W kontrolowanej sprawie podstawę analizy zasadności żądania strony o umorzenie należności z tytułu składek stanowiły prawidłowo przywołane przez Zakład przepisy art. 28 ust. 3 u.s.u.s. w odniesieniu do należności z tytułu składek za zatrudnionych pracowników w części finansowanej przez płatnika oraz art. 28 ust. 3 u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 rozporządzenia.
W tym miejscu Sąd wyjaśnia, iż co do zasady podziela pogląd, że wydanie prawidłowej decyzji dotyczącej kwestii umorzenia należności składkowych wymaga w pierwszej kolejności wyjaśnienia przez organ, czy istnieją zaległości z tytułu należności składkowych, o których umorzenie występuje wnioskodawca, a następnie czy zostały spełnione przesłanki pozwalające na przychylenie się do wniosku (z uwzględnieniem uznaniowego charakteru decyzji). Stąd też ustalenie, że składki, co do których został złożony wniosek o umorzenie istnieją, to warunek procedowania w przedmiocie umorzenia tych należności. Ustalenia odnośnie istnienia należności składkowych powinny być poczynione w pierwszej kolejności i muszą wyprzedzać analizę przesłanek dopuszczających umorzenie zaległości z tytułu składek w rozumieniu art. 28 u.s.u.s. (czy też stosownych przepisów rozporządzenia dotyczącego umarzania należności z tytułu składek). Tylko bowiem w odniesieniu do należności z tytułu składek, które nie uległy przedawnieniu organ może wydać decyzję umarzającą należności z tytułu składek albo odmawiającą ich umorzenia.
W aktualnym orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (przykładowo wyroki w sprawach: sygn. akt I GSK 640/18, I GSK 1569/20, I GSK 171/21, I GSK 1471/21, I GSK 120/24, I GSK 1021/24) w zasadzie jednolicie wyrażany jest pogląd, który podziela skład rozpoznający niniejszą sprawę, że procedowanie przez ZUS w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek jest możliwe w stosunku do składek, które na dzień podjęcia decyzji w zakresie umorzenia nadal istnieją. W innej sytuacji doszłoby do prowadzenia postępowania, które byłoby bezprzedmiotowe. Innymi słowy, warunkiem prowadzenia postępowania w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek jest ich istnienie. Tym samym, decyzja o odmowie umorzenia należności z tytułu składek powinna zawierać informację w powyższym zakresie, a sąd administracyjny rozpoznający skargę na taką decyzję, winien odnieść się do tej kwestii poddając ocenie stanowisko organu. Jednakże badanie tych okoliczności ma jedynie charakter pomocniczy, którego celem jest ustaleniem czy na gruncie okoliczności konkretnej sprawy nie występuje bezprzedmiotowość postępowania.
W związku z powyższym Sąd powinien mieć wiedzę czy nastąpiło stwierdzenie przedawnienia należności, gdyż wówczas skutkowałoby to koniecznością umorzenia takiego postępowania - jako bezprzedmiotowego (por. wyrok NSA z 27 sierpnia 2009 r., sygn. akt II GSK 15/09). Z tych samych względów Sąd rozstrzygając wniosek w przedmiocie umorzenia należności powinien mieć dane umożliwiające stwierdzenie, że obowiązek spłaty należności w dacie wydania decyzji nadal obciąża skarżącego. Nie oznacza to, że w toku postępowania o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, Sąd przejmuje obowiązki organu egzekucyjnego. W ocenie Sądu w przypadku aktywnego i skutecznego postępowania egzekucyjnego dotyczącego składek objętym wnioskiem o umorzenie należności z tytułu składek, mając na uwadze zapewnienie jednolitości orzeczniczej, badanie kwestii przedawnienia takich należności stanowić winno w pierwszej kolejności odbywać się w ramach postępowania egzekucyjnego. W tym miejscu należy zdecydowanie podkreślić, że w ramach postępowania egzekucyjnego, które jest aktywne i skuteczne na dzień złożenia wniosku o umorzenie należności z tytułu składek, zobowiązany ma prawo do kwestionowania postępowania egzekucyjnego poprzez złożenie zarzutów w postępowaniu egzekucyjnym, a także jest uprawniony do złożenia wniosku o umorzenie postępowania egzekucyjnego z uwagi na przedawnienie egzekwowanego obowiązku. zgodnie z art. 33 § 1 pkt 1 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji podstawą zarzutu w sprawie prowadzenia egzekucji administracyjnej może być wykonanie lub umorzenie w całości albo w części obowiązku, przedawnienie, wygaśnięcie albo nieistnienie obowiązku. W orzecznictwie NSA prezentowany jest pogląd, że obowiązek przestaje "istnieć", gdy został umorzony lub wygasł z innego powodu, np. zapłaty, przedawnienia i inne (por. wyrok NSA z 18 stycznia 2013 r., sygn. akt II FSK 952/11, tamże). Z przywołanych przepisów wynika, że kwestii braku przedawnienia należności z tytułu składek stanowi istotny element warunkujący prowadzenie postępowania egzekucyjnego. O tym, czy upłynął okres przedawnienia zaległych składek i na podstawie jakiego stanu prawnego, będzie mógł orzec sąd administracyjny przy skorzystaniu ze sprawowanej kontroli działalności administracji publicznej obejmującej także orzekanie w sprawach skarg na postanowienia wydane w postępowaniu egzekucyjnym i zabezpieczającym, na które służy zażalenie (art. 3 § 2 pkt 3 p.p.s.a.). Te kwestie nie budzą wątpliwości w orzecznictwie sądowym (np. wyrok WSA we Wrocławiu z 9 lutego 2006 r., sygn. akt II SA/Wr 517/2004, ONSAiWSA 2006, nr 6, poz. 169 i wyrok NSA z 14 listopada 2006 r., sygn. akt II FSK 1480/2005, ONSAiWSA 2007, nr 6, poz. 1/129 oraz wyrok NSA z 6 marca 2008 r., sygn. akt II GSK 421/07, tamże).
Co prawda umorzeniu w postępowaniu z wniosku o umorzenie składek może podlegać jedynie zobowiązanie istniejące, do którego uiszczenia płatnik jest zobowiązany, niemniej – zdaniem Sądu - w przypadku, gdy w stosunku do tego zobowiązania toczy się aktywne i skuteczne postępowanie egzekucyjne, ocena wyrażana przez Sąd na gruncie sprawy z wniosku o umorzenie należności z tytułu składek, nie może przybierać formy kontroli prawidłowości postępowania egzekucyjnego dotyczącego tychże składek. Zobowiązanemu przysługuje natomiast w takim przypadku prawo podniesienia stosownych zarzutów w postępowaniu egzekucyjnym. Z tego też względu w ocenie Sądu, w okolicznościach niniejszej sprawy, wobec aktywnego i skutecznego postępowania egzekucyjnego, nie sposób przyjąć, że mamy do czynienia ze zobowiązaniem nieistniejącym, czy też bezprzedmiotowością postępowania z wniosku o umorzenie należności składkowych. Sąd nie neguje, że co do zasady, w sytuacji gdy składki objęte wnioskiem uległyby przedawnieniu procedowanie wniosku w przedmiocie ich umorzenia stałoby się bezprzedmiotowe, niemniej jednak dopóki te należności są przedmiotem aktywnego i skutecznego postępowania egzekucyjnego, postępowanie w przedmiocie umorzenia tych należności prowadzone w trybie art. 28 u.s.u.s nie może zostać uznane za bezprzedmiotowe bowiem składki te są egzekwowane, a Zobowiązany ponosi faktyczny ciężar ich zapłaty. W takiej sytuacji, zdaniem Sądu, główny ciężar oceny przedawnienia egzekwowanego zobowiązania, winien mieścić się w ramach postępowania egzekucyjnego, bowiem w ramach tego postępowania możliwe jest prawnie wiążące stwierdzenie nieistnienia z uwagi na przedawnienie egzekwowanego zobowiązania, które jest jednocześnie przedmiotem wniosku o umorzenie należności procedowanego w trybie art. 28 u.s.u.s. Co prawda Sąd dostrzega, że objęte wnioskiem skarżącego (oraz wynikające z treści decyzji) należności składkowe dotyczą odległych w czasie okresów, niemniej jednak Dyrektor ZUS Oddział w Rzeszowie wszczął przymusowe dochodzenie należności, a podjęte czynności pozwalały na prowadzenie skutecznej egzekucji, w wyniku której w okresie ostatnich miesięcy wyegzekwowano kwotę 10.671,37 zł. Postępowanie egzekucyjne pozostaje w toku, zaś do dnia wydania zaskarżonej decyzji organ egzekucyjny nie wydał wiążącego dla stron postanowienia o umorzeniu postępowania w zakresie egzekucji zobowiązań składkowych. W świetle powyższego Sąd uznał, iż nie niniejszej sprawie, z uwagi na toczące się i aktywne postępowanie egzekucyjne nie wystąpiła przesłanka bezprzedmiotowości postępowania z wniosku o umorzenie należności w trybie art. 28 u.s.u.s. Z uwagi na powyższe Sąd przystąpił do oceny merytorycznej zapadłego rozstrzygnięcia, tj. decyzji załatwiające sprawę co do istoty, a więc poprzez umorzenie należności lub odmowę jej umorzenia.
Zgodnie z treścią art. 28 ust. 1 usus, należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez ZUS, z uwzględnieniem ust. 2 - 4. Ustęp 2 tego przepisu stanowi, że należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a. W ust. 3 wskazano natomiast, że całkowita nieściągalność, o której mowa w ust. 2, zachodzi wówczas, gdy:
1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;
2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2024 r. poz. 794 i 1222);
3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;
4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;
4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;
4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym;
4c) ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe;
5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;
6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.
Ustawodawca przewidział nadto w art. 28 ust. 3a usus możliwość umarzania przez ZUS należności z tytułu składek w uzasadnionych przypadkach, mimo braku całkowitej nieściągalności, w odniesieniu do ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia. Korzystając z upoważnienia ustawowego (art. 28 ust. 3b) Minister Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej w § 3 ust. 1 rozporządzenia z 31 lipca 2003 r. określił przesłanki umarzania należności pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Zgodnie z tym przepisem, ZUS może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:
1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;
2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;
3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.
Z przywołanych przepisów wynika jednoznacznie, że rozstrzygnięcia wydawane w przedmiocie umorzenia zaległych należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne są podejmowane w ramach tzw. uznania administracyjnego. Ustawodawca pozostawiając organom uznanie w omawianej kwestii, wprowadził do systemu prawa administracyjnego swego rodzaju "luz decyzyjny", przejawiający się w możliwości (nie zaś konieczności) umorzenia tych należności. Jednak do uznania administracyjnego, a więc możliwości wyboru określonego kierunku rozstrzygnięcia, dochodzi w tego rodzaju sprawach dopiero po ustaleniu zaistnienia którejś z wymienionych w przepisach prawa przesłanek. W sytuacji, gdy żadna z tych przesłanek nie zostanie spełniona, organ nie ma możliwości wyboru konsekwencji prawnych i bezwzględnie zobowiązany jest odmówić przyznania tego rodzaju ulgi. Dopiero wykazanie istnienia którejkolwiek z wymienionych przesłanek otwiera organowi możliwość (a nie obowiązek) zastosowania tego rodzaju ulgi. W tym to bowiem momencie organ rozstrzygający sprawę korzysta z przypisanego mu uprawnienia do zastosowania uznania administracyjnego - nie musi, lecz może umorzyć takie należności (por. wyrok NSA z 29 sierpnia 2007 r., sygn. akt II GSK 141/07).
Z kolei sądowej kontroli legalności takiej decyzji podlega prawidłowość przeprowadzonego postępowania oraz badanie formalne decyzji, nie zaś zasadność jej wydania. Kontrola ta dotyczy zarówno wykładni prawa materialnego, jak i właściwego przeprowadzenia postępowania dowodowego, uwzględniającego wynikające z przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego reguły dowodzenia, kompletność materiału dowodowego oraz jego ocenę. W przypadku, gdy ustawodawca daje organowi możliwość rozstrzygnięcia sprawy na zasadzie uznania, sądowa kontrola jego decyzji obejmuje jedynie samo postępowanie poprzedzające jej wydanie, a nie rozstrzygnięcie będące wynikiem dokonania wyboru, o którym była mowa wyżej. Obowiązkiem Sądu jest dokonanie oceny, czy spełnione zostały przesłanki umorzenia. Natomiast o tym, czy składki powinny być umorzone, czy też nie, rozstrzyga organ administracji publicznej.
Badając zaskarżoną decyzję w tak zakreślonych ramach prawnych Sąd stwierdza, że organ dokonał rzetelnej analizy wszelkich okoliczności sprawy.
Odnosząc powyższe rozważania do stanu faktycznego niniejszej sprawy Sąd stwierdza, że w kontrolowanej sprawie organ ubezpieczeniowy prawidłowo ustalił stan faktyczny sprawy i dokonał jego trafnej oceny prawnej. Dotyczy to w szczególności ustaleń odnoszących się do posiadanego przez stronę stanu majątkowego i rodzinnego. W toku przeprowadzonego postępowania ustalono, że skarżący prowadził działalność gospodarczą do dnia 16 kwietnia 2008 r. W powyższym okresie nie wywiązał się z obowiązku opłacania składek za ubezpieczenia z tytułu prowadzonej działalności. W ten sposób został dłużnikiem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Powyższe nie było kwestionowane przez skarżącego. Zgodnie ponadto z ustaleniami Zakładu skarżący prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z A. W., z którą wychowuje dwie córki w wieku 9 i 11 lat. Zobowiązany pracuje zarobkowo - świadczy pracę w pełnym wymiarze czasu pracy, na podstawie umowy o pracę od 8 stycznia 2022 r. do 31 grudnia 2026 r. u płatnika A. Analiza konta ubezpieczonego potwierdziła, że zobowiązany figuruje jako pracownik u ww. płatnika, a podstawa składki emerytalno-rentowej wynagrodzenia w ostatnich miesiącach pracy wyniosła brutto: 1/2025 – 4.300 zł, 2,3/2025 – 4.666 zł, co stanowi średniomiesięczny dochód w kwocie netto ok. 3.427 zł. Obowiązek utrzymywania rodziny spoczywa na partnerce zobowiązanego A. W., która osiąga przychód ok. 10.000 zł miesięcznie. Podkreślono, że dochód ten nie stanowi wspólnego majątku, gdyż zobowiązany nie jest w związku małżeńskim. Wnioskodawca ponosi miesięczne wydatki związane z leczeniem w wysokości 300 zł, tj. Skarżący ma zaspokojone podstawowe potrzeby życiowe. Ze stanu faktycznego sprawy wynika również, że zobowiązany nie posiada dochodów z innych źródeł, nie pobiera innych świadczeń oraz nie korzysta z innych form pomocy. Ponadto, jak ustalono, zobowiązany posiada zobowiązania pieniężne, tj. z tytułu zaciągniętych kredytów w kwocie 9.376 - miesięcznie 454 zł oraz w instytucjach (za okres od 2008 r. do 2012 r.) w kwocie 13.000 zł – miesięcznie 600 zł, które reguluje w formie układu ratalnego w łącznej miesięcznej kwocie spłaty 1.054 zł. Skarżący nie posiada przy tym jakichkolwiek nieruchomości, ruchomości, praw majątkowych i wierzytelności. Z innych składników mienia ruchomego zobowiązany posiada sprzęt komputerowy – laptop [...], telefon [...] o łącznej wartości 2.400 zł.
Podkreślić również należy, że zobowiązany ubiega się o rozłożenie zadłużenia ZUS w systemie ratalnym, a wniosek złożony w tym przedmiocie jest w trakcie procesowania.
W niniejszej sprawie nie ma wątpliwości co do tego i organ wyjaśnił szczegółowo w uzasadnieniu decyzji, że nie zachodzi całkowita nieściągalność składek w rozumieniu tego przepisu. Prawidłowo organ ocenił, że w sprawie nie zaistniała przesłanka całkowitej nieściągalności, bowiem zgromadzony materiał dowodowy nie wskazuje na wystąpienie sytuacji opisanych w art. 28 ust. 3 pkt od 1) do 6) u.s.u.s.
Bezspornie przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 1 nie wystąpiła z przyczyn oczywistych, a przesłanki określone w art. 28 ust. 3 pkt 2, 3, 4, 4a, 4b, 4c i 5 u.s.u.s. nie zachodzą, ponieważ nie przedłożono żadnych dokumentów, z których wynikałyby okoliczności tam wskazane. Materiał dowodowy wprawdzie wskazuje, że po stronie skarżącego nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności, jednakże skarżący aktualnie pracuje zarobkowo na podstawie umowy o pracę. Nie nastąpiło też stwierdzenie braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (ww. pkt 3), jak i brak podstaw do uznania, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne (ww. pkt 6). Wyjaśniono bowiem, że wprawdzie działalność gospodarcza zobowiązanego została zaprzestana lecz nie wystąpiła jednocześnie przesłanka braku majątku. W tym względzie zasadnie zwrócono uwagę, że do wypełnienia hipotezy powyższej normy dochodzi jedynie wtedy, gdy podjęta przez organ egzekucyjny czynność (wydane orzeczenie) stwierdza brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję.
W okolicznościach niniejszej sprawy Sąd nie podzielił zarzutów skarżącego, co do wadliwej oceny przesłanki, o której mowa w punkcie 6 art. 28 ust. 3 u.s.u.s., który to przepis wiąże stan całkowitej nieściągalności z sytuacją, gdy jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. W tym miejscu Sąd wskazuje, że ocena wystąpienia tej przesłanki winna być rozpatrywana każdorazowo z uwzględnieniem konkretnej indywidualnej sytuacji zobowiązanego. Nadto należy zwrócić uwagę, iż w przepisie tym jest mowa o oczywistości. Przepis znajduje bowiem zastosowanie wyłącznie w sytuacji, gdy jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. A zatem w sytuacji, gdy z okoliczności sprawy wynika jednoznacznie, zdecydowanie, niepodważalnie, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. W art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. wskazano bowiem na oczywistość faktu, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Chodzi zatem o sytuacje widocznej, oczywistej dysproporcji majątku nadającego się do egzekucji i spodziewanych kosztów egzekucyjnych. W rozpatrywanej sprawie lektura uzasadnienia zaskarżonej decyzji, wskazuje, że dopóki istnieje możliwość prowadzenia działań egzekucyjnych organ rentowy działając jako wierzyciel nie może stwierdzić, że zachodzi przesłanka nieściągalności zadłużenia, tym samym nie może zaniechać jego egzekwowania. Jak słusznie akcentowano w zaskarżonej decyzji nieściągalność należności z tytułu składek związana jest generalnie z całkowitą, aktualną i przyszłą niemożnością skutecznego ich dochodzenia w postępowaniu egzekucyjnym oraz nieracjonalnością wszczęcia takiego postępowania. Co pozostaje niekwestionowane, w sprawie prowadzone jest skuteczne postępowanie egzekucyjne, które nie zostało zakończone. Na przestrzeni ostatnich miesięcy 2025 r. wyegzekwowano kwotę 10.671,37 zł. Nadto organ upatruje możliwości skutecznej egzekucji z dochodów uzyskiwanych przez skarżącego także w przyszłości. Zobowiązany jest osobą w wieku aktywności zawodowej, zdrową, zdolną do pracy. Zatem organ zasadnie nie wykluczył możliwości skutecznej egzekucji, przyjmując prognozy jej efektywności w oparciu o dotychczas wyegzekwowane należności oraz potencjalne możliwości zarobkowe skarżącego. Tym samym organ miał podstawy by ocenić, iż obecna sytuacja może mieć charakter przejściowy, a przejściowe trudności w uzyskaniu zaspokojenia należności, wykluczają uznanie już na obecnym etapie, że egzekucja w przyszłości nie ma szans powodzenia. Należy podkreślić, że dopóki istnieje możliwość prowadzenia czynności egzekucyjnych, organ rentowy działając jako wierzyciel nie może stwierdzić, że zachodzi przesłanka nieściągalności zadłużenia i zaniechać prób jego wyegzekwowania.
Zauważyć nadto wypada, że w art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. wskazano na oczywistość faktu, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki. Natomiast sytuacja skarżącego na taką oczywistość nie wskazuje. Ocena możliwości egzekucyjnych nie zawsze odnosi się wyłącznie do bieżącej sytuacji, w szczególności gdy bieżącej sytuacji nie można przypisać cech trwałości. Branie pod uwagę potencjalnych możliwości egzekucyjnych, jakie mogą się pojawić w przyszłości uzasadnia m.in. interes społeczny. Zdaniem Sądu, wobec możliwej w przyszłości, około dwudziestoletniej potencjalnej aktywności zawodowej skarżącego, nie zachodzi sytuacja trwałej utraty zdolności zarobkowania. Tym samym organ słusznie przyjął, że w sprawie istnieje szansa na wyegzekwowanie należności z tytułu składek. Umorzenie należności stanowi wyraz definitywnej rezygnacji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z możliwości ich wyegzekwowania. W związku z tym, biorąc pod uwagę publicznoprawny charakter tych należności, organ odpowiedzialny za ich pobór zobowiązany jest do szczegółowej staranności i ostrożności w procedowaniu spraw z zakresu umarzania.
Sąd w pełni zatem podziela stanowisko organu, że w aktualnym stanie sprawy wobec skarżącego nie zachodzi żaden z przypadków całkowitej nieściągalności, enumeratywnie wymienionych w art. 28 ust. 3 u.s.u.s. W tej zaistniałej w sprawie sytuacji, w ocenie Sądu uprawnione jest stanowisko organu, że istnieją możliwości dalszego chociażby częściowego uregulowania przez stronę zaległych składek i że na obecnym etapie nie da się stwierdzić, że w wyniku prowadzonego postępowania egzekucyjnego nie odzyska się w przyszłości całości bądź części zobowiązania składkowego. Podkreślenia w tym miejscu wymaga, że ustawowym obowiązkiem ZUS jest wykorzystanie wszelkich dostępnych środków przymusowego dochodzenia należności. Zatem w sytuacji, gdy organ dostrzega jakiekolwiek możliwości wyegzekwowania zaległych składek, to podjęte w ramach uznania administracyjnego, negatywne dla wnioskodawcy rozstrzygnięcie, nie może być uważane za dowolne. Ustalenia i wnioski organu odnośnie braku całkowitej nieściągalności składek są słuszne i prawidłowo uzasadnione.
Za prawidłową Sąd uznaje również dokonaną przez Zakład analizę stanu faktycznego i wyprowadzoną na jego tle ocenę prawną przesłanek określonych w § 3 ust. 1 pkt 1 - 3 rozporządzenia. Zauważyć w tym względzie należy, że przy ocenie przesłanek wskazanych w ww. przepisie należy brać pod uwagę między innymi to, czy spłata zadłużenia w dłuższym czasie nie spowoduje sytuacji, że po uiszczeniu należności z tytułu składek osoba zobowiązana nie będzie dysponowała środkami niezbędnymi do zachowania podstawowych potrzeb życiowych (np. wyżywienie, ubrania, leki itp.), czy mają charakter okresowy, czy stały i pogłębiający się.
W orzecznictwie na gruncie omawianego przepisu podkreśla się, że umorzenie należności jest zastrzeżone dla sytuacji szczególnie trudnych, gdy ze względu na stan zdrowia, inne względy społeczne i brak szans na uzyskiwanie dochodów nie jest możliwe wywiązywanie się ze zobowiązań wobec ZUS. W związku z tym trudna sytuacja materialna uniemożliwiająca spłatę długów musi zostać udowodniona i mieć charakter trwały, a więc występować w dłuższym okresie czasu.
Prawidłowo organ przeanalizował zgromadzone dowody pod kątem wystąpienia przesłanki związanej z możliwością pozbawienia skarżącego i jego rodziny - w wyniku opłacenia należności z tytułu składek - zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych (§ 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia). Sąd nie znajduje podstaw do zakwestionowania prawidłowości ustaleń poczynionych w zaskarżonej decyzji w tym zakresie.
W uzasadnieniu wydanego rozstrzygnięcia w ślad za oświadczeniem skarżącego organ uwzględnił okoliczność, że skarżący prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z partnerką oraz, że na ogólną sytuację finansową rodziny mają wpływ dochody wszystkich osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym.
Zdaniem Sądu trafnie w tym zakresie organ odwołał się do kryteriów wyznaczonych kwotami dochodu właściwych dla tzw. minimum socjalnego które dla 4-osobowego gospodarstwa pracowniczego (według IPISS - dane za IV kwartał 2024 r.) wynosi 5 986,48 zł, co w przeliczeniu na jedną osobę daje kwotę 1.496,62 zł. Skarżący niewątpliwie uzyskuje stały dochód. Wprawdzie ciężar utrzymania spoczywa na partnerce skarżącego, jednakże byt dwojga małoletnich dzieci, które skarżący posiada z aktualną partnerką życiową, jest zabezpieczony przede wszystkim przez matkę dzieci, która uzyskuje stałe dochody z prowadzonej działalności gospodarczej. Nadto należy wskazać, że na dwoje małoletnich dzieci przysługuje świadczenie wychowawcze 800+. Świadczenie to stanowi przysporzenie majątkowe i wpływa na sytuację materialną rodziny. Nie może być przeznaczone na inne cele niż pokrycie (częściowe) wydatków na utrzymanie dzieci, tj. nie podlega ono egzekucji. Zatem choć na zobowiązanym ciąży zadłużenie, zarówno z tytułu należnych ZUS składek, jak i innych zobowiązań kredytowych, to jednak należności te są spłacane zarówno w układzie ratalnym, jak i w wyniku skutecznego postępowania egzekucyjnego. Zatem osiągany przez skarżącego dochód istotnie nie pozwalał na stwierdzenie występowania po jego stronie przesłanki ubóstwa, co w zaskarżonej decyzji organ prawidłowo ocenił. Wobec uzyskiwania stałego zatrudnienia skarżący posiada stałe źródło dochodu, natomiast wydatki ponoszone przez niego, a sprowadzające się - według oświadczenia skarżącego - do kosztów zakupu lekarstw (ok. 300 zł miesięcznie), pozwalają mu na spłatę w regularnych kwotach istniejącego zadłużenia, co nie będzie prowadzić do zagrożenia dla egzystencji skarżącego oraz jego rodziny.
Wobec tak ustalonego stanu faktycznego organ analizując możliwości spłaty zadłużenie skarżącego wobec ZUS prawidłowo ocenił, że sytuacja finansowa skarżącego nie nosi znamion ubóstwa i nie zagraża jego egzystencji. Z treści powołanego wyżej przepisu rozporządzenia (§ 3 ust. 1 pkt 1) wynika bowiem, że podstawą do uznania wystąpienia ww. przesłanki jest brak możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, czego w przypadku skarżącego i jego rodziny nie stwierdzono. Przedstawione przez skarżącego okoliczności dowodzą wprawdzie, że aktualna sytuacja finansowa ogranicza jednorazową spłatę zadłużenia, lecz nie przesądza o braku możliwości spłaty zadłużenia w dłuższej perspektywie czasu. Oczywiście, może to wymagać od strony poniesienia wielu wyrzeczeń, niemniej są to normalne konsekwencje obowiązku regulowania ustawowych należności. Oczywistym jest również to, że egzekwowanie należnych składek zawsze będzie odbierane przez zobowiązanego jako uciążliwość i niemożność zaspokojenia określonych potrzeb. Nie oznacza to jednak, że brak możliwości zaspokojenia takich potrzeb wypełnia przesłankę niezbędnych potrzeb życiowych.
W zaskarżonej decyzji organ odniósł się również do posiadanych przez stronę zobowiązań z innych tytułów, stwierdzając, że obowiązek spłaty należności cywilnoprawnych nie stanowi przesłanki wykluczającej spłatę zobowiązań z tytułu składek, zaś zobowiązania wobec ZUS nie mogą być pominięte i potraktowane drugorzędnie wobec zobowiązań cywilnoprawnych. Stanowisko to zasługuje na akceptację. Zauważyć trzeba, że prowadzenie każdej działalności gospodarczej wiąże się z ryzykiem, spoczywa na przedsiębiorcy i nie może być przerzucane na budżet państwa. Decydując się bowiem na założenie działalności gospodarczej skarżący powinien być świadomy, że zobowiązuje się do opłacenia należnych składek z tytułu prowadzenia działalności za każdy miesiąc kalendarzowy w ustawowo określonych terminach. Obowiązek ten istnieje od dnia rozpoczęcia wykonywania działalności, aż do dnia zaprzestania jej wykonywania, niezależnie od osiąganych przychodów, a nawet strat, czy też pojawiających się w trakcie prowadzenia działalności problemów. Obligatoryjność opłacania składek dotyczy wszystkich płatników składek a brak płynności finansowej nie powinien być równoważony ze środków stanowiących przychody Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Sąd nie neguje, że sytuacja finansowa skarżącego w związku z narosłym zadłużeniem jest uciążliwa, zauważa jednak, że ograniczone obecnie możliwości płatnicze są wynikiem samodzielnych decyzji strony.
Sąd zauważa również, że z poczynionych w sprawie ustaleń wynika, że skarżący nie wskazywał na konieczność korzystania kiedykolwiek z pomocy społecznej czy innych form wsparcia, co byłoby formalnym potwierdzeniem jego trudnej sytuacji finansowej, albowiem z założenia udzielana jest ona osobom znajdującym się w ciężkim położeniu (trudnej sytuacji materialnej). Sytuacja strony nie ma charakteru definitywnego i nieodwracalnego. Sąd nie znajduje podstaw do zakwestionowania prawidłowości ustaleń poczynionych w zaskarżonej decyzji w powyższym zakresie. Przedstawione okoliczności potwierdzają, że w sprawie doszło do wszechstronnego rozpatrzenia materiału dowodowego. Zakład przy ocenie stanu sprawy z punktu widzenia przesłanki opisanej w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia wziął pod uwagę aktualną sytuację finansową i życiową skarżącego. Podkreślić należy, że umorzenie należności jest zastrzeżone dla sytuacji szczególnie trudnych, gdy ze względu na stan zdrowia, inne względy społeczne i brak szans na uzyskiwanie dochodów, nie jest możliwe wywiązywanie się ze zobowiązań wobec ZUS. Trudna sytuacja materialna uniemożliwiająca spłatę długów musi zostać udowodniona i mieć charakter trwały, a więc występować w dłuższym okresie czasu. Natomiast sam skarżący nie wykazał, aby chociażby częściowa spłata zadłużenia, w odpowiednich ratach ustalonych z organem, pozbawiałaby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokajania niezbędnych potrzeb życiowych. Należy uwypuklić, że w kontekście art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 rozporządzenia, to ubiegający się o umorzenie należności z tytułu ubezpieczeń społecznych powinien wykazać, że ze względu na stan majątkowy, sytuację rodzinną oraz zdrowotną nie jest w stanie opłacić tych należności, gdyż pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny. Wobec tego, jeśli to wnioskodawca ma wykazać spełnienie przesłanek wymienionych w § 3 rozporządzenia będących podstawą dla organu rentowego do wydania decyzji o umorzeniu składek to oznacza, że ciężar dowodu w tym zakresie spoczywa na nim jako wnioskodawcy (por. wyroki NSA: z dnia 2 kwietnia 2014 r., sygn. akt II GSK 157/13; z dnia 13 marca 2014 r., sygn. II GSK 31/13). Skarżący w toku postępowania administracyjnego oraz w skardze nie podważył prawidłowej oceny organu, że w sprawie nie zachodziły przesłanki umorzenia należności na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w związku z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia. Organ natomiast poddał trafnej analizie i ocenie materiał dowodowy w sprawie, a skarżący nie wykazał, że odmowa przyznania wnioskowanej ulgi stanowi dla niego zagrożenie dla zabezpieczenia niezbędnego poziomu życia, nie przedstawił dowodów podważających stanowisko organu.
Za prawidłową Sąd uznaje również dokonaną przez Zakład analizę stanu faktycznego i wyprowadzoną na jego tle ocenę prawną przesłanek określonych w § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia (tj. brak klęski żywiołowej lub innych nadzwyczajnych zdarzeń), a także z punktu 3 tego przepisu, czyli przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Dla analizy istnienia przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia istotne jest prowadzenie przez zobowiązanego działalności gospodarczej. Jak wynika z ustaleń organu, skarżący zaprzestał jej prowadzenia w kwietniu 2008 r. Nie wskazywał przy tym, że poniósł straty materialne w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia. Skarżący nie wykazał ponadto, że jest osobą przewlekle chorą, w sposób pozbawiający go możliwości uzyskania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Nie legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności i nie można go traktować jak osoby trwale niezdolnej do pracy. Skarżący jest osobą w wieku aktywności zawodowej, która nie udowodniła, że istnieją problemy zdrowotne, które trwale i całkowicie wykluczałyby go z rynku pracy lub znacznie ograniczały możliwość zarobkowania. Nie zachodzi także sytuacja sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny. Zobowiązany wprawdzie wskazuje na sprawowanie opieki nad córkami i czynnościami wychowawczymi z tym związanymi oraz okoliczność choroby matki, która przeszła [...] i jest [...], jednakże w sprawie nie został spełniony warunek odnoszący się do pozbawieniem możliwości uzyskiwana dochodu. Rację należy przyznać organowi, iż ww. przesłanka ma zastosowanie jedynie do takich sytuacji, kiedy choroba osoby zobowiązanej lub któregoś z członków jej rodziny uniemożliwia uzyskanie dochodu niezbędnego do opłacenia należności. Sytuacja taka nie zachodzi, gdyż skarżący uzyskuje stały dochód z tytułu umowy o pracę.
Oceniając zatem na podstawie akt sprawy poczynione przez organ ubezpieczeniowy ustalenia stwierdzić należy, że organ w sposób wyczerpujący zebrał dostępny mu materiał dowodowy i dokonał wszechstronnej jego oceny, wyprowadzając zasadnie z tej oceny wniosek, że w rozpatrywanej sprawie nie wystąpiła żadna z przesłanek wymienionych w przepisach usus, ani w § 3 ust. 1 pkt 1-3 rozporządzenia, uzasadniająca umorzenie należności z tytułu składek pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. W prawidłowo ustalonych przez organ okolicznościach sprawy odmowa uwzględnienia wniosku nie jawi się zatem jako sprzeczna z powołanymi wyżej przepisami rozporządzenia. W ocenie Sądu skarżący nie wykazał, że odmowa przyznania wnioskowanej ulgi stanowi dla niego zagrożenie dla zabezpieczenia niezbędnego poziomu życia. Jednocześnie, jak podkreślono, sąd nie może ingerować w dokonany przez organ wybór sposobu merytorycznego rozstrzygnięcia danej konkretnej sprawy, nie może kwestionować rozstrzygnięcia merytorycznego zawartego w zaskarżonej decyzji, będącego wynikiem dokonanego przez organ wyboru, jego celowości i słuszności. Jeśli zatem Sąd nie dopatrzy się uchybień organu w sposobie procesowania i oparcia rozstrzygnięcia o kompletne dowody (w dacie wydania zaskarżonej decyzji) to nie ma podstaw prawnych do eliminowania decyzji z obrotu prawnego.
Ponadto pamiętać należy, że umorzenie należności jest definitywną rezygnacją z możliwości ich wyegzekwowania. W związku z tym taka decyzja musi być podejmowana rozważnie. ZUS zobowiązany jest uwzględnić aktualne możliwości płatnicze zobowiązanego, ale także winien mieć na względzie, możliwość spłaty zadłużenia w przyszłości. Tak więc w ocenie Sądu, organ trafnie ocenił, że skarżący w chwili podejmowania decyzji przez ZUS dysponował takim potencjałem. Publicznoprawny charakter należności, oraz cele, na które są one przeznaczone, obligują organy odpowiedzialne za ich pobór do szczególnej stanowczości i ostrożności w dysponowaniu nimi. Obowiązkiem wierzyciela jest przede wszystkim poszukiwanie możliwości odzyskania zaległych należności, możliwość ich umarzania przewidziana jest bowiem dla przypadków szczególnie drastycznych. Dlatego też jeśli organ dostrzega jakiekolwiek możliwości wyegzekwowania długu, czy z obecnego majątku dłużnika, czy też w dalszej perspektywie czasowej, to podjęte negatywne dla wnioskodawcy rozstrzygnięcie, nie może być uważane za dowolne, a umorzenie należności składkowych byłoby przedwczesne.
Wydanej decyzji nie można również ocenić jako dowolnej, ponieważ poprzedzona została wyjaśnieniem sytuacji materialnej i rodzinnej wnioskodawcy, w zakresie możliwym do ustalenia przez ZUS. Podjęte w następstwie dokonanych ustaleń rozstrzygnięcie zostało w należyty sposób uzasadnione, nie uchybiając treści art. 107 § 3 K.p.a.
Zdaniem Sądu organ dopełnił także wymagań wynikających z ogólnych przepisów postępowania administracyjnego, w tym wynikających z zasady przekonywania wskazanej w art. 11 kpa i swobodnej oceny dowodów określonej w art. 80 K.p.a. Ponadto organ stosownie do treści art. 77 § 1 K.p.a. w sposób wyczerpujący zebrał i rozpatrzył cały materiał dowodowy. Zakład nie miał też obowiązku dokonania oceny zgromadzonego materiału dowodowego wyłącznie z korzyścią dla skarżącego, lecz zobligowany był odpowiednio i bezstronnie ocenić zaistnienie przesłanek.
Mając na względzie wszystkie przedstawione powyżej okoliczności Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu, na podstawie art. 151 p.p.s.a., oddalił skargę.
-----------------------
1