Wyrok WSA z dnia 22 stycznia 2026, sygn. I SA/Rz 490/25

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczas wyrażone stanowisko.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje:

Stosownie do art. 1 § 2 ustawy z 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jednolity Dz. U. z 2024 r., poz. 1267 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że przedmiotem kontroli Sądu jest zgodność zaskarżonej decyzji (innego aktu lub czynności) z przepisami prawa materialnego, które mają zastosowanie w sprawie oraz z przepisami prawa procesowego, regulującymi tryb jej wydania lub podjęcia aktu albo czynności będącej przedmiotem zaskarżenia. Usunięcie z obrotu prawnego decyzji lub innego aktu może nastąpić tylko wtedy, gdy postępowanie sądowe dostarczy podstawy do uznania, że przy ich wydawaniu organy administracji publicznej naruszyły prawo w zakresie wskazanym w art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 935, dalej jako p.p.s.a.) - tj. w przypadku istnienia istotnych wad w postępowaniu lub naruszenia przepisów prawa materialnego, mających istotny wpływ na wynik sprawy. Należy nadto wskazać, że w myśl art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, jakkolwiek nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Stosownie do powyższych granic kontroli sadowej stwierdzić przychodzi, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem zaskarżona decyzja nie narusza prawa.

Na wstępie podkreślenia wymaga, że przedmiotem kontroli Sądu w niniejszej sprawie jest decyzja o charakterze procesowym, nierozstrzygająca o meritum wniosku skarżącej o umorzenie należności składkowych, lecz decyzja odmawiająca – na podstawie art. 61a § 1 k.p.a. w zw. z art. 30 oraz art. 83b ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych – wszczęcia postępowania w tym zakresie, i to wyłącznie w części dotyczącej składek finansowanych przez ubezpieczonych. W konsekwencji zarzuty skargi odnoszące się do zasadności obciążenia skarżącego odpowiedzialnością za zaległości składkowe spadkodawcy, w tym argumenty dotyczące przekroczenia wartości masy spadkowej, naruszenia zasad współżycia społecznego czy braku wiedzy o istnieniu zadłużenia, nie mogły odnieść skutku, gdyż wykraczają poza granice niniejszego postępowania.

Odnosząc się natomiast do zarzutu rozbieżności pomiędzy wysokością należności wskazanych w decyzji z dnia 3 sierpnia 2023 r. a kwotą przywołaną w zaskarżonej decyzji, Sąd wskazuje, że okoliczność ta pozostaje bez znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy. Przedmiotem kontroli sądowej nie jest bowiem prawidłowość ustalenia wysokości zobowiązań spadkodawcy, ani zakres odpowiedzialności spadkobierców wynikający z decyzji o przeniesieniu odpowiedzialności, lecz wyłącznie legalność decyzji procesowej odmawiającej wszczęcia postępowania w sprawie umorzenia należności składkowych. Przedmiotem sprawy jest bowiem wyłącznie ocena, czy skarżący posiadał legitymację do złożenia wniosku o umorzenie zaległości składkowych spadkodawcy w spornym zakresie. Natomiast wysokość należności z tego tytułu wynika z zalegającej w aktach "Informacji o stanie należności".

Podstawę prawną zaskarżonej decyzji stanowił art. 61a § 1 k.p.a. Zgodnie z tym przepisem, gdy żądanie, o którym mowa w art. 61 k.p.a. (to jest żądanie wszczęcia postępowania) zostało wniesione przez osobę niebędącą stroną lub z innych uzasadnionych przyczyn postępowanie nie może być wszczęte, organ administracji publicznej wydaje postanowienie o odmowie wszczęcia postępowania. Przy czym stosownie do art. 83b ust. 1 u.s.u.s., jeżeli przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego przewidują wydanie postanowienia kończącego postępowanie w sprawie, Zakład w tych przypadkach wydaje decyzję. Przywołany powyżej art. 61 a § 1 k.p.a. przewiduje dwie przesłanki odmowy wszczęcia postępowania administracyjnego - wniesienie żądania przez osobę niebędącą stroną bądź inne uzasadnione przyczyny uniemożliwiające prowadzenia postępowania. W literaturze przedmiotu i orzecznictwie sądów administracyjnych jednomyślnie prezentowane jest stanowisko, że wydanie postanowienia o odmowie wszczęcia postępowania administracyjnego jest dopuszczalne wyłącznie z powodu przeszkód oczywistych o charakterze przedmiotowym i podmiotowym, których wystąpienie jest możliwe do stwierdzenia po wstępnej analizie wniosku. Instytucja odmowy wszczęcia postępowania zastrzeżona jest bowiem dla wstępnego etapu oceny wniosku. Dostrzeżenie po wszczęciu postępowania niedopuszczalności jego prowadzenia prowadzić może jedynie do umorzenia postępowania. Zastosowanie instytucji określonej w art. 61a § 1 k.p.a. powinno być zatem ograniczone co do zasady do sytuacji, w której brak możliwości wszczęcia postępowania z przyczyny podmiotowej lub przedmiotowej jest oczywisty i nie wymaga prowadzenia postępowania wyjaśniającego. Przez inne uzasadnione przyczyny, o których mowa w art. 61 a § 1 k.p.a., należy rozumieć takie sytuacje, które w sposób oczywisty stanowią przeszkodę do wszczęcia postępowania, np. gdy w przepisach prawa brak jest podstawy materialnoprawnej do rozpatrzenia żądania w trybie administracyjnym. Taka też sytuacja miała miejsce w rozpatrywanej sprawie co słusznie dostrzegł i prawidłowo uwzględnił organ. Mianowicie skarżący wystąpił do ZUS z wnioskiem o umorzenie należności z tytułu składek, obejmując tym wnioskiem - co nie jest w sprawie kwestionowane - składki za osoby zgłaszane do ubezpieczeń w części finansowanej przez ubezpieczonych.

Wskazać należy, że zgodnie z art. 30 u.s.u.s., do składek finansowanych przez ubezpieczonych niebędących płatnikami składek nie stosuje się art. 28 i art. 29 u.s.u.s., które stanowią podstawę do umarzania należności z tytułu składek, rozkładania ich na raty i odraczania terminu ich płatności. Przy czym należy wyjaśnić, że przepisy u.s.u.s. rozróżniają pojęcie "należności z tytułu składek" od pojęcia "składek". Przepis art. 24 ust. 2 u.s.u.s. stanowi, że składki oraz odsetki za zwłokę, koszty egzekucyjne, koszty upomnienia i dodatkowa opłata nieopłacone w terminie, podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji lub egzekucji sądowej. Mając, więc na względzie treść art. 24 ust. 2 u.s.u.s. uznać należy, że art. 28 ust. 1 u.s.u.s. dopuszcza umarzanie w całości lub w części wszystkich "należności z tytułu składek", tj. składek, odsetek za zwłokę, kosztów egzekucyjnych, kosztów upomnienia i dodatkowej opłaty. Co do zasady, wymienione należności mogą być umarzane w całości lub w części, o ile spełnione będą warunki określone w ustawie i o ile nie zachodzi wyłączenie możliwości umorzenia objęte art. 30 u.s.u.s.. Wyjątek od zasady dopuszczalności umarzania "należności z tytułu składek" objęty art. 30 u.s.u.s. jest ściśle określony: umorzenia nie stosuje się do składek finansowanych przez ubezpieczonych niebędących płatnikami składek. Zdaniem Sądu, z powyższego wynika w sposób jednoznaczny, że w przypadku składek finansowanych przez ubezpieczonych niebędących ich płatnikami ustawodawca nie przewiduje możliwości ich umarzania, rozkładania na raty, czy odraczania terminu płatności. Innymi słowy, nie istnieją podstawy prawne do merytorycznego rozpoznania wniosku skarżącego w tej części.

Przedstawione stanowisko potwierdzone jest jednolitym orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego. Przykładowo, Naczelny Sąd Administracyjny m.in. w wyroku z 25 października 2012r., sygn. akt II GSK 1520/11 (Lex nr 1404591) podnosząc, że wprowadzony przez ustawodawcę w art. 30 u.s.u.s. zwrot "nie stosuje się", należy interpretować w sposób ścisły, tj. że w stosunku do wskazanych w nim należności wykluczone jest podjęcie jakiegokolwiek merytorycznego rozstrzygnięcia, opartego na art. 28 u.s.u.s.. Oznacza to, że strona nie może skutecznie ubiegać się o umorzenie składek ujętych na jej koncie w części nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne pracowników finansowanych przez nich samych. Taką też interpretację art. 30 u.s.u.s. organ zaprezentował w zaskarżonej decyzji. Ponieważ nie można było rozpoznać w powyższym zakresie wniosku skarżącego inicjującego postępowanie o umorzenie należności, organ zobligowany był do odmowy wszczęcia postępowania w tej części, bo do tych należności art. 28 u.s.u.s. nie może mieć zastosowania. Z uwagi na objęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza, ewentualna egzekucja tych należności będzie ograniczona do stanu czynnego spadku. Ponadto, jak wskazano w zaskarżonej decyzji, w zakresie dotyczącym pozostałej części należności ZUS wyda odrębne rozstrzygnięcie.

Wobec powyższego na podstawie art. 151 p.p.s.a. Sąd orzekł jak w sentencji.