Wojewódzki Sąd Administracyjny uchylił zaskarżoną decyzję. Sąd uznał za niedostatecznie wyjaśnioną ocenę przesłanek całkowitej nieściągalności w rozumieniu art. 28 ust. 3 pkt 5 i 6 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, a przesłanki skuteczności egzekucji. W ocenie Sądu z akt nie wynika zakres i efekt podjętych czynności egzekucyjnych, a Z. K. nie wyjaśnił, w jaki sposób doszedł do przekonania, że egzekucja będzie skuteczna i uzyska się kwoty przekraczające wydatki egzekucyjne w sytuacji, gdy dotychczas nie przyniosła ona rezultatu i opiera się wyłącznie na nieistniejącym zd. S. i nie zweryfikowanym przez organ majątku. Nie sposób ustalić, na jakiej podstawie organ stwierdził, że nie wystąpiła ww. przesłanka i w oparciu o jaki majątek toczy się postępowanie egzekucyjne. Sąd podkreślił, że w sprawie o umorzenie zaległości składkowych organ ma obowiązek ocenić wpływ aktualnej sytuacji majątkowej i dochodowej, zdrowotnej, rodzinnej wnioskodawcy na sposób załatwienia sprawy, a nie rozstrzygać wniosek w oparciu o przypuszczenie, że ta sytuacja ulegnie kiedyś zmianie i w przyszłości nastąpi spłata zaległości składkowych. Organ nie wyjaśnił również, w kontekście wystąpienia przedmiotowej przesłanki, czy majątek skarżącego w ogóle nadaje się do egzekucji, gdyż skarżący po wyjściu z Z. K. nie pracuje i nie pobiera żadnych świadczeń. Organ na hipotecznym zabezpieczeniu nieruchomości, tj. lokalu o pow. 22,5 m, spalonym i zdaniem skarżącego bezwartościowym buduje stanowisko, że nadal pozostaje ono przedmiotem zabezpieczenia oraz że [...] sądowy nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję. Z akt nie wynika, wobec jakiego majątku toczy się to postępowanie, bo brak jakichkolwiek aktualnych danych o wynikach egzekucji. Sąd stwierdził, że wyjaśnienia wymaga, czy nieruchomość zabezpieczona hipoteką istnieje oraz czy istnieje inny majątek ruchomy, z uwagi na konieczność jednoznacznego przesądzenia skuteczności egzekucji, w tym zabezpieczenia na majątku skarżącego. Jest to kwestia istotna dla oceny przedawnienia składek, ma także znaczenie dla kontynuacji postępowania egzekucyjnego co do tego składnika majątku. Nie jest wystarczające wskazanie na fakt ustanowienia hipoteki przymusowej, bez dołączenia do akt sprawy dokumentów potwierdzających jej ustanowienie wpisu na nieruchomości należącej do strony. W aktach brak aktualnych informacji od K. prowadzącego egzekucję, a w decyzji organu II instancji nie odniesiono się do okoliczności podnoszonych w odwołaniu, a związanych z utratą wartości przedmiotu zabezpieczenia. Zdaniem Sądu wszystkie ustalenia organu winny znaleźć odzwierciedlenie w materiale dowodowym sprawy tak, by była możliwa kontrola zajętego w sprawie stanowiska. Wskazanie jedynie ogólnie na fakt ustanowienia hipoteki nie jest wyczerpującym omówieniem przesłanki z art. 28 ust.3 pkt 5 i 6 u.s.u.s.
Sąd uznał również konieczność uzupełnienie materiału dowodowego odnośnie przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 21 lipca 2023 r - w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. 2003 Nr 141,poz.1365). Nie jest wyjaśniona kwestia opieki nad matką i synem, skoro matka mieszka w kraju a syn we [...]. Organ winien wskazać również, jakie dokumenty skarżący miałby przedstawić na okoliczność, że zrezygnował z pracy.
W związku z powyższym Sąd nakazał organowi skompletować akta sprawy uzupełniając je o akta egzekucyjne w sposób wskazany w uzasadnieniu wyroku oraz dokonać dokładnej, pełnej i wszechstronnej oceny stanu faktycznego w celu jednoznacznego rozstrzygnięcia (szczegółowo to przedstawiając i wyjaśniając w treści uzasadnienia), czy w przedmiotowej sprawie zachodzi (czy też nie) przesłanka całkowitej nieściągalności z art. 28 ust.3 pkt 5 i 6 (uwzględniając przy tym wszelkie okoliczności związane z wnioskodawcą: stanu jego majątku, wysokości zadłużenia, a także sytuacji rodzinnej i zdrowotnej osoby zobowiązanej lub członka jego rodziny). Obowiązkiem organu będzie również rozstrzygnięcie i szczegółowe tego uzasadnienie, czy w przedmiotowej sprawie zaistniała przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia z 31 lipca 2003 r., uwzględniając w szczególności aktualną na dzień wydania decyzji konieczność sprawowania opieki.
Organ wykonując zalecenia Sądu, zwrócił się do strony o złożenie oświadczenia o sytuacji rodzinnej, materialnej oraz majątkowej, w piśmie zaznaczył, że może dołączyć dokumenty potwierdzające sytuację materialną oraz okoliczności podnoszone we wniosku.
Strona do akt załączyła pismo w sprawie umorzenia należności z tytułu składek z Kancelarii Adwokackiej ad J. z 11 grudnia 2025 r. oraz oświadczenie o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej osoby fizycznej, która nie prowadzi działalności gospodarczej z 7 grudnia 2025 r.
20 stycznia 2026 r. ZUS powiadomił pełnomocnika o zakończeniu postępowania oraz o przysługującym prawie do wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów. Organ poinformował stronę możliwości przedstawienia dowodów wskazujących na sytuację materialną, zdrowotną oraz rodzinną.
Organ na podstawie oświadczenia J. W. ustalił, że od 10 lipca 1994 r. jest rozwiedziony. Nie pracuje zarobkowo, nie uzyskuje dochodów z innych źródeł. Ponosi stałe wydatki miesięczne związane z utrzymaniem: czynsz – 1200 zł opłaty eksploatacyjne 400 zł; koszty leczenie – 320 zł. Prowadzi gospodarstwo domowe z synem M. W., który nie osiąga dochodu. Posiada zobowiązania finansowe u osób fizycznych za 2009 r. w kwocie 14 000 zł, które spłaca miesięcznie w kwocie 100 zł. Posiada mieszkanie o powierzchni 22,5 m2 położone w P. o wskazanym numerze KW, nie posada żadnego innego majątku. Od 2010 r. opiekuje się niepełnosprawnym synem. Od 2011 r. mieszka z synem, który jest inwalidą i leczy się psychiatrycznie, sprawuje nad nim całodobową opiekę. W 2021 r. przeszedł [...], zdiagnozowaną [...] i [...], pozostaje pod stałą opieką lekarską. Z uwagi na stan zdrowia i wiek nie widzi szans na zamianę swojej sytuacji życiowej.
Nadto na podstawie Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej, Centralnej Ewidencji Pojazdów oraz Baz Danych Ksiąg Wieczystych organ ustalił, że J. W. zaprzestał prowadzenia działalności gospodarczej 16 lutego 2010 r., nie posiada tytułu do ubezpieczeń społecznych oraz ubezpieczenia zdrowotnego, od 7 listopada 2006 r. jest rozwiedziony, posiada zarejestrowane pojazdy: samochód [...] z 2009 r., samochód [...] z 2004 r. motorower [...] z 2009 r. Posiada lokal stanowiący odrębną nieruchomość o powierzchni 22,50m2 położony w R. [...], dla którego Sąd Rejonowy w G. prowadzi KW [...], na którym wpisu do hipoteki dokonał Z. sp. z o.o. na kwotę 62 049,48 zł, ZUS [...] na łączną kwotę 268 094 zł, F. S.A. W. na kwotę 3 070,17 zł.
Analizując materiał dowodowy, organ uznał, że oprócz przesłanki z art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. żadna inna przesłanka z art. 28 ust. 3 nie występuje. Aktualnie bowiem w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Organ wskazał, że Dyrektor Oddziału ZUS w [...] wszczął 22 marca 2010 r. postępowanie egzekucyjne. W ramach postępowania dokonał zajęcia nadpłaty podatku w Urzędzie Skarbowym w T. oraz zajęcia rachunków bankowych, dokonane czynności nie doprowadziły do wyegzekwowania należności. Wskazano ponownie na nieruchomość o powierzchni 22,5 m2, na której ustanowiono hipotekę, ustalono też, że w KW widnieje wpis dożywotniej służebności osobistej polegający na prawie korzystania z całego przedmiotu darowizny dla T. S. W. oraz K. W.. Pomimo wystąpienia w przedmiotowej sprawie przesłanki nieściągalności z art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. ZUS w ramach uznania administracyjnego oraz w kontekście zgromadzonego materiału dowodowego postanowił odmówić umorzenia zaległości z tytułu składek. Organ stwierdził, że aktualnie możliwość efektywnego ściągnięcia należności jest ograniczona, jednakże strona nie przedstawiła dowodów na utratę zdolności zarobkowania i żaden uprawniony organ nie stwierdził definitywnego wykluczenia z rynku pracy z powodów zdrowotnych. J. W. ma [...] lat i do osiągnięcia wieku emerytalnego pozostało mu jeszcze 5 lat.
Nadto organ stwierdził, że osoba składająca wniosek o umorzenie składek musi liczyć się z obowiązkiem przedstawienia swojej sytuacji rodzinnej i majątkowej, która zostanie poddana ocenie organu. Tymczasem w ocenie organu przedstawiona sytuacja materialna jest niejasna i budzi uzasadnione wątpliwości, ponieważ wnioskodawca nie wykazał żadnego dochodu, ponosząc określone wydatki. Nadto pomimo wezwania nie przedłożył żadnej aktualnej dokumentacji wskazującej na sytuację rodzinną, zdrowotną i materialną.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 1267), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W myśl art. 134 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024, poz. 935, ze zm.) – dalej: p.p.s.a. rozstrzygając w granicach danej sprawy sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną z zastrzeżeniem art. 57a.
Jak wynika z opisanego stanu faktycznego w niniejszej sprawie zapadł wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu o sygn. akt III SA/Po 345/25, który uchylił zaskarżoną decyzję i który w świetle art. 153 p.p.s.a. jest dla organu i sądu wiążący, stanowi bowiem, że ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie. Przepis art. 153 p.p.s.a. ma charakter bezwzględnie obowiązujący, co oznacza, że ani organ administracji publicznej, ani sąd, orzekając ponownie w tej samej sprawie, nie mogą nie uwzględnić oceny prawnej i wskazań wyrażonych wcześniej w orzeczeniu sądu, gdyż są nimi związane.
Pomiędzy oceną prawną a wskazaniami co do dalszego postępowania zachodzi ścisły związek. Ocena prawna dotyczy dotychczasowego postępowania organów administracyjnych w sprawie, podczas gdy wskazania określają sposób ich postępowania w przyszłości. Wskazania stanowią więc konsekwencje oceny prawnej, zwłaszcza oceny przebiegu postępowania przed organami administracji i rezultatu tego postępowania w postaci materiału procesowego zebranego w sprawie. Wskazania sądu administracyjnego co do dalszego postępowania wytyczają kierunek działania organu przy ponownym rozpoznaniu sprawy.
Zauważyć również należy, że w orzecznictwie jednolicie prezentowany jest pogląd wyrażony miedzy innymi w wyroku NSA z dnia 20 października 2011 r. o sygn. akt II FSK 1057/11, że sąd orzekający w warunkach związania oceną prawną i wskazaniami co do dalszego postępowania, kontrolując legalność zaskarżonej decyzji lub postanowienia winien ograniczyć się tylko i wyłącznie do kontroli, czy organ administracji prawidłowo uwzględnił wytyczne zawarte w poprzednim wyroku oraz oceny ewentualnych nowych okoliczności, które zaistniały już po wydaniu wyroku.
Dokonując oceny zaskarżonej decyzji pod tym kątem, należy stwierdzić, że organ nie wykonał wszystkich wytycznych Sądu.
Sąd zauważył, że z akt administracyjnych nie wynika zakres podjętych czynności egzekucyjnych, czy majątek skarżącego nadaje się do egzekucji. Z akt nie wynika, wobec jakiego majątku toczy się egzekucja, bo brak jakichkolwiek dokumentów z postępowania egzekucyjnego i danych o wynikach egzekucji. Sąd zauważył w wyroku, że ustalenia te mają znaczenie dla rozstrzygnięcia kwestii przedawnienia części składek.
Wbrew stwierdzeniu Sądu, że kwestia przedawnienia ma znaczenie w sprawie, organ uznał, że poza zakresem tego postępowania pozostaje kwestia przedawnienia należności. Niemniej jednak przyjął za organem I Instancji, że dochodzone należności są nadal wymagalne i nie uległy przedawnieniu. Organ I instancji pomimo uznania, że kwestia przedawnienia nie jest objęta zakresem badania w postępowaniu w sprawie umorzenia zaległości składek, to jednak powołał w tym zakresie regulacje i uznał, że wobec należności za okres od 01/2009 do 11/2010, 07/ 2013, 09/2013 do 11/2020 wszczęcie postępowania egzekucyjnego i sukcesywne kierowanie należności do egzekucji spowodowało, że bieg terminu przedawnienia należności uległ zawieszeniu i trwa nadal. Natomiast co do składek na FUS i FUZ za 12/2010 - 06/2013, 08/2013 i FP za okres 09/2009, 12/2010-06/2013, 08/2013 upłynął termin, w którym należności mogły być dochodzone. Jednakże te należności zostały zabezpieczone hipoteką, wpis nastąpił w latach 1011-2014. Należy zauważyć, że organ nie wskazał wprost wraz z dowodami, jakie czynności egzekucyjne miały wpływ na bieg terminu przedawnienia. Postępowanie w sprawie umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek może się toczyć wyłącznie wobec istniejących zaległości. Zatem organ, wydając decyzję w tym zakresie, jest obowiązany ustalić zaległości istniejące w momencie wydawania decyzji. Sąd we wskazanym wyroku III SA/Po 345/25 stwierdził również, że nie jest wystarczające wskazanie jedynie na fakt ustanowienia hipoteki przymusowej, bez dołączenia do akt sprawy dokumentów potwierdzających jej ustanowienie. Stwierdził również, że w aktach brak aktualnych informacji od K. prowadzącego egzekucję o okolicznościach podnoszonych w odwołaniu o utracie wartości przedmiotu zabezpieczenia (lokal uległ spaleniu). Sąd uznał za konieczne uzupełnienie akt sprawy o akta egzekucyjne w sprawie. Organ te zalecenie zignorował, czym naruszył art. 153 p.p.s.a. Zwraca się także uwagę, że związanie samego sądu administracyjnego w rozumieniu komentowanego przepisu oznacza, iż nie może on formułować nowych ocen prawnych - sprzecznych z wyrażonym wcześniej poglądem, lecz zobowiązany jest do podporządkowania się mu w pełnym zakresie oraz konsekwentnego reagowania w razie stwierdzenia braku zastosowania się do wskazań w zakresie dalszego postępowania przed organem administracji publicznej.
Sąd podziela natomiast stanowisko organu, że sytuacja rodzinna, materialna i zdrowotna w postępowaniu o umorzenie zaległości z tytułu składek powinna być przedstawiona przez stronę w sposób nie pozostawiający żadnych wątpliwości, wraz z dowodami. W niniejszej sprawie strona nie przedstawiła jej w sposób przejrzysty. Wskazała na ponoszone wydatki, bez podania źródła ich finansowania. Nie wskazała, z czego utrzymuje siebie i syna. Zatem są podstawy by uznać, że złożone oświadczenie nie jest rzetelne. Nie wyjaśniła również rozbieżności między oświadczeniem o opiece nad synem a dokumentami świadczącymi o przebywaniu syna za granicą pod opieka lekarską w D. i dyplomowanej pielęgniarki oraz pod kuratelą P. R.. To strona posiada wiedzę o swojej sytuacji zdrowotnej, finansowej i rodzinnej i tylko ona może takie informacje wraz z dowodami przedstawić organowi. Tylko wówczas organ ma możliwość dokonania analizy przedstawionych okoliczności pod kątem przesłanek do umorzenia należności określonych przepisami prawa.
Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ zrealizuje zalecenia Sądu wyrażone w wyroku III SA/Po 345/25 co do dalszego postępowania, w szczególności zebrania materiału dowodowego w zakresie postępowania egzekucyjnego, przeprowadzonych czynności egzekucyjnych mogących mieć wpływ na przedawnienie należności.
Wobec powyższego na podstawie art. 145 §1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji. O kosztach orzeczono na podstawie art. 200 i 205 § 2 p.p.s.a.