i prowadzenia wobec niej postępowania egzekucyjnego. Podniosła, że tytuły wykonawcze nie powinny być wystawione, bowiem brak było podstawy prawnej do takich działań organu. Nadto, ZUS Oddział w Lublinie nie jest uprawniony do wystawienia tytułów i prowadzenia egzekucji. W ocenie skarżącej, wierzycielem i organem egzekucyjnym powinien być Zakład Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie, nie zaś Oddział Zakładu w Lublinie. Dodatkowo skarżąca zarzuciła, że skierowane do egzekucji tytuły wykonawcze nie spełniają warunków formalnych, o jakich mowa w ustawie egzekucyjnej (art. 27 u.p.e.a.), a zatem nie mogą stanowić podstawy prowadzenia wobec niej czynności egzekucyjnych. Nie zostały one opatrzone podpisem, a jedynie parafą i pieczęcią.
Jak wynika z akt sprawy, skarżąca posiada zadłużenie z tytułu składek FUS i FUZ za październik i listopad 2017 r. oraz lipiec, sierpień i wrzesień 218 r. Wbrew jej twierdzeniu, w tym przedmiocie wydane zostały decyzje administracyjne, które poddane zostały kontroli sądowej, a w chwili wystawienia tytułów wykonawczych miały one charakter decyzji ostatecznych i prawomocnych. Wobec biernej postawy skarżącej, wierzyciel – Zakład Ubezpieczeń Społecznych, kierując się art. 24 ust. 2 ustawy z 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2021 r., poz. 423, dalej: u.s.u.s.), podjął czynności związane z przymusowym ściągnięciem tej należności. Wierzyciel wystawił cztery tytuły wykonawcze, zaś organ egzekucyjny przesłał elektronicznie do [...] S.A. Oddziału w Lublinie jako do dłużnika zajętej wierzytelności zawiadomienia o zajęciu wierzytelności z prowadzonego przez ten bank na rzecz skarżącej (zobowiązanej) rachunku bankowego i wkładu oszczędnościowego. Zajęcie okazało się bezskuteczne, wobec braku środków na rachunku. W tych okolicznościach organ dokonał zajęcia świadczenia emerytalnego pobieranego przez skarżącą. Odpisy zawiadomień o zajęciu doręczono w dniu 17 czerwca 2022 r.
Z dołączonych do akt dokumentów wynika, że skarżąca od 1 stycznia 1999 r. podlegała ubezpieczeniom społecznym jako osoba prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą (vide m.in. wyrok SA w Lublinie z dnia 25 lutego 2016 r., sygn. akt [...]). W decyzji z dnia 3 listopada 2005 r. Prezes KRUS stwierdził ustanie ubezpieczenia społecznego rolników dla B. B. od 1 stycznia 1998 r. Decyzja ma charakter ostatecznej i prawomocnej. Podlegała ona kontroli sądowej. Z uwagi na powstałe zadłużenie z tytułu składek FUS i FUZ oraz FPiFGŚP za okres od czerwca 2016 r. do maja 2020 r. wierzyciel – Zakład Ubezpieczeń Społecznych, kierując się art. 24 ust. 2 ustawy z 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2021 r., poz. 423, dalej: u.s.u.s.), podjął czynności związane z przymusowym ściągnięciem tej należności. Wysokość zadłużenia została określona w decyzjach organu z 7 marca 2018 r. i 9 stycznia 2019r., które mają charakter decyzji prawomocnych (podlegały kontroli sądowej). W decyzjach tych organ wskazał, że w przypadku nieuregulowania zadłużenia będzie ono dochodzone w trybie postępowania egzekucyjnego, a prawomocne decyzje będą stanowić podstawę do wystawienia tytułów wykonawczych bez uprzedniego doręczenia upomnienia (rozporządzenie Ministra Finansów z dnia 30 października 2014 r. w sprawie określenia należności pieniężnych, których egzekucja może być wszczęta bez uprzedniego doręczenia upomnienia, Dz.U. z 2023 r., poz. 1626, t.j.). Wierzyciel wystawił na ich podstawie przedmiotowe tytuły wykonawcze.
W ocenie Sądu, organy zasadnie oceniły, że skarżąca nie wykazała istnienia tych okoliczności faktycznych, które jej zdaniem mają się składać na przesłankę umorzenia postępowania egzekucyjnego w postaci niedopuszczalności egzekucji, a na które wprost powoływała się w piśmie. Wbrew twierdzeniu skarżącej, z akt sprawy wynika, że od stycznia 1998 r. nie spełnia warunków do objęcia ubezpieczeniem społecznym rolników, natomiast od 1 stycznia 1999 r. była płatnikiem składek ZUS. Nieopłacone w terminie należności z tytułu składek stały się zaległością, zaś wierzyciel – Zakład Ubezpieczeń Społecznych miał prawo i obowiązek ich egzekwowania w trybie przymusowym (art. 6 § 1 u.p.e.a.). Początkiem dla tego procesu było wystawienie tytułów wykonawczych i ich skierowanie do egzekucji.
Zgodnie z art. 1a pkt 13 u.p.e.a., wierzycielem jest podmiot uprawniony do żądania wykonania obowiązku lub jego zabezpieczenia w administracyjnym postępowaniu egzekucyjnym lub zabezpieczającym. Organem egzekucyjnym (art. 1a pkt 7 u.p.e.a.) jest natomiast organ uprawniony do stosowania w całości lub w części określonych w ustawie środków służących doprowadzeniu do wykonania przez zobowiązanych ich obowiązków o charakterze pieniężnym lub obowiązków o charakterze niepieniężnym oraz zabezpieczania wykonania tych obowiązków.
Jak wynika z art. 24 ust. 2 u.s.u.s., składki oraz odsetki za zwłokę, koszty egzekucyjne, koszty upomnienia i dodatkowa opłata, zwane "należnościami z tytułu składek", nieopłacone w terminie podlegają potrąceniu ze świadczeń z ubezpieczeń społecznych wypłacanych przez Zakład lub ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji lub egzekucji sądowej.
W niniejszej sprawie wierzycielem i organem egzekucyjnym jest w istocie ten sam organ – Zakład Ubezpieczeń Społecznych. Organ ten został też wskazany w tytułach wykonawczych jako wierzyciel (zob. art. 83c ust. 1a u.s.u.s.). Jest on państwową jednostką organizacyjną i posiada osobowość prawną (art. 66 ust. 1 u.s.u.s.). Siedzibą Zakładu jest miasto stołeczne Warszawa, ale w terenie Zakład działa poprzez swoje jednostki organizacyjne – oddziały (art. 67 ust. 1 i art. 122 ust. 3 pkt 2 u.s.u.s.). Właściwość oddziału wyznacza miejsce zamieszkania płatnika składek. Do zakresu działania Zakładu (a zatem także i jego terenowej jednostki organizacyjnej, w tym wypadku Oddziału Zakładu w Lublinie) należy m.in. wymierzanie i pobieranie składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy, Fundusz Solidarnościowy, Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, jak też prowadzenie rozliczeń z płatnikami składek z tytułu należnych składek i wypłacanych przez nich świadczeń podlegających finansowaniu z funduszy ubezpieczeń społecznych lub innych źródeł (art. 68 ust. 1 pkt 1 lit c) i d) u.s.u.s.) oraz kontrola wykonywania przez płatników składek i przez ubezpieczonych obowiązków w zakresie ubezpieczeń społecznych oraz innych zadań zleconych (art. 68 ust. 1 pkt 6 u.s.u.s.), a wreszcie – zgodnie z cytowanym już art. 24 u.s.u.s. - inicjowanie postępowania zmierzającego do przymusowego wykonania tych obowiązków.
Wbrew stanowisku skarżącej, organ uzasadnił podstawę występowania Dyrektora Oddziału ZUS w Lublinie w charakterze organu egzekucyjnego (art. 19 § 4 u.p.e.a. w zw. z pkt 16 załącznika do rozporządzenia Ministra Finansów w sprawie siedzib i właściwości rzeczowej oraz miejscowej dyrektorów oddziałów Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wyznaczonych do działania jako organy egzekucyjne z dnia 2 września 2016 r., Dz.U. z 2016 r., poz. 1411). Skarżąca zamieszkuje na terenie Gminy [...], a zatem miejscowo właściwym do prowadzenia wobec niej egzekucji był Dyrektor Oddziału ZUS w Lublinie.
Powyższe oznacza, że tytuły wykonawcze posiadają podstawę prawną i zostały wystawione przez właściwy podmiot. Kwestia działania w sprawie oddziału ZUS była wielokrotnie wyjaśniana skarżącej, także w zapadłych w innych sprawach wyrokach sądowych.
W ocenie Sądu, niezasadne jest również twierdzenie skarżącej, że w sprawie istnieją podstawy umorzenia postępowania egzekucyjnego wskazane w art. 59 § 1 pkt 3 u.p.e.a. Wystawione tytuły wykonawcze spełniają wszystkie wymogi wskazane w art. 27 u.p.e.a. W szczególności, zawierają oznaczenie wierzyciela i organu egzekucyjnego, wskazują dane osobowe zobowiązanego oraz treść podlegającego egzekucji obowiązku (wysokość kwoty głównej, odsetek i kosztów egzekucyjnych), jak również datę wystawienia tytułu, podpis, imię i nazwisko oraz stanowisko służbowe osoby upoważnionej do działania w imieniu wierzyciela. Tytuły zostały wystawione na obowiązującym formularzu i zawierają wszystkie niezbędne pouczenia, skierowane do zobowiązanego oraz klauzulę organu egzekucyjnego o skierowaniu do egzekucji administracyjnej. Tytuły wykonawcze zostały doręczone zobowiązanej.
W kontekście podnoszonego w sprawie zarzutu, że stanowiące podstawę tytułów wykonawczych decyzje, a także wyroki sądów nie zostały właściwie podpisane przez pracownika organu/ skład sądu wskazać trzeba, że decyzje te podlegały kontroli sądów, które nie stwierdziły takich braków. Podobnie, braków formalnych w wyrokach pierwszoinstancyjnych nie stwierdzono podczas rozpatrywania apelacji. Pod treścią dokumentów znajdują się co prawda nieczytelne podpisy, ale szczegółowe dane w zakresie imienia i nazwiska oraz stanowiska służbowego wynikają z treści imiennej pieczęci przynależnej do pracownika organu, a w wypadku wyroków – z komparycji orzeczenia. Dane te należycie identyfikują pracownika/członka składu orzekającego (a jest to zasadniczy cel, jakiemu służy obowiązek złożenia podpisu), nie sposób zatem uznać, że skarżąca pozostaje nieświadoma, kto w jej sprawie wydał rozstrzygnięcie. Cytowane przez skarżącą orzeczenie Sądu Najwyższego zapadło w ściśle określonym stanie faktycznym i nie może zostać uznane za kreujące określoną zasadę. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Sądu Najwyższego, orzeczenie należy uznać za podpisane, nawet jeżeli podpis jest nieczytelny. W postanowieniu z dnia 11 grudnia 2018 r. (sygn. III KO 130/18) Sąd Najwyższy wprost stwierdził, że orzeczenie należy uznać za podpisane, nawet jeżeli podpis pod wyrokiem jest nieczytelny. W obowiązującym ustawodawstwie nie ma wyraźnego wskazania, jaka ma być treść podpisu i w jaki sposób ma być wykonany (wyrok SN z 24 sierpnia 2021r., VI Ka 465/20). Powyższy problem był też przedmiotem analizy w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego. W wyroku z 27 października 2016r., sygn. akt II OSK 164/15 NSA stwierdził, powołując orzecznictwo sądów administracyjnych oraz Sądu Najwyższego, że prawne i praktyczne znaczenie podpisu polega na tym, że podpis pozwala na identyfikację osoby wydającej rozstrzygnięcie. Istota podpisu sprowadza się do utożsamienia się organu z treścią decyzji (postanowienia). Ponadto podpis służy do zidentyfikowania osoby, która działa w imieniu organu, przez co umożliwia weryfikację uprawnień danej osoby do wydawania decyzji. Pod pojęciem podpisu należy więc rozumieć znak ręczny określonej osoby, pozwalający, dzięki jego indywidualnym cechom, na identyfikację tej osoby. Nie musi obejmować pełnego nazwiska, gdyż w praktyce stosowany jest najczęściej skrót (podpis nieczytelny). Wprawdzie ww. wyrok dotyczył art. 124 § 1 k.p.a., zgodnie z którym postanowienie, wydawane w toku postępowania administracyjnego, powinno zawierać podpis z podaniem imienia i nazwiska oraz stanowiska służbowego osoby upoważnionej do jego wydania, ale przywołane uwagi znajdują zastosowanie także do przepisów u.p.e.a. (zob. wyrok NSA z dnia 5 marca 2024 r., sygn. akt I GSK482/20).
Powyższe oznacza, że podniesione w skardze zarzuty nie powodują, że zaskarżone postanowienie może zostać uznane za sprzeczne z prawem.
W wykonaniu wytycznych sądowych organ pierwszej instancji szczegółowo odniósł się do kwestii upomnień oraz sposobu wypełnienia formularza tytułu wykonawczego w kontekście prawa do prowadzenia egzekucji z majątku wspólnego zobowiązanej i jej małżonka. Sąd zarzucił uprzednio organowi lakoniczność tego stanowiska, co powodowało niemożność dokonania kontroli orzeczenia. Wadliwość ta bez wątpliwości została usunięta.
Niezależnie od podniesionych przez skarżącą we wniosku o umorzenie postępowania kwestii organ dokonał oceny każdej z wymienionych w art. 59 u.p.e.a. przesłanek, zasadnie stwierdzając, że w realiach sprawy nie zaistniała żadna z nich. Organ egzekucyjny zastosował jeden ze środków egzekucyjnych przewidzianych w ustawie egzekucyjnej dla egzekucji świadczeń pieniężnych, tj. w art. 1a pkt 12 lit. a) tiret 3 i 4 u.p.e.a. - egzekucję ze świadczeń z zaopatrzenia emerytalnego oraz ubezpieczenia społecznego, a także z renty socjalnej, jak też z rachunku bankowego. Wierzyciel nie zgłosił wniosku o zawieszenie postępowania egzekucyjnego, ani o jego umorzenie. Odrębne ustawy nie zawierają uregulowań, które stanowiłyby podstawę wniosku o umorzenie postępowania. Nie sposób uznać, że dalsza egzekucja administracyjna będzie bezskuteczna lub nie uzyska się z niej kwoty przewyższającej wydatki egzekucyjne, bowiem skarżąca posiada stały dochód z tytułu zajętego świadczenia emerytalnego, z którego organ egzekucyjny dokonuje comiesięcznych potrąceń.
Twierdzenia skarżącej, zgodnie z którym inne określenie progów dla kwot wolnych od zajęcia dla osób pracujących i dla emerytów jest dyskryminacją uznać należy za uwagi de lege ferenda. Sądy administracyjne są natomiast obowiązane działać w granicach ustanowionego prawa, a w ramach kontroli działalności administracji publicznej stosują środki określone w ustawie (art. 3 § 1 p.p.s.a.). Równocześnie Sąd nie dostrzega istnienia podstawy do wystąpienia z pytaniem do TK w sprawie oceny konstytucyjności art. 141 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2024 r., poz. 1631 t.j.).
Mając na uwadze powyższe i jednocześnie podzielając stanowisko organu o braku przesłanek umorzenia postępowania wynikających z art. 59 § 1 i 2 u.p.e.a., Sąd na podstawie art. 151 p.p.s.a. orzekł jak w wyroku.