Wyrok WSA z dnia 14 lipca 2026, sygn. I SA/Rz 217/26

Wojewódzki Sąd Administracyjny miał na uwadze, co następuje:

Stosownie do art. 1 § 2 ustawy z 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2024 r. poz. 1267 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że przedmiotem kontroli Sądu jest zgodność zaskarżonej decyzji (innego aktu lub czynności) z przepisami prawa materialnego, które mają zastosowanie w sprawie oraz z przepisami prawa procesowego, regulującymi tryb jej wydania lub podjęcia aktu albo czynności będącej przedmiotem zaskarżenia. Usunięcie z obrotu prawnego decyzji lub innego aktu może nastąpić tylko wtedy, gdy postępowanie sądowe dostarczy podstawy do uznania, że przy ich wydawaniu organy administracji publicznej naruszyły prawo w zakresie wskazanym w art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2026 r. poz. 143, dalej: p.p.s.a.) - tj. w przypadku istnienia istotnych wad w postępowaniu lub naruszenia przepisów prawa materialnego, mających istotny wpływ na wynik sprawy. Należy nadto wskazać, że w myśl art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, jakkolwiek nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Uwzględniając wskazane wyżej granice kontroli sądowoadministracyjnej, należy stwierdzić, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie, albowiem zaskarżone rozstrzygnięcie nie narusza prawa w stopniu uzasadniającym wyeliminowanie go z obrotu prawnego.

Przedmiotem kontroli Sądu w niniejszej sprawie jest postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Rzeszowie utrzymujące w mocy postanowienie Dyrektora Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Rzeszowie, odmawiające wszczęcia postępowania w sprawie umorzenia postępowania egzekucyjnego. Tym samym poza zakresem niniejszej kontroli pozostaje kwestia istnienia bądź przedawnienia obowiązków objętych tytułami wykonawczymi. Istota sporu sprowadza się wyłącznie do oceny, czy organ egzekucyjny zasadnie odmówił wszczęcia postępowania zainicjowanego pismami skarżącej z 1 i 17 maja 2024 r., potraktowanymi jako wniosek o umorzenie postępowania egzekucyjnego na podstawie art. 59 § 1a u.p.e.a..

W pierwszej kolejności należy wskazać, że art. 59 § 1a u.p.e.a. został dodany ustawą z dnia 9 marca 2023 r. o zmianie ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2023 r. poz. 556). Zgodnie z przepisami przejściowymi ustawy nowelizującej znajduje on zastosowanie również do postępowań egzekucyjnych wszczętych i niezakończonych przed dniem jego wejścia w życie. Zgodnie z art. 59 § 1a u.p.e.a. postępowanie egzekucyjne umarza się w całości albo w części na wniosek wierzyciela albo z urzędu, jeżeli organ egzekucyjny jest jednocześnie wierzycielem, w przypadku wystąpienia przesłanek określonych w art. 33 § 2 pkt 1–5 tej ustawy, a także pkt 6 w przypadkach wskazanych w tym przepisie. Przyczyny umorzenia postępowania, na które wskazuje ww. przepis stanowią: 1) nieistnienie obowiązku; 2) określenie obowiązku niezgodnie z treścią obowiązku wynikającego z: a) orzeczenia, o którym mowa w art. 3 i art. 4, b) dokumentu, o którym mowa w art. 3 a § 1, c) przepisu prawa, jeżeli obowiązek wynika bezpośrednio z tego przepisu; 3) błąd co do zobowiązanego; 4) brak uprzedniego doręczenia zobowiązanemu upomnienia, jeżeli jest wymagane; 5) wygaśnięcie obowiązku w całości albo w części; 6) brak wymagalności obowiązku w przypadku: a) odroczenia terminu wykonania obowiązku, b) rozłożenia na raty spłaty należności pieniężnej, c) wystąpienia innej przyczyny niż określona w lit. a i b.

Z literalnego brzmienia powyższej regulacji jednoznacznie wynika, że ustawodawca nie przyznał zobowiązanemu uprawnienia do zainicjowania postępowania w przedmiocie umorzenia postępowania egzekucyjnego na podstawie art. 59 § 1a u.p.e.a. Wniosek taki może zostać złożony wyłącznie przez wierzyciela, natomiast w przypadku gdy organ egzekucyjny jest jednocześnie wierzycielem - postępowanie może zostać umorzone z urzędu.

Stanowisko to znajduje potwierdzenie również w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, który wskazał, że po wejściu w życie art. 59 § 1a u.p.e.a. postępowanie w przedmiocie umorzenia egzekucji z powodu przedawnienia obowiązku wszczynane jest na wniosek wierzyciela albo z urzędu, natomiast nie podlega wszczęciu na wniosek zobowiązanego (wyrok NSA z 5 listopada 2025 r., I GSK 994/25).

Skoro zatem skarżąca wystąpiła z wnioskiem, do którego złożenia nie była ustawowo uprawniona, organ pierwszej instancji zasadnie zastosował art. 61a § 1 k.p.a. W postanowieniu wydanym w trybie art. 61a § 1 k.p.a. organ nie gromadzi dowodów, na podstawie których ustala się stan faktyczny, nie może formułować wniosków i ocen dotyczących meritum żądania, lecz ogranicza się do stwierdzenia przesłanek formalnych uniemożliwiających merytoryczne rozstrzygnięcie sprawy. Wprawdzie ocena dopuszczalności odmowy wszczęcia postępowania administracyjnego przez organ na podstawie art. 61a § 1 k.p.a. wymaga również przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego, ale tylko w takim zakresie, który służy ustaleniu okoliczności uprawniających do zastosowania tego przepisu (por. wyrok NSA z 5 sierpnia 2025 r. sygn. I OSK 1552/22). Przepis ten nakazuje odmowę wszczęcia postępowania administracyjnego, jeżeli żądanie zostało wniesione przez podmiot nieuprawniony albo z innych przyczyn postępowanie nie może zostać wszczęte. Trafnie zatem organy obu instancji uznały, że brak legitymacji procesowej skarżącej stanowił negatywną przesłankę procesową uniemożliwiającą merytoryczne rozpoznanie jej żądania. Nie oznacza to jednocześnie, że organ egzekucyjny został zwolniony z obowiązku badania, czy zachodzą przesłanki umorzenia postępowania egzekucyjnego. Jak słusznie wskazał organ odwoławczy, jeżeli organ egzekucyjny będący jednocześnie wierzycielem stwierdzi z urzędu zaistnienie przesłanek określonych w art. 59 § 1a u.p.e.a., obowiązany jest umorzyć postępowanie egzekucyjne. A contrario, gdy żadna z podstaw do umorzenia postępowania egzekucyjnego nie występuje, organ obowiązany jest kontynuować postępowanie egzekucyjne, nie wydając w tym przedmiocie postanowienia o odmowie umorzenia postępowania egzekucyjnego. Gdyby zatem dochodzone należności nie istniały lub nie były wymagalne, to organ egzekucyjny winien wydać postanowienie o umorzeniu postępowania egzekucyjnego z tej przyczyny z urzędu - niezależnie od wniosku zobowiązanego. Brak wydania takiego rozstrzygnięcia oznacza jedynie, że organ nie stwierdził istnienia podstaw do działania z urzędu. Okoliczność ta nie mogła jednak prowadzić do wszczęcia postępowania na wniosek zobowiązanej.

W konsekwencji za irrelewantne dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy należy uznać obszerne wywody skargi dotyczące nieistnienia dochodzonych należności, ich przedawnienia, sposobu rozliczenia składek pomiędzy Zakładem Ubezpieczeń Społecznych, a Narodowym Funduszem Zdrowia, jak również zarzuty odnoszące się do przebiegu innych postępowań prowadzonych wobec skarżącej. Przedmiotem kontroli Sądu pozostaje bowiem wyłącznie legalność postanowienia odmawiającego wszczęcia postępowania, a nie zasadność prowadzenia egzekucji administracyjnej, czy istnienie obowiązków objętych tytułami wykonawczymi. Zarzuty te wykraczają poza granice niniejszej sprawy administracyjnej.

Nie zasługuje również na uwzględnienie zarzut naruszenia zasady trwałości ostatecznych rozstrzygnięć. Jak prawidłowo wyjaśnił organ odwoławczy, wcześniejsze postanowienie kasacyjne z dnia 6 października 2025 r. nie rozstrzygało sprawy co do istoty, lecz uchylało rozstrzygnięcie organu pierwszej instancji i przekazywało sprawę do ponownego rozpatrzenia. Zaskarżone postanowienie zostało natomiast wydane po ponownym rozpatrzeniu sprawy przez organ egzekucyjny, a następnie poddane kontroli instancyjnej. Nie doszło zatem do ponownego rozpoznania tej samej sprawy zakończonej wcześniej ostatecznym rozstrzygnięciem co do jej istoty.

Reasumując, organy obu instancji prawidłowo przyjęły, że skarżąca nie posiadała legitymacji do zainicjowania postępowania na podstawie art. 59 § 1a u.p.e.a., wobec czego zasadnie odmówiły jego wszczęcia na podstawie art. 61a § 1 k.p.a. Zarzuty skargi nie podważają legalności zaskarżonego postanowienia, gdyż odnoszą się przede wszystkim do kwestii pozostających poza granicami niniejszej sprawy.

Wobec powyższego, na podstawie art. 151 p.p.s.a., skarga podlegała oddaleniu.