Nawiązując do statusu wnioskodawców organ odwoławczy zauważył, że posiadają oni prawo do dożywotniego, bezpłatnego użytkowania całego domu, budynków gospodarczych z prawem swobodnego poruszania się po obejściu i korzystaniu z nieruchomości, którą darowali synowi. Prawo dożywotniego bezpłatnego użytkowania jest ograniczonym prawem rzeczowym przysługującym posiadaczowi zależnemu i taki posiadacz nie jest zatem posiadaczem samoistnym.
W kontrolowanych sprawach organ odwoławczy uznał, że wnioskodawcy w odniesieniu do działki nr [...] położonej w miejscowości K., na której usytuowane są budynki nie są posiadaczami samoistnymi, lecz zależnymi w związku z tym że mają prawo, z którym łączy się określone władztwo nad cudzą rzeczą zawarte w akcie notarialnym. Wobec tego nie władają gruntem jako posiadacze samoistni, a jedynie wykonują swoje uprawnienia - właściciel udostępnił nieruchomość, z której mają prawo korzystać, jednak nadal podejmuje decyzje, które wnioskujący muszą respektować jako posiadacze. Powołując się na wyrok NSA z dnia 13 lutego 2014r., sygn. akt II FSK 620/12 NSA organ odwoławczy stwierdził, że wznowienie postępowania na żądanie podmiotu, który nie jest stroną postępowania, jest niedopuszczalne nawet wówczas, gdy organ miał podstawy do wznowienia postępowania z urzędu. Dopiero prawidłowe wznowienie postępowania, na wniosek uprawnionego podmiotu bądź z urzędu (w zakresie wskazanym w ustawie) otwiera możliwość badania, czy wskazane podstawy wznowienia rzeczywiście istnieją, a dopiero w następnej kolejności - możliwość merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy zakończonej już decyzją ostateczną.
W jednobrzmiących skargach do tut. Sądu na opisane wyżej decyzje SKO w Przemyślu z dnia 17 grudnia 2024 r. M.S. i T.S. zarzucili naruszenie:
I. przepisów prawa materialnego - art. 3 ust 1 pkt 2 oraz art. 3 ust 2 u.p.r. w zw. art. 3 ust 1 pkt 2 oraz art. 3 ust. 3 u.p.o.l. poprzez odmowę uznania skarżących za stronę postępowania, podczas gdy w myśl tych norm posiadacz samoistny nieruchomości jest podatnikiem podatku rolnego i od nieruchomości, któremu nalicza się podatek w pierwszej kolejności - przed właścicielem, tymczasem skarżący są posiadaczami samoistnymi nieruchomości położonych w K., obejmujących nieruchomości oznaczone w ewidencji gruntów jako działki nr [...], o łącznej pow. 5,15 ha i w tym zakresie organ pominął dowody w postaci wezwań M.S.1 do wydania nieruchomości przez skarżących jak i faktu ustalonego przez sam organ, że dopłaty do nieruchomości rolnych pobiera M.K. - której skarżący, a nie M.S.1 oddali nieruchomość do używania; organ pominął również, że przed Sądem Rejonowym w J. toczyło się postępowanie o ochronę posiadania sygn. [...], w której Sąd ustalił, że są samoistnym posiadaczami nieruchomości (tak na str. 6 uzasadnienia, dołączonego w załączeniu).
II. naruszenie przepisów prawa procesowego, mających istotny wpływ na treść zapadłego rozstrzygnięcia:
1. art. 220 § 1 O.p. w zw. z art 133 § 1 O.p., poprzez stwierdzenie, ze skarżąca nie jest stroną postępowania, podczas gdy jest ona wraz z mężem posiadaczem samoistnym nieruchomości, zatem podmiotem zainteresowanym udziałem w sprawie i osobą, na której ciąży w pierwszej kolejności - przed właścicielem obowiązek podatkowy w zakresie podatku rolnego i od nieruchomości,
2. art. 187 § 1 O.p., w myśl którego organ podatkowy jest obowiązany zebrać i w sposób wyczerpujący rozpatrzyć cały materiał dowodowy, wprowadzając dyrektywę zupełności postępowania dowodowego, przepis ten, konkretyzuje zastosowanie zasady prawdy materialnej, przewidzianej w art. 122 O.p.,
3. art. 194 § 3 O.p. poprzez nadanie treści ewidencji gruntów, która w ogóle nie wskazuje właściciela nieruchomości, mocy dowodu jedynego i niepodważalnego, podczas gdy w myśl tej normy moc dokumentu urzędowego może być podważona przez inne dowody,
4. art. 180 O.p. poprzez naruszenie zasady otwartego systemu dowodów oraz równej mocy środków dowodowych, poprzez pominięcie że przepis ten nie wprowadza ograniczeń, co do rodzaju dowodów, którym należy przyznać pierwszeństwo w ustaleniu istnienia danego faktu, rozwinięciem tej zasady jest przepis art. 181 O.p., w którym zostały wymienione między innymi dowody przeprowadzone w innym postępowaniu, przez inne organy, tym samym dowody przeprowadzone bezpośrednio przez organ w postępowaniu podatkowym mają tę samą moc dowodową, jak dowody zgromadzone w innych postępowaniach (wyrok WSA w Łodzi z dnia 13 maja 2021 r., sygn. akt I SA/Łd 112/21).
W oparciu o podniesione zarzuty skarżący wnieśli uchylenie zaskarżonych decyzji w całości oraz decyzji organu I instancji oraz zwrócenie sprawy organowi I instancji celem wydania nowych decyzji w przedmiocie umorzenia postępowania dotyczącego naliczania podatku od nieruchomości w zakresie zaskarżonym przez skarżącego ewentualnie o uchylenie zaskarżonych decyzji w całości oraz zwrócenie sprawy organowi II instancji do rozpoznania oraz o zasądzenie na rzecz skarżącego od organu zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów ewentualnego zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
W ocenie skarżących zaskarżone rozstrzygnięcia są krzywdząca i nie sposób się z nim zgodzić, ponieważ nie uwzględniają regulacji z art. 3 ust 1 pkt 1-2 u.p.o.l. oraz art. 3 ust 1 u.p.r., tymczasem skarżący są posiadaczami samoistnymi spornych a organy podatkowe tym zakresie pominęły dowody w postaci wezwań M.S.1 do wydania nieruchomości przez skarżących, jak i faktu ustalonego przez sam organ, iż dopłaty do nieruchomości rolnych pobiera M.K. - której skarżący, a nie M.S.1 oddali nieruchomość do używania. Organ pominął również, że przed Sądem Rejonowym w J. toczyło się postępowanie o ochronę posiadania sygn. [...], w której Sąd ustalił, że są samoistnym posiadaczami nieruchomości (tak na str. 6 uzasadnienia dołączonego do skarg). W tym zakresie skarżący sformułowali wniosek o wystąpienie do Sądu Rejonowego w J. celem dołączenia protokołu rozprawy w sprawie sygn. [...] oraz dołączonych pism z tej sprawy, w której T.S. i M.S. wystąpili o ochronę posiadania. Zauważyli, że na stronie 4 pisma z dnia 10 stycznia 2024r. pozwany przyznaje, że chociaż jest właścicielem nieruchomości, to rodzice używają jego nieruchomości jak swojej i nie respektują jego prawa własności.
SKO w odpowiedzi na złożone skargi podtrzymało stanowisko zawarte w zaskarżonych decyzjach
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r. poz. 935 – dalej P.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Stosownie do art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r. poz. 2492, ze zm.), kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem (legalności), jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.
W wyniku takiej kontroli decyzja może zostać uchylona w razie stwierdzenia, że naruszono przepisy prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy lub doszło do takiego naruszenia przepisów prawa procesowego, które mogłoby w istotny sposób wpłynąć na wynik sprawy, ewentualnie w razie wystąpienia okoliczności mogących być podstawą wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a, b i c P.p.s.a.).
Uwzględnienie skargi może nastąpić również poprzez stwierdzenie nieważności decyzji lub postanowienia – w wypadku ustalenia, że zaskarżony akt jest dotknięty jedną z wad wymienionych w art. 156 § 1 k.p.a. lub w innych przepisach, np. w art. 247 § 1 o.p. (art. 145 § 1 pkt 2 P.p.s.a.). Rozstrzygnięcie sądu nie wymaga w tym wypadku wcześniejszego ustalenia, że ujawniona wada miała wpływ na wynik sprawy.
Z przepisu art. 134 § 1 P.p.s.a. wynika z kolei, że Sąd badając legalność zaskarżonego aktu nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a P.p.s.a. (który w niniejszej sprawie nie ma zastosowania). Nie może przy tym wydać orzeczenia na niekorzyść strony skarżącej, chyba że dopatrzy się naruszenia prawa skutkującego stwierdzeniem nieważności zaskarżonego aktu lub czynności. Wykładnia powołanego wyżej przepisu wskazuje, że Sąd ma prawo, ale i obowiązek dokonania oceny zgodności z prawem zaskarżonego aktu administracyjnego nawet wówczas, gdy dany zarzut nie został w skardze podniesiony.
Dokonując kontroli zaskarżonych decyzji SKO w oparciu o kryterium legalności, orzekający w niniejszej sprawie Sąd doszedł do przekonania, że skargi o ile postulują uchylenie zaskarżonych decyzji nie zasługują na uwzględnienie, bowiem pomimo częściowo wadliwego uzasadnienia decyzje te odpowiadają prawu.
Zgodnie z art. 3 ust. 1 pkt 1 u.p.o.l. podatnikami podatku od nieruchomości są osoby fizyczne, osoby prawne, jednostki organizacyjne, w tym spółki nieposiadające osobowości prawnej, będące: właścicielami nieruchomości lub obiektów budowlanych, z zastrzeżeniem ust. 3.
W myśl art. 3 ust. 3 u.p.o.l. jeżeli przedmiot opodatkowania znajduje się w posiadaniu samoistnym, obowiązek podatkowy w zakresie podatku od nieruchomości ciąży na posiadaczu samoistnym. Podobne regulacje zawiera, ustawa o podatku rolnym, gdyż w szczególności wedle art. 3 ust. 2 tej ustawy, jeżeli grunty znajdują się w posiadaniu samoistnym, obowiązek podatkowy w zakresie podatku rolnego ciąży na posiadaczu samoistnym.
Z przytoczonych wyżej regulacji ustaw podatkowych wynika kto jest podatnikiem podatku rolnego oraz podatku od nieruchomości tj., na kim spoczywa obowiązek jego zapłaty.
Organy w niniejszej sprawie odwołały się treści art. 21 ust. 1 u.p.g.i k. zgodnie z którym podstawę planowania gospodarczego, planowania przestrzennego, wymiaru podatków i świadczeń, oznaczania nieruchomości w księgach wieczystych, statystyki publicznej, gospodarki nieruchomościami oraz ewidencji gospodarstw rolnych stanowią dane zawarte w ewidencji gruntów i budynków. Niemniej jednak przepis ten nie może w okolicznościach niniejszych spraw stanowić podstawy prawnej do odmowy wszczęcia postępowań wznowieniowych, a konkretniej do uznania skarżących czy tez nie, za strony postepowania.
Wskazać należy, ze przepis art. 20 u.p.g.i k. określa rodzaje informacji o gruntach (ust. 1 pkt 1) oraz ich właścicielach (ust. 2), które obejmuje ewidencja gruntów. Informacje te mają charakter przedmiotowy – w odniesieniu do gruntów – dotyczące ich położenia, granic, powierzchni, rodzajów użytków gruntowych oraz ich klas gleboznawczych, oznaczenia ksiąg wieczystych lub zbiorów dokumentów, jeżeli zostały założone dla nieruchomości, w skład której wchodzą grunty (art. 20 ust. 1 pkt 1 u.p.g.i.k.). Z kolei informacje podmiotowe (art. 20 ust. 2 pkt 1 u.p.g.i.k.) dotyczą wskazania właściciela, a w odniesieniu do gruntów państwowych i samorządowych – innych osób fizycznych lub prawnych w których władaniu znajdują się grunty, budynki lub ich części.
Zgodzić się należy z organem o tyle, że w orzecznictwie sądowoadministracyjnym powszechnie przyjmowany jest pogląd, w świetle którego – stosownie do art. 21 ust. 1 u.p.g.k. - organ podatkowy nie może samodzielnie, na przykład, dokonywać klasyfikacji funkcji nieruchomości, lecz powinien odwołać się do odpowiednich zapisów ewidencji gruntów i budynków. Jednakowoż wskazana reguła bezwzględnego związania danymi ewidencyjnymi, w pewnych – niejako wyjątkowych - przypadkach może zostać w ramach postępowania podatkowego podważona, nawet bez potrzeby uprzedniej zmiany samej ewidencji. Zawarte w tej ewidencji dane można podzielić przy tym na dwie kategorie. Pierwszą z nich tworzą dane bezwzględnie wiążące organ podatkowy, których zmiana może mieć miejsce tylko w stosownym trybie administracyjnym, a organy podatkowe nie mają możliwości ich samodzielnego korygowania. Do tej kategorii należy zaliczyć dane ewidencyjne dotyczące przeznaczenia, funkcji, obszaru i granic działek gruntu, a także rodzaju zabudowy i powierzchni użytkowej położonych na tych gruntach budynków. Drugą kategorię stanowią dane o względnej mocy wiążącej, tj. takie, których zgodność z rzeczywistym stanem prawnym lub faktycznym może być w pewnych - niejako wyjątkowych - sytuacjach przy wymiarze podatku weryfikowana, przy zastosowaniu dopuszczalnych instrumentów proceduralnych.
Tak więc dane zawarte w ewidencji zawierają także taką kategorię, w której informacje posiadają względną moc wiążącą, tj. takie, których zgodność z rzeczywistym stanem prawnym lub faktycznym może być weryfikowana, przy zastosowaniu dopuszczalnych instrumentów procesowych (art. 180 § 1 w związku z art. 194 § 3 O.p.).
Tak więc nie jest tak, że status podatnika podatku od nieruchomości czy w podatku rolnym przysługuje w pierwszej kolejności właścicielowi tej nieruchomości. Jest wręcz odwrotnie co wynika literalnie z treści art. 3 ust. 3 u.p.o.l.. czy art. 3 ust. 2 u.p.r. Przepisy ten przewidują opodatkowanie samoistnego posiadacza przed właścicielem dlatego, że w określonych sytuacjach, pomimo uregulowanego stanu prawnego i istnienia właściciela, przedmiot opodatkowania znajduje się w samoistnym posiadaniu innej osoby, która czerpie z tego faktu korzyści z pominięciem właściciela. Wówczas ciężar opodatkowania omawianym podatkiem - z woli ustawodawcy - został przypisany tej osobie, która faktycznie korzysta z przedmiotu opodatkowania jak właściciel, a w rezultacie jedynie ona czerpie z tego tytułu korzyści, z wyłączeniem właściciela.
Sąd jednak podziela oceny i wnioski wyciągnięte z dowodów przeprowadzonych w ramach czynności sprawdzających, z których jasno wynika, że skarżący nie są posiadaczami samoistnymi przedmiotowych gruntów, a zatem nie mogą zostać uznani za strony niniejszego postepowania, gdyż ten przysługuje podatnikowi, którym w postepowaniach głównych był M.S.. Specyfiką niniejszych spraw jest to, że skarżący podjęli w nich próbę zainicjowania trybów szczególnych, których wszczęcie, ze względu choćby na zasadę trwałości decyzji, powinno być wyjątkiem, i ograniczone do przypadków oczywistych. To wnioskodawcy chcąc wykazać, że im przysługiwać powinien status strony w postepowaniu głównym powinni przedstawić na to dowody. Tymczasem organy podatkowe ustaliły, że M.S.1 na podstawie umowy darowizny z dnia 15 marca 2006r (akt notarialny nr [...]) zawartej z M.S. i T.S. stał się właścicielem gospodarstwa rolnego obejmującego sporne grunty. Aktem tym ustalono jednocześnie prawo dożywotniego, bezpłatnego użytkowania całego domu, budynków gospodarczych z prawem swobodnego poruszania się po obejściu na rzecz darczyńców. Zatem organy podatkowe miały podstawy prawne do stwierdzenia, że skarżący posiadają ograniczone prawo rzeczowe przysługujące posiadaczowi zależnemu, a taki posiadacz nie jest posiadaczem samoistnym.
Skarżący takim ustaleniom przeciwstawiają własne twierdzenia oraz wskazują na toczące się postępowania przed sądem cywilnym. W ocenie Sądu toczące się postępowania przed sądem cywilnym potwierdzają jedynie, ze między w/w stronami umowy dożywocia istnieje spór, skarżący dążą, póki co bezskutecznie, do odwołania darowizny, ale bynajmniej nie przesadząją, że skarżącym przysługiwał w odniesieniu do lat podatkowych 2021-2023 status posiadaczy samoistnych. W szczególności odnosząc się do sprawy toczącej się przed Sądem Rejonowym w sprawie [...] z powództwa skarżących przeciwko właścicielowi o ochronę posiadania, godzi się zauważyć, że zakres ochrony posesoryjnej jest szeroki i bynajmniej nie ogranicza się do posiadania samoistnego, a ponadto z pisemnych motywów wyroku, jaki zapadł w tej sprawie, do którego skarżący się odwołują, bynajmniej nie wynika, aby kwestia posiadania samoistnego posiadania została przesądzona.
Słusznie zatem organ odwoławczy uznał, że w postepowaniach odnoszących się do w/w lat podatkowych, w zakresie podatku rolnego i podatku od nieruchomości, w postepowaniach głównych nie przysługiwał im status strony. Organy były zobligowane do ustalenia, czy przedmiotowe wnioski o wznowienie zostały wniesione przez uprawniony podmiot. Zgodzić się należy z organem, że wznowienie postępowania na żądanie podmiotu, który nie jest stroną postępowania, jest niedopuszczalne. W ramach wstępnego badania wniosku o wznowienie weryfikuje się, czy żądanie pochodzi od strony lub od innego uprawnionego podmiotu. Negatywny wynik tej weryfikacji obliguje organ do wydania decyzji o odmowie wszczęcia postępowania na podstawie art. 243 § 3 O.p. w zw. z art. 233 § 1 pkt. 1 O.p.
Wskazać ponadto należy, że prawomocnym już wyrokiem WSA w Rzeszowie z dnia 16 lipca 2024 r. sygn. akt I SA/Rz 235/24 oddalono skargę M.S. i T.S. na postanowienie SKO w Przemyślu z dnia 27 lutego 2024 r., nr SKO 4140.17.2024 w przedmiocie stwierdzenia niedopuszczalności odwołania. Podstawą uznania wniesionego odwołania przez w/w osoby na decyzję skierowaną wobec M.S. ustalającą łączne zobowiązanie pieniężne za 2024 r. w odniesieniu do tych samych nieruchomości co w niniejszych sprawach, za niedopuszczalne, było uznanie, że nie przysługuje im status strony. Sąd I instancji podzielił stanowisko organów, że T.S. i M.S. z tego powodu nie mogą poddać ocenie instancyjnej w/w decyzji w sprawie łącznego wymiaru zobowiązania pieniężnego na 2024 r.
NSA w wyroku z 19 lutego 2025 r. sygn. akt III FSK 1311/24, oddalając skargę kasacyjna podzielił powyższe zapatrywanie, i podkreślił, że status skarżących jako posiadaczy samoistnych przedmiotowych nieruchomości nie został rozstrzygnięty. Jako niewystarczające w tej mierze ocenił przekonanie skarżących, że z dokumentów zgromadzonych w aktach sprawy prowadzonej przez Sąd Rejonowy w J. ([...]), wynikać ma jasno, że skarżący są samoistnymi posiadaczami nieruchomości.
W tym stanie rzeczy, skoro w kontrolowanych sprawach organy prawidłowo stwierdziły, że wnioskodawcom nie przysługuje status strony postępowania, nie było podstaw do weryfikacji ostatecznych decyzji wymiarowych. Organy wbrew stanowisku skarżących, w ramach czynności sprawdzających, dokonały wystarczających ustaleń faktycznych do rozstrzygnięcia spraw, nie naruszając wskazanych w skardze przepisów prawa procesowego.
Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawie art. 151 p.p.s.a., oddalił skargi.