W uzasadnieniu skargi strona zakwestionowała ponadto prawidłowość wydanych wobec niej decyzji wymiarowych.
Odpowiadając na skargę DIAS podtrzymał dotychczas prezentowane stanowisko w sprawie oraz wniósł o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje:
Sąd administracyjny bada zgodność zaskarżonego postanowienia organu odwoławczego z punktu widzenia jego legalności, tj. jego zgodności z przepisami powszechnie obowiązującego prawa. Z brzmienia art. 145 §1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024 r. poz. 935, ze zm.), dalej jako: "p.p.s.a.", wynika, że zaskarżone postanowienie winno ulec uchyleniu wtedy, gdy sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy. W razie zaś stwierdzenia, że zaskarżone postanowienie odpowiada prawu, sąd oddala skargę w całości albo w części (art. 151 p.p.s.a.).
Dokonując badania legalności zaskarżonego postanowienia sąd uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie, albowiem zaskarżone postanowienie nie narusza obowiązujących przepisów prawa w stopniu powodującym jego uchylenie.
Istota sporu w przedmiotowej sprawie sprowadza się do odpowiedzi na pytanie, czy organy obu instancji miały prawo do oddalenia zarzutu nieistnieniu obowiązku.
Podstawę materialno-prawną zaskarżonego rozstrzygnięcie stanowiły przede wszystkim przepisy ustawy o postępowanie egzekucyjnym w administracji.
Zgodnie z art. 33 §2 u.p.e.a. podstawą zarzutu w sprawie egzekucji administracyjnej jest: (1) nieistnienie obowiązku; (2) określenie obowiązku niezgodnie z treścią obowiązku wynikającego z: a) orzeczenia, o którym mowa w art. 3 i art. 4, b) dokumentu, o którym mowa w art. 3a §1, c) przepisu prawa, jeżeli obowiązek wynika bezpośrednio z tego przepisu; (3) błąd co do zobowiązanego; (4) brak uprzedniego doręczenia zobowiązanemu upomnienia, jeżeli jest wymagane; (5) wygaśnięcie obowiązku w całości albo w części; (6) brak wymagalności obowiązku w przypadku: a) odroczenia terminu wykonania obowiązku, b) rozłożenia na raty spłaty należności pieniężnej, c) wystąpienia innej przyczyny niż określona w lit. a i b.
Na wstępie należy zauważyć, że pojęcie "nieistnienia obowiązku" w rozumieniu art. 33 §2 pkt 1 u.p.e.a. oznacza przede wszystkim sytuacje, w których obowiązek ten nigdy nie powstał, na przykład z mocy prawa albo nie wydano decyzji nakładającej obowiązek podlegający wykonaniu w drodze egzekucji bądź też decyzja taka została wydana, lecz następnie ją uchylono, stwierdzono jej nieważność lub wygaśnięcie, bądź też, gdy obowiązek podlegający egzekucji wygasł w związku z zaistnieniem zdarzenia określonego w ustawie, lecz przed rozpatrzeniem zarzutów (por. wyrok NSA z 15 kwietnia 2025 r., sygn.. akt III FSK 359/24). Nawet żądanie, np. wznowienia postępowania (art. 246 §1 o.p.), czy też samo wznowienie postępowania nie wstrzymują z mocy prawa wykonania decyzji ostatecznej, co powoduje, że brak jest podstaw do twierdzenia, że zobowiązanie w przedmiocie objętym egzekucją nie istnieje (por. wyrok NSA z 25 marca 2025 r., sygn. akt III FSK 1413/24). Dopiero więc końcowy etap powodujący uchylenie, stwierdzenie jej nieważności lub wygaśnięcie decyzji ostatecznej powoduje efekt w postaci niestanienia obowiązku. Ponadto to zobowiązany, podnosząc przedmiotowy zarzut, powinien przedstawić dowody potwierdzające, że obowiązek faktycznie nie istnieje, ponieważ nigdy nie powstał albo wprawdzie powstał, ale wygasł z powodu wykonania lub z innych przyczyn wynikających wprost z przepisów prawa takich jak przedawnienie lub wydanie aktu o uchyleniu lub stwierdzeniu nieważności decyzji o nałożeniu obowiązku (por. wyrok NSA z 5 marca 2025 r., sygn. akt III FSK 1528/23). Zauważyć też należy, że podstawa zarzutu określona w art. 33 §2 pkt 1 u.p.e.a. występuje wówczas, gdy w dacie wszczęcia postępowania obowiązek nie istniał. Należy też zauważyć, że postępowanie egzekucyjne nie jest procedurą, w ramach której mają zostać skonkretyzowane prawa lub obowiązki strony, wynikające z przepisów prawa materialnego. Taka konkretyzacja ma bowiem miejsce na etapie wcześniejszym, określanym jako postępowanie jurysdykcyjne. Postępowanie egzekucyjne jest natomiast fazą następną, a jego celem jest doprowadzenie do wykonania aktu administracyjnego, który został wydany na zakończenie etapu jurysdykcyjnego (por. wyrok WSA w Krakowie z 6 kwietnia 2023 r., sygn. akt I SA/Kr 140/23).
Uwzględniając dotychczasowe rozważania natury ogólnej wskazać należy, że w rozpatrywanej sprawie egzekucja prowadzona jest w oparciu o trzy ostateczne decyzje wymiarowe z 13 czerwca 2024 r, którymi Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w [...] utrzymał w mocy rozstrzygnięcia organu I instancji (Naczelnika Urzędu Celno-Skarbowego w [...]) z 15 grudnia 2023 r. Organ wskazał jednocześnie, że nie wstrzymano ich wykonania. Decyzje te stały się zatem ostateczne w administracyjnym toku instancji i podlegają wykonaniu (art. 239e o.p.). Źródłem powstania obowiązku objętego tytułami wykonawczymi są zatem ww. rozstrzygnięcia. Z akt sprawy wynika ponadto (a strona tego w żaden sposób nie podważyła, choć jak już wskazano na niej spoczywał obowiązek wykazania nieistnienia obowiązku), że żadna z wcześniej opisanych okoliczności (obowiązek nigdy nie powstał, np. z mocy prawa albo nie wydano decyzji nakładającej obowiązek podlegający wykonaniu w drodze egzekucji bądź też decyzja taka została wydana, lecz następnie ją uchylono, stwierdzono jej nieważność lub wygaśnięcie, bądź też gdy obowiązek podlegający egzekucji wygasł w związku z zaistnieniem zdarzenia określonego w ustawie, lecz przed rozpatrzeniem zarzutów) - nie miała miejsca w przedmiotowej sprawie. Dodatkowo należy wskazać, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku wyrokami z 15 stycznia 2025 r., sygn. akt: I SA/Bk 306/24, I SA/Bk 307/24, I SA/Bk 308/24 oddalił skargi na ww. decyzje. Samo też wniesienie skarg kasacyjnych nie powoduje zaistnienia, którejkolwiek z ww. okoliczności. Słusznie zatem przyjął DIAS, że przedstawiona przez skarżącą argumentacja zarzutu nieistnienia obowiązku odnosząca się wyłącznie do faktu, że wspomniane już rozstrzygnięcia wymiarowe zostały zaskarżone do sądu administracyjnego (gdyż w jej ocenie wymierzony w nich podatek jest określony nieprawidłowo) - nie stanowi uzasadnienia do uznania wniesionego zarzutu. Należy też wskazać, że uchylenie lub zmiana tych decyzji, stwierdzenie ich nieważności oraz wznowienie postępowania mogą nastąpić tylko w przypadkach przewidzianych we właściwych przepisach prawa.
Prawidłowo też przyjął organ odwoławczy (co znajduje również potwierdzenie w orzecznictwie), że zarzut jest szczególnym środkiem zaskarżenia, którego celem jest zbadanie zgodności z prawem czynności organu egzekucyjnego na etapie wyegzekwowania podatku wynikającego z ostatecznej decyzji. W toku tego postępowania organ nie może zatem dokonywać merytorycznej oceny prawidłowości prowadzonego postępowania podatkowego, zakończonego wydaniem decyzji wymiarowej (a do tego sprowadza się de facto argumentacja strony w tej sprawie) i wkraczać tym samym w sferę kompetencyjną organu, który w postępowaniu wymiarowym rozstrzygnął o prawach i obowiązkach strony, wynikających z przepisów prawa materialnego. Innymi słowy na etapie postępowania egzekucyjnego nie jest możliwe wprowadzanie zmian w tej materii, która jednoznacznie została rozstrzygnięta w decyzji podatkowej, kończącej postępowanie wymiarowe (co ma również związek z zasadą trwałości takich rozstrzygnięć). Niedopuszczalna jest zatem weryfikacja decyzji ostatecznych (jak w tej sprawie) w postępowaniu egzekucyjnym. Zgodnie ponadto z art. 33 u.p.e.a. podstawą zarzutu mogą być wyłącznie okoliczności (przesłanki) wymienione w tym przepisie, w punktach 1-6 (por. wyrok NSA z 3 czerwca 2016 r., sygn. akt II FSK 1664/14). Przepis ten wymienia zatem enumeratywne przesłanki mogące stanowić jego podstawę, a powołanie innych niż określone w tym przepisie przyczyn nie upoważnia organu egzekucyjnego do ich rozpatrzenia. Argumentacja zatem zarzutu nieistnienia obowiązku, odnosząca się wyłącznie do tego, że wspomniane już decyzje wymiarowe zostały zaskarżone do sądu administracyjnego (gdyż w ocenie strony wymierzony w nich podatek został określony nieprawidłowo), nie może stanowić uzasadnienia do uznania wniesionego zarzutu. Samo zatem wniesienie skargi na decyzję (w tym przypadku skargi kasacyjnej od wyroku oddalającego skargę) do sądu administracyjnego (w tym wypadku NSA) nie jest podstawą do zarzutu nieistnienia obowiązku w postępowaniu egzekucyjnym (czynność ta sama w sobie nie powoduje bowiem jej uchylenia). Dopiero zatem etap, np. uchylenia decyzji wymiarowych przez sąd kasacyjny mógłby stanowić podstawę do formułowania zarzutu nieistnienia obowiązku. Tymczasem z urzędu tut. sądowi jest wiadomo, że wspomniane już wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z 15 stycznia 2025 r., sygn. akt: I SA/Bk 306/24, I SA/Bk 307/24, I SA/Bk 308/24 oddalające skargi na wskazane wcześniej decyzje wymiarowe są nieprawomocne, zatem decyzje te pozostają nadal w mocy. A jak zauważono już na wstępie, "nieistnienia obowiązku" w rozumieniu art. 33 §2 pkt 1 u.p.e.a. oznacza m.in. sytuację wydania decyzji nakładającej obowiązek podlegający wykonaniu w drodze egzekucji, która następnie została uchylona (czego strona będąc do tego zobligowana nie wykazała). Wobec powyższego, trudno uznać za zasadny zarzut naruszenia art. 33 §2 pkt 1 u.p.e.a. oraz błędnej oceny zgromadzonego materiału dowodowego poprzez ustalenie, że brak jest uzasadnionego zarzutu nieistnienia obowiązku. Należy też zauważyć, że dopiero jeśli sąd uchyli przyjęte przez organ rozstrzygnięcie, wówczas zobowiązanemu przysługuje prawo do wniesienia zarzutu o nieistnieniu obowiązku, a nie wcześniej (kiedy postępowanie sądowe jest nadal w toku).
W ocenie sądu (choć nie była ta kwestia podnoszona w skardze) za prawidłowe należy również uznać postępowanie organu w zakresie wniesionego w zażaleniu nowego zarzutu (nie podnoszonego wcześniej przed organem I instancji) wygaśnięcia obowiązku w kontekście częściowego przedawnienia zobowiązań podatkowych (art. 33 §2 pkt 5 u.p.e.a. w zw. z art. 33 §2 pkt 6 lit. c u.p.e.a.). Uznał on bowiem, że odnoszenie się do niego na etapie II instancyjnym naruszałoby zasadę dwuinstancyjności postępowania ujętą w art. 15 k.p.a. (uwzględniając art. 18 u.p.e.a., z którego wynika, że przepisy k.p.a., o ile przepisy u.p.e.a. nie stanowią inaczej mają odpowiednie zastosowanie). Takie postępowanie pozbawiałoby bowiem nie tylko możliwości jego rozpatrzenia przez organ I instancji, ale również prawa strony do dwukrotnego merytorycznego rozpatrzenia i rozstrzygnięcia jej sprawy. DIAS zauważył przy tym, że zarzut ten zostanie rozpatrzony w oddzielnym postępowaniu przez Naczelnika Urzędu Skarbowego w N., o czy strona została poinformowana. Wskazać jednocześnie należy, że kwestie przedawnienia badane są w postępowaniu wymiarowym, jak i w postępowaniu sądowym (w przypadku wniesienia skargi czy też skargi kasacyjnej).
Rację ma również organ odwoławczy (choć to także nie było przedmiotem skargi), że sprawa powinna być rozpatrzona w trybie nie merytorycznego stwierdzenia niedopuszczalności zarzutu w sprawie egzekucji administracyjnej (gdyż argumentacja uzasadniająca zarzut nieistnienia obowiązku, sprowadzała się w istocie do zakwestionowania merytorycznych podstaw wydania decyzji, które są przedmiotem rozpatrzenia w odrębnych postępowaniach sądowych), niemniej jednak pozostaje to bez istotnego znaczenia dla sprawy gdyż postępowanie, którego efektem jest oddalenie zarzutu ma charakter szerszy, obejmujący również istotę rzeczy (gdzie organ również merytorycznie bada, czy wnoszony zarzut nieistnienia obowiązku był zasadny). Stosownie bowiem do treści art. 34 §2 u.p.e.a. wierzyciel wydaje postanowienie, w którym: (1) oddala zarzut w sprawie egzekucji administracyjnej; (2) uznaje zarzut w sprawie egzekucji administracyjnej: a) w całości, b) w części i w pozostałym zakresie oddala ten zarzut; (3) stwierdza niedopuszczalność zarzutu w sprawie egzekucji administracyjnej, jeżeli: a) zarzut jest albo był przedmiotem rozpatrzenia w odrębnym postępowaniu podatkowym, administracyjnym lub sądowym, b) zobowiązany kwestionuje w całości albo w części wymagalność należności pieniężnej z uwagi na jej wysokość ustaloną lub określoną w orzeczeniu, od którego przysługuje środek zaskarżenia. Słusznie zatem przyjął organ, że zaskarżone postanowienie rozstrzyga sprawę w szerszym zakresie niż wynika to z ww. przepisu oraz uznał (mając na względzie ekonomikę postępowania i zasadę dwuinstancyjności) za niecelowe jego uchylanie i ponowne rozpatrywanie zarzutu przez organy obu instancji, tylko ze względu na inny formalny tryb w jakim winna być rozstrzygnięta sprawa. Również w ocenie sądu uchylenie przedmiotowego rozstrzygnięcia stanowiłoby wyłącznie zbytni formalizm i niepotrzebne wydłużenie postępowania, którego efektem byłoby jedynie wydanie niemerytorycznego rozstrzygnięcia stwierdzającego niedopuszczalność zarzutu w sprawie egzekucji administracyjnej.
Reasumując, w ocenie sądu organy obu instancji dokonały prawidłowej i wszechstronnej oceny wszystkich zebranych w toku postępowania dowodów, dając temu wyraz w uzasadnieniu podjętych rozstrzygnięć. Podjęto również wszelkie niezbędne czynności w celu dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, a ocena dokonanych ustaleń odpowiadała prawu i nie naruszała granic swobodnej oceny dowodów. Wskazać też należy, że zarzuty podniesione w skardze w żaden sposób nie wpływają na prawidłowość zaskarżonego rozstrzygnięcia. Stanowią natomiast niczym niepopartą polemikę, pozostającą bez istotnego znaczenia dla sprawy. Należy również zauważyć, że mają one charakter jedynie ogólnikowy, a nie jest rolą sądu doszukiwanie się motywów stawianych w skardze zarzutów. Sąd, nie będąc jednocześnie związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną, nie dopatrzył się również innych błędów w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę rozstrzygnięcia ani też naruszeń przepisów postępowania mogących mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Mając na uwadze powyższe, sąd na podstawie art. 151 p.p.s.a. oddalił skargę.
Orzeczenia, których sygnatury przywołano w uzasadnieniu dostępne są na stronie internetowej orzeczeń sądów administracyjnych: http://orzeczenia.nsa.gov.pl.