Uzasadnienie
1. Zaskarżoną decyzją z dnia 4 listopada 2024 r., nr [...], Dyrektor Izby Administracji Skarbowej utrzymał w mocy poprzedzającą ją decyzję z dnia 29 kwietnia 2024 r., nr [...], odmawiającą stwierdzenia nieważności ostatecznej decyzji Dyrektora Izby Administracji Skarbowej z dnia 5 lutego 2021 r., w przedmiocie odmowy stwierdzenia nadpłaty podatku akcyzowego za okres od stycznia do grudnia 2011 r.
1.1. Z akt sprawy wynika, że w dniu 29 grudnia 2016 r. do organu podatkowego wpłynął wniosek B. M. (dalej jako: "spółka", "strona" lub "skarżąca") o stwierdzenie nadpłaty podatku akcyzowego od piwa za okres od stycznia do grudnia 2011 r. w łącznej wysokości [...] zł. Decyzją z dnia 9 grudnia 2019 r. Naczelnik Urzędu Skarbowego [...] odmówił stwierdzenia nadpłaty podatku akcyzowego za powyższy okres w powyższej kwocie, zapłaconego z tytułu sprzedaży piwa aromatyzowanego. Po rozpatrzeniu odwołania strony decyzją z dnia 5 lutego 2021 r. Dyrektor Izby Administracji Skarbowej utrzymał w mocy powyższą decyzję organu I instancji. W motywach rozstrzygnięcia organ odwoławczy podzielił stanowisko organu I instancji, że w świetle wykładni art. 72 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2023 r., poz. 2383 ze zm. - dalej w skrócie: "o.p.") dokonanej w uchwale NSA z dnia 22 czerwca 2011 r., o sygn. akt I GPS 1/11, kluczowe w sprawie było ustalenie kto faktycznie poniósł ciężar ekonomiczny zapłaconego podatku. Uznano, że strona nie poniosła uszczerbku majątkowego spowodowanego opodatkowaniem akcyzą piw smakowych, ponieważ akcyza została w całości przerzucona na nabywców. Strona wniosła skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu, który prawomocnym postanowieniem z dnia 19 maja 2021 r., o sygn. akt III SA/Po 622/21, odrzucił skargę spółki z uwagi na nieuzupełnienie braków formalnych skargi.
1.2. Pełnomocnik strony, powołując art. 247 § 1 pkt 3 o.p., złożył w imieniu spółki wniosek z dnia 28 grudnia 2023 r. o stwierdzenie nieważności ostatecznej decyzji z dnia 5 lutego 2021 r., jako wydanej z rażącym naruszeniem prawa, a mianowicie:
1) art. 72 § 1 pkt 1 w związku z art. 75 § 4a o.p. polegające na błędnej odmowie stwierdzenia nadpłaty w podatku akcyzowym od piwa, w sytuacji, w której z ustalonego w sprawie stanu faktycznego bezspornie wynika, iż nadpłata ta powstała, ponieważ spółka dokonała zapłaty podatku w wysokości większej niż należna, co wynikało z wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej;
2) art. 120 oraz art. 121 § 1 w związku z art. 72 § 1 pkt 1 o.p. polegające na oparciu rozstrzygnięcia na okoliczności, która nie znajduje umocowania w przepisach i odmowę stwierdzenia nadpłaty, mimo bezspornego wystąpienia wszystkich wymaganych przez przepisy przesłanek do stwierdzenia nadpłaty;
3) art. 121 o.p. poprzez odmówienie stronie prawa do nadpłaty, pomimo posiadania przez podatnika dowodów potwierdzających prawo do tej nadpłaty, przy jednoczesnym oparciu rozstrzygnięcia na przesłance nieznajdującej umocowania w przepisach;
4) art. 233 § 1 pkt 1 i 2 o.p. poprzez utrzymanie w mocy decyzji organu I instancji podczas, gdy decyzja ta była obarczona tymi samymi rażącymi naruszeniami prawa, co zarzucone decyzji organu II instancji i powinna zostać uchylona w całości, a nadpłata powinna zostać stwierdzona.
Argumentując wniosek pełnomocnik spółki stwierdził, że przesłanka bezpodstawnego wzbogacenia nie znajduje umocowania w przepisach. Wykładnia art. 72 § 1 pkt 1 o.p. nie pozostawia wątpliwości, że podatek nienależnie zapłacony lub zapłacony w wysokości wyższej niż należna stanowi nadpłatę i jako taki powinien podlegać zwrotowi. Organy obu instancji w niniejszej sprawie orzekły wbrew niebudzącemu wątpliwości przepisowi, dlatego wskazana we wniosku decyzja narusza przepisy o.p. w sposób rażący. Zdaniem spółki, opisany szereg rażących naruszeń proceduralnych może niewątpliwie stanowić podstawę stwierdzenia nieważności decyzji organu II instancji, tym bardziej, że organ ten odmówił stwierdzenia spółce nadpłaty mimo, iż spełniła wszystkie ustawowe przesłanki jej stwierdzenia i zwrotu.
1.3. Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w decyzji z dnia 29 kwietnia 2024 r. odmawiając stwierdzenia nieważności wyjaśnił, że o rażącym naruszeniu prawa, w rozumieniu art. 247 § 1 pkt 3 o.p., nie można mówić, gdy na gruncie określonej regulacji prawnej możliwe są odmienne jej wykładnie. Zarzut ten musi być związany z konkretnym przepisem, którego treść nie budzi wątpliwości, a interpretacja w zasadzie nie wymaga sięgnięcia po inne metody wykładni poza językową. W tym kontekście zwrócono uwagę, że w momencie orzekania w przedmiocie nadpłaty w ostatecznej decyzji z dnia 5 lutego 2021 r., w orzecznictwie sądów administracyjnych istniały rozbieżne stanowiska zarówno w kwestii wykładni art. 72 § 1 pkt 1 o.p. (np. uchwała NSA z dnia 13 lipca 2009, o sygn. akt I FPS 4/09 i uchwała NSA z dnia 22 czerwca 2011 r., o sygn. akt I GPS 1/11), jak i możliwości zastosowania uchwały NSA z dnia 22 czerwca 2011 r., o sygn. akt I GPS 1/11, m.in. w zakresie badania uszczerbku majątkowego, również do wyrobów akcyzowych innych niż energia elektryczna, w tym także piwa. Rozstrzygając w decyzji z dnia 5 lutego 2021 r. organ podatkowy podzielił ówczesny pogląd sądów administracyjnych, że uchwała NSA o sygn. akt I GPS 1/11 ma zastosowanie również w sprawach nadpłaty akcyzy od piwa, i w ślad za tym zastosował również akceptowaną przez część sądów administracyjnych wykładnię art. 72 § 1 pkt 1 o.p., zakładającą konieczność badania uszczerbku majątkowego jako warunku istnienia nadpłaty. W tej sytuacji, wykluczona jest możliwość uznania, że powyższa ostateczna decyzja obarczona jest, określoną w art. 247 § 1 pkt 3 o.p., wadą rażącego naruszenia art. 72 § 1 pkt 1 o.p. wskutek zastosowania przez organ jego błędnej wykładni. Zwrócono uwagę, że przyczyna nieważności musi istnieć w momencie podejmowania ostatecznej decyzji administracyjnej, wobec czego okoliczność, że w późniejszym czasie wykładnia art. 72 § 1 pkt 1 o.p. uległa zmianie, nie może stanowić podstawy do stwierdzenia jej nieważności. Odnosząc się do zarzutu rażącego naruszenia przepisów postępowania, wyrażono pogląd, że sposób w jaki je zastosowano i w rezultacie rozstrzygnięcie wniosku strony w przedmiocie stwierdzenia nadpłaty, było konsekwencją przyjęcia jednej z dwóch funkcjonujących w orzecznictwie wykładni tego przepisu, zgodnie z którą w sprawie ma zastosowanie uchwała NSA, o sygn. akt I GPS 1/11. Przyjęto zatem, że art. 72 § 1 pkt 1 o.p. uzależnia stwierdzenie nadpłaty od istnienia uszczerbku majątkowego i stosownie do przyjętej wykładni, organ zgromadził materiał dowodowy niezbędny do ustalenia stanu faktycznego w tym zakresie.
1.4. W odwołaniu od powyższej decyzji spółka, wnosząc o jej uchylenie oraz orzeczenie co do istoty sprawy, zarzuciła naruszenie:
1) art. 247 § 1 pkt 3 w zw. z art. 72 § 1 pkt 1 w zw. z art. 75 § 4a o.p. poprzez jego błędne niezastosowanie i odmowę stwierdzenia nieważności decyzji, w sytuacji w której została ona wydana z rażącym naruszeniem prawa, przejawiającym się zastosowaniem rozszerzającej wykładni art. 72 § 1 pkt 1 o.p., polegającej na wyinterpretowaniu dodatkowej przesłanki jego zastosowania - przesłanki uszczerbku majątkowego;
2) art. 120 oraz art. 121 § 1 w związku z art. 72 § 1 pkt 1 o.p. polegające na wydaniu decyzji odmawiającej stwierdzenia nieważności, pomimo zaistnienia w sprawie rażącego naruszenia prawa, które doprowadziło do niekorzystnego rozstrzygnięcia dla spółki, w sytuacji w której wystąpiły wszystkie wymagane przez przepisy przesłanki do stwierdzenia nadpłaty.
1.5. Dyrektor Izby Administracji Skarbowej decyzją z dnia 4 listopada 2024 r. utrzymał w mocy powyższe rozstrzygnięcie, uznając podnoszone przez stronę zarzuty za nieuzasadnione. Zdaniem organu odwoławczego w niniejszej sprawie przepis art. 72 § 1 pkt 1 o.p. nie został naruszony w sposób rażący, w rozumieniu art. 247 § 1 pkt 3 o.p. Wyjaśniono, że podstawę stwierdzenia nieważności decyzji mogą stanowić wyłącznie ściśle określone, oczywiste, kwalifikowane naruszenia prawa, a więc takie, które w konfrontacji z treścią decyzji są widoczne, bez jakiejkolwiek analizy i oceny okoliczności faktycznych sprawy. Tym samym z uwagi na wymóg "oczywistości" tego naruszenia, nie może być mowy o rażącym naruszeniu prawa w sytuacji niejednolitego rozumienia normy prawnej i rozbieżności w jej wykładni, gdy w przedmiocie oceny możliwości stosowania i/lub wykładni określonej regulacji prawnej mają miejsce kontrowersje, spory i wątpliwości interpretacyjne, prowadzące do rozbieżności w orzecznictwie sądów administracyjnych. Konieczność sięgania do wykładni innych niż językowa, odwoływania się do orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego, do literatury przedmiotu i stanowisk organów administracji podatkowej, wykluczają stwierdzenie rażącego naruszenia prawa. Kwestia uzależnienia zwrotu nadpłaty od poniesienia przez podatnika ciężaru ekonomicznego podatku akcyzowego budziła w orzecznictwie sądów administracyjnych poważne wątpliwości, o czym świadczy podjęcie przez Naczelny Sąd Administracyjny dwóch uchwał (uchwała z dnia 13 lipca 2009 r., o sygn. akt I FPS 4/09 i uchwała z dnia 22 czerwca 2011 r., o sygn. akt I GPS 1/11), prezentujących dwa odmienne sposoby wykładni art. 72 § 1 pkt 1 o.p. Wobec powyższego, w ocenie organu II instancji, nie ma mowy o jednoznaczności art. 72 § 1 pkt 1 o.p. i w rezultacie o jego rażącym (oczywistym) naruszeniu. Zaznaczono, że rozbieżności w orzecznictwie dotyczyły nie tylko wykładni powyższego przepisu, ale również tego, czy sposób jego rozumienia przyjęty w uchwale NSA o sygn. akt I GPS 1/11 ma zastosowanie także do innych wyrobów akcyzowych niż energia elektryczna, w tym także do piwa. Zatem już w chwili orzekania w niniejszej sprawie w przedmiocie nadpłaty, istniały liczne orzeczenia NSA zapadłe w analogicznych co do istoty okolicznościach, które cytując obszerne fragmenty uchwały NSA o sygn. akt I GPS 1/11 wyraziły pogląd, że zawarte w niej wywody przekonują, iż jej istota odnosi się do nadpłaty (art. 72 § 1 pkt 1 o.p.) w podatku akcyzowym w zakresie wszystkich wyrobów akcyzowych, nie tylko w stosunku do energii elektrycznej. Przyjęto bowiem, że nie znajduje uzasadnienia konstytucyjnego, jak i ze względu na przepisy unijne, różnicowanie nadpłat w akcyzie w zależności od wyrobów akcyzowych. NSA podkreślił też, że to na organie podatkowym spoczywa obowiązek wykazania, że podatnik nie poniósł ostatecznie uszczerbku majątkowego. Uwzględniając powyższe organ odwoławczy stwierdził, że nie stanowi rażącego naruszenia prawa nawet błędna interpretacja przepisów, składających się na podstawę prawną decyzji, jeżeli, tak jak miało to miejsce w niniejszej sprawie, w momencie rozstrzygania, chociażby wstępnie możliwe było zastosowanie różnych jego wykładni. Fakt, że obecnie w orzecznictwie sądów administracyjnych niemal jednolicie przyjmuje się, iż uchwała NSA o sygn. akt I GPS 1/11 ma zastosowane wyłącznie w odniesieniu do nadpłaty akcyzy od energii elektrycznej, oznacza, że w przypadku pozostałych wyrobów akcyzowych, w tym piwa, przepis art. 72 § 1 pkt 1 o.p. należy stosować w jego literalnym brzmieniu, co nie może stanowić podstawy do stwierdzenia nieważności ostatecznej decyzji z dnia 5 lutego 2021 r. W przeciwnym razie założenie, że zmiana wykładni pojęcia "nadpłaty" może mieć wpływ w postępowaniu nieważnościowym, skutkowałoby tym, iż postępowanie nadzwyczajne stanowiłoby w istocie kontynuację zwykłego postępowania odwoławczego, a nie kontrolę ostatecznej decyzji przez pryzmat przesłanek określonych w art. 247 § 1 o.p., co jest niedopuszczalne. W postępowaniu nadzwyczajnym, czyli w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji, organy podatkowe badają jedynie istnienie przesłanek wymienionych w art. 247 § 1 o.p., a nie rozpoznają sprawę podatkową. W konkluzji uznano, że postępowanie nadzwyczajne przeprowadzone zostało z poszanowaniem zasad wyrażonych w art. 120 i art. 122 w związku z art. 72 § 1 pkt 1 o.p., gdyż z punktu widzenia istoty sprawy i przyjętej wykładni ostatniej regulacji, zarówno zaskarżona decyzja, jak i rozstrzygnięcia organów podatkowych w przedmiocie odmowy stwierdzenia nadpłaty, miały swoje podstawy w zgromadzonym materiale dowodowym.