Wyrok WSA z dnia 09 stycznia 2026, sygn. I SA/Po 67/26

Co do podstawy umorzenia zaległości wymienionej w § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia z 31 lipca 2003 r. stwierdzono, że obawie nie przekonuje samo orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności skarżącego, ponieważ niepełnosprawność nie pozbawia skarżącego dochodu, gdyż wciąż otrzymuje emeryturę, a nadto może ubiegać się o świadczenie wspierające. Zdaniem organu o konieczności umorzenia zaległości nie przekonują również okoliczności, które spowodowały powstanie zadłużenia, ponieważ na płatniku spoczywa obowiązek odprowadzania składek, a ryzyko jest cechą prowadzenia działalności gospodarczej.

Skarżący nie zgodził się z decyzją organu i pismem z 1 października 2025 r. wniósł od niej skargę do WSA w Poznaniu. Zarzucił organowi powtórzenie uzasadnienia odmowy umorzenia zaległości sformułowanego we wcześniejszej, uchylonej przez sąd, decyzji odmownej.

Organ wniósł o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje:

Postępowanie w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek uregulowane jest w art. 28 u.s.u.s., jak również w § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. Zgodnie z art. 28 ust. 2 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez ZUS tylko w przypadku stwierdzenia ich całkowitej nieściągalności, która zachodzi w sytuacjach wymienionych enumeratywnie w ust. 3 tego artykułu. Całkowita nieściągalność, o której mowa w tym przepisie zachodzi, gdy:

1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;

2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe;

3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;

4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;

4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w

postępowaniu egzekucyjnym;

4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym;

4c) ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe

5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;

6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Wyliczenie to jest wyczerpujące, stanowi zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, iż ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek i dopiero wystąpienie którejkolwiek z przesłanek określonych w tym przepisie daje potencjalną możliwość umorzenia tych należności.

Ponadto w myśl art. 28 ust. 3a u.s.u.s., należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Przesłanki te precyzuje rozporządzenie z 31 lipca 2003r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. W myśl postanowień § 3 tego rozporządzenia, Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Dopuszczenie w podanych regulacjach możliwości umorzenia należności przez ZUS wskazuje na uznaniowy charakter wydawanych w tym przedmiocie decyzji, który polega na tym, że w przypadku zaistnienia którejkolwiek z przesłanek warunkujących możliwość umorzenia, organ ma prawo wyboru rozstrzygnięcia. Może zatem w przypadku stwierdzenia istnienia przesłanki umorzenia uwzględnić wniosek lub odmówić jego uwzględnienia.

Rozstrzygnięcia w tego rodzaju sprawach nie mogą mieć charakteru dowolnego, lecz muszą być wynikiem wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy zgodnie z art. 7 k.p.a., wyczerpującego zebrania oraz rozpatrzenia materiału dowodowego (art. 77 § 1 k.p.a.) oraz jego oceny (art. 80 k.p.a.), co powinno znaleźć wyraz w uzasadnieniu decyzji odpowiadającym wymogom art. 107 § 3 k.p.a. Dowolność tę wyklucza również brzmienie art. 6 k.p.a., w myśl którego organy administracji publicznej działają na podstawie przepisów prawa.

Kluczowe znaczenie dla rozstrzygnięcia w rozpoznawanej sprawie miał fakt zapadnięcia w niej wcześniej wyroku WSA w Poznaniu 19 marca 2025 r. III SA/Po 24/25.

Z uzasadnienia tego wyroku wynikało po pierwsze, że WSA w Poznaniu uznał za prawidłowe ustalenie organu o tym, że w przypadku skarżącego nie zachodziła całkowita nieściągalność należności.

Ponowne postępowanie nie doprowadziło do ustaleń innych niż ległe u podstaw konkluzji przyjętej w wyroku III SA/Po 24/25, wiążącym zarówno organ jak i sąd w składzie obecnie rozpoznającym sprawę (art. 153 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r. poz. 935; dalej: p.p.s.a.). Skarżący bowiem wciąż pobiera świadczenie emerytalne z którego organ dokonuje niezmiennie skutecznych potrąceń na poczet zaległości z tytułu składek i innych dochodzonych należności. W dalszym ciągu również brak dowodów, by naczelnik urzędu skarbowego bądź komornik sądowy stwierdzili brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję. Nie zaszła zatem zmiana okoliczności faktycznych dezaktualizująca ocenę prawną wyrażoną we wcześniejszym wyroku wydanym w sprawie skarżącego. Stąd stwierdzenie, że w dalszym ciągu nie zachodzi stan całkowitej nieściągalności należności, nie naruszało prawa. Organ nie naruszył więc art. 28 ust. 3 u.s.u.s.

Inaczej ocenić należało rozstrzygnięcie w zakresie w jakim uznano, że nie zachodzą przesłanki wynikające z § 3 ust. 1 rozporządzenia z 31 lipca 2003 r.

Tu stwierdzić należy, że zaskarżona decyzja naruszała art. 153 p.p.s.a.

WSA w Poznaniu w uzasadnieniu wyroku III SA/Po 24/25, odnosząc się do ustaleń dotyczących przesłanek umorzenia sformułowanych w przepisach rozporządzenia po pierwsze nakazał organowi zbadanie, czy istnieje realna perspektywa spłaty choćby istotnej części egzekwowanych należności w sytuacji, gdy z emerytury skarżącego potrącana jest zaledwie kwota 832,60 zł.

W ponownej decyzji organ, pomimo takiej oceny prawnej oraz wynikającego z niej czytelnego wskazania co do zakresu koniecznej oceny wniosku skarżącego, ponownie uchylił się od niej, nie badając czy istnieje jakakolwiek realna perspektywa zaspokojenia należności. Z ustaleń organu nie wynikało przy tym, by w sytuacji skarżącego zaszły istotne zmiany mające wpływ na szanse istotnego zmniejszenia globalnej kwoty zaległości. W zaskarżonej decyzji ustalono jedynie, że wzrosła kwota potrącenia egzekucyjnego dokonywanego ze świadczenia emerytalnego skarżącego z 832,60 zł na 878,39 zł. Wzrost kwoty służącej zaspokojeniu wierzyciela był więc nieznaczny. Dodatkowo nie ustalono by skarżący uzyskał nowe źródło dochodów. Jednocześnie jednak ustalona kwota stałych wydatków skarżącego wzrosła i według niezakwestionowanych przez organ jego oświadczeń obecnie przekracza wysokość wypłacanej mu emerytury. Z tej przyczyny należało uznać, że organ nie wykazał by zaszła zmiana okoliczności faktycznych powodująca, że ocena prawna co do braku ustalenia perspektyw spłaty należności pozostała aktualna. Brak takiej oceny naruszał art. 153 p.p.s.a.

Nadto w zaskarżonej decyzji, pomimo krytycznej oceny wyrażonej przez WSA w Poznaniu, ponownie uznano, że o braku podstaw do uznania, że egzekucja należności prowadzi do niemożności zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych świadczy fakt, że skarżący nie ubiegał się o świadczenia z pomocy społecznej, zasiłków czy świadczenia wspierającego. Pominięto więc całkowicie ocenę sądową wyrażoną w uzasadnieniu wyroku III SA/Po 24/25, gdzie wskazano, że nie jest zgodna z interesem obywatela ani z interesem publicznym sytuacja, w której zaległość powoduje konieczność korzystania z pomocy państwa. Powtarzanie argumentów zakwestionowanych w prawomocnym wyroku wydanym w sprawie również naruszała art. 153 p.p.s.a.

Dostrzec też należy, że organ, badając skutki egzekwowania należności dla możliwości zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych (§ 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia z 31 lipca 2003 r.) całkowicie pominął, że skarżący w toku postępowania wskazał, że wartość jego niezbędnych i koniecznych wydatków związanych z utrzymaniem i leczeniem przewyższa kwotę wypłacanej emerytury. Nieakceptowalny jest argument organu o tym, że nie są to wydatki nieprzewidziane czy też wyjątkowe. Rozporządzenie w § 3 ust. 3 pkt 1 mówi bowiem, że "[z]akład może umorzyć należności z tytułu składek jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych". Nie da się z tego przepisu wyinterpretować, by jego zastosowanie możliwe byłoby tylko wówczas, gdy wydatki związane z utrzymaniem byłyby wynikiem nadzwyczajnych zdarzeń. Mowa jest tylko o tym, że wydatki muszą być niezbędne dla zaspokojenia podstawowych potrzeb. Za takie potrzeby uznać należy niewątpliwie leczenie licznych chorób oraz codzienne bieżące utrzymanie.

Sąd podkreśla, że instytucja umorzenia należności składkowych (także ściągalnych), ma służyć umożliwieniu egzystencji zobowiązanych, zapewnić ich powrót do normalnego życia oraz terminowe regulowanie zobowiązań bez konieczności ubiegania się o pomoc społeczną i popadania w spiralę zadłużeń, która w przypadku skarżącego jest nadmiernie wysoka. Oceniając istnienie "uzasadnionych przyczyn umorzenia", o których mowa w art. 28 ust. 3a u.s.u.s., oraz dokonując wykładni § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia należy mieć na względzie, że wolą ustawodawcy było niedopuszczenie do popadania dłużników w coraz większą biedę i niemożność wyjścia z zadłużeń (por. wyrok NSA z dnia 8 września 2005 r., sygn. akt II GSK 1807/14).

Wykładnia przyjęta przez organ naruszała zatem § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia z 31 lipca 2003 r.

Sprzeciw sądu wzbudziło również odwołanie się do argumentu o "wyzbyciu się" przez skarżącego majątku poprzez podarowanie córce domu. Należy bowiem wskazać, że po pierwsze ZUS posiadał instrumenty prawne służące ochronie wierzyciela przez dokonanym ze szkodą dla niego rozporządzeniem mieniem, a po drugie przywołany argument jest oderwany od przesłanek umorzenia z § 3 ust. 1 rozporządzenia z 31 lipca 2003 r.

W konsekwencji należało uznać, że organ wadliwie ocenił, iż sytuacja materialna skarżącego nie pozwala na uznanie, że opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby skarżącego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych. Sąd wskazał, że nie wzięto pod uwagę udokumentowanego stanu zdrowia skarżącego ograniczającego jego możliwości zarobkowe. Ostatecznie sąd uznał, że uzasadnienie odmowy uznania, że występuje sytuacja, o której mowa w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia, nie jest przekonujące, gdyż pomija wykazane przez skarżącego i niekwestionowane przez organ fakty dotyczące sytuacji zdrowotnej i majątkowej skarżącego jak również pomija ocenę prawną wyrażoną w wyroku zapadłym w sprawie.

Z opisanych tu przyczyn Sąd ocenił, że organy w sposób niedostateczny rozważyły indywidualny interes skarżącego, który jak wynika z akt sprawy pozostaje w niewątpliwie ciężkiej sytuacji finansowej. W konsekwencji, ocena organu co do możliwości finansowych skarżącego, w świetle podniesionych przez Sąd okoliczności, musi być uznana za ocenę dowolną. Narusza bowiem podstawowe zasady postępowania administracyjnego wyrażone w art. 7, art. 8, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. (zasadę prawdy obiektywnej, zaufania do władzy publicznej, obowiązek wszechstronnego i dokładnego zbadania wszystkich okoliczności faktycznych, mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, a także zasadę swobodnej oceny dowodów). Uchybienia te miały istotny wpływ na wydane rozstrzygnięcie. Z powyższych względów Sąd orzekł jak w sentencji na zasadzie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. uchylając zaskarżoną decyzję.

Ponownie rozpoznając sprawę organ uwzględni ocenę prawną wyrażoną w niniejszym uzasadnieniu badając realność spłaty należności oraz rzetelnie oceniając wpływ prowadzonej egzekucji na możliwość zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych.