W skardze do tut. Sądu skarżący nie zgodził się z przedmiotową decyzją i wniósł o jej uchylenie, zarzucając nieprawidłowe określenie wysokości należności będących przedmiotem postępowania w sprawie umorzenia. Wskazał, że decyzją z dnia 3 sierpnia 2023 r. ZUS orzekł o solidarnej odpowiedzialności spadkobierców – B.J., M.J.2 oraz J.J. – za zobowiązania składkowe zmarłego M.J. w kwocie 185.430,85 zł za okres od listopada 2011 r. do sierpnia 2019 r. Tymczasem w decyzji odmawiającej umorzenia organ wskazał kwotę zadłużenia w wysokości 286.035,62 zł. Zdaniem skarżącego świadczy to o tym, że postępowanie w przedmiocie umorzenia zostało przeprowadzone w odniesieniu do należności innych niż te, które zostały przypisane spadkobiercom w decyzji z 2023 r. Skarżący podniósł również, że decyzją z dnia 6 sierpnia 2025 r. ZUS utrzymał w mocy wcześniejszą decyzję odmawiającą wszczęcia postępowania w sprawie umorzenia składek w części finansowanej przez ubezpieczonych. W ocenie skarżącego decyzje te nie wskazują jednoznacznie, jakich konkretnie należności dotyczą, co powoduje, że spadkobiercy nie mają pełnej wiedzy co do rzeczywistej wysokości zadłużenia pozostawionego przez spadkodawcę. Kolejny zarzut dotyczył naruszenia zasad odpowiedzialności spadkobierców za długi spadkowe. Skarżący wskazał, że spadek po zmarłym ojcu został przyjęty z dobrodziejstwem inwentarza, co oznacza, że odpowiedzialność spadkobierców ograniczona jest do wartości stanu czynnego spadku. W jego ocenie organ nie uwzględnił tej okoliczności przy rozpoznawaniu wniosku o umorzenie należności. Skarżący powołał się także na względy słuszności i zasady współżycia społecznego. Podniósł, że śmierć ojca była dla rodziny nagła i niespodziewana, a członkowie rodziny nie mieli wiedzy o sytuacji finansowej prowadzonej przez niego działalności gospodarczej, ani o ewentualnych zaległościach wobec ZUS. Wskazał, że spadkodawca pozostawił liczne zobowiązania finansowe, których łączna wysokość – według szacunków spadkobierców – sięga kilkuset tysięcy złotych, przy czym nieruchomości wchodzące w skład majątku są obciążone hipotekami. Zdaniem skarżącego zapłata należności dochodzonych przez ZUS prowadziłaby w praktyce do obciążenia spadkobierców długami przekraczającymi wartość odziedziczonego majątku. W uzasadnieniu skargi podkreślono ponadto, że spadkobiercy nie są w stanie uregulować żądanych należności ze względu na swoją sytuację majątkową. W ocenie skarżącego organ rentowy nie wziął pod uwagę szczególnej sytuacji życiowej rodziny po śmierci spadkodawcy oraz faktu, że spadkobiercy nie mieli wpływu na powstanie zadłużenia.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczas wyrażone stanowisko.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje:
Stosownie do art. 1 § 2 ustawy z 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jednolity Dz. U. z 2024 r., poz. 1267 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że przedmiotem kontroli Sądu jest zgodność zaskarżonej decyzji (innego aktu lub czynności) z przepisami prawa materialnego, które mają zastosowanie w sprawie oraz z przepisami prawa procesowego, regulującymi tryb jej wydania lub podjęcia aktu albo czynności będącej przedmiotem zaskarżenia. Usunięcie z obrotu prawnego decyzji lub innego aktu może nastąpić tylko wtedy, gdy postępowanie sądowe dostarczy podstawy do uznania, że przy ich wydawaniu organy administracji publicznej naruszyły prawo w zakresie wskazanym w art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 935, dalej jako p.p.s.a.) - tj. w przypadku istnienia istotnych wad w postępowaniu lub naruszenia przepisów prawa materialnego, mających istotny wpływ na wynik sprawy. Należy nadto wskazać, że w myśl art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, jakkolwiek nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Dokonując kontroli legalności zaskarżonej decyzji w granicach kompetencji przysługujących sądowi administracyjnemu, tj. badając zaskarżone orzeczenie pod względem jego zgodności tak z przepisami Kodeksu postępowania administracyjnego, jak i z normami prawa materialnego zawartymi w ustawie o systemie ubezpieczeń społecznych - Sąd nie stwierdził naruszeń prawa, które skutkowałyby koniecznością uchylenia zaskarżonej decyzji.
Przedmiotem oceny w niniejszej sprawie jest decyzja o odmowie umorzenia należności z tytułu składek, po zmarłym M.J.
Przystępując do rozstrzygnięcia sprawy wskazać należy, iż postępowanie w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek unormowane jest w art. 28 u.s.u.s., jak również w § 3 ust. 1 powołanego już wyżej rozporządzenia wykonawczego. Zgodnie z art. 28 ust. 2 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez ZUS tylko w przypadku stwierdzenia ich całkowitej nieściągalności, która zachodzi w sytuacjach wymienionych enumeratywnie w ust. 3 tego artykułu. Całkowita nieściągalność, o której mowa w tym przepisie zachodzi, gdy:
1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;
2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze;
3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;
4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;
4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;
5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;
6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.
Ponadto, w myśl art. 28 ust. 3a u.s.u.s. należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności, jeżeli przemawia za tym ważny interes osoby zobowiązanej do ich opłacenia. Według § 3 ust. 1 rozporządzenia, ZUS może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:
1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;
2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;
3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.
Podkreślenia też wymaga, że proces podejmowania decyzji w sprawie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne ma charakter dwuetapowy. W pierwszym etapie organ administracji winien jednoznacznie ustalić, czy istnieje któraś z ww. przesłanek umorzeniowych albo jednoznacznie wykluczyć jej istnienie, a następnie po ewentualnym ustaleniu zaistnienia którejkolwiek z przesłanek umorzeniowych, przystępuje - korzystając z przysługującego mu uznania administracyjnego - do oceny zasadności ewentualnego umorzenia dochodzonej zaległości składkowej.
W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego utrwalony jest przy tym pogląd, iż kontroli sądu nie podlega uznanie samo w sobie, ale kwestia czy decyzja została podjęta zgodnie z podstawowymi regułami postępowania administracyjnego (por. wyrok NSA z 9 stycznia 2002 r. sygn. akt III SA 830/00). Uznaniowy charakter decyzji umorzeniowych nie może bowiem oznaczać dowolności działania organu. Zatem organ przy wydawaniu decyzji o charakterze uznaniowym obowiązany jest do rzetelnej i wnikliwej analizy wszelkich okoliczności sprawy, w celu stwierdzenia, czy zostały spełnione określone w wyżej przywołanych przepisach przesłanki umorzenia, gdyż dopiero w ten sposób przeprowadzona analiza stanu faktycznego sprawy stanowi materię będącą podstawą do wydania decyzji o charakterze uznaniowym.
W ramach postępowania sądowoadministracyjnego badana jest zatem zgodność z prawem procesu stosowania prawa i wydanego w jego wyniku rozstrzygnięcia, zarówno w aspekcie znajdujących zastosowanie w sprawie przepisów prawa materialnego, jak i procesowego. Obowiązki organu prowadzącego postępowanie dowodowe określają przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego, a w szczególności przepisy art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Stosownie do art. 7 k.p.a. organ administracji publicznej stojąc na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron, powinien podejmować wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Zgodnie zaś z art. 77 § 1 k.p.a. organ jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy. Z kolei art. 80 k.p.a. stanowi, że organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego czy dana okoliczność została udowodniona.
W ocenie Sądu w realiach rozpoznawanej sprawy organ nie naruszył przepisów postępowania w zakresie zbadania przesłanek umorzenia należności na podstawie u.s.u.s.
W pierwszej kolejności wskazać należy, że w sprawie nie zachodzi przesłanka całkowitej nieściągalności należności. Z ustaleń dokonanych przez organ wynika bowiem, że na dzień wydania decyzji skarżący nie osiąga zewidencjonowanego dochodu. Prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z matką i bratem, matka osiąga dochód z tytułu świadczenia emerytalnego, natomiast brat z tytułu umowy o pracę. Tym samym w gospodarstwie domowym skarżącego występują stałe źródła dochodu. Jednocześnie ustalono, że skarżący posiada składniki majątkowe w postaci udziałów w nieruchomościach położonych w miejscowości W., dla których prowadzone są księgi wieczyste przez Sąd Rejonowy w [...], a także posiada samochód osobowy marki [...] z 2007 r. Fakt posiadania udziałów w nieruchomościach oznacza, że istnieje majątek, który potencjalnie może stanowić źródło dochodu bądź przedmiot egzekucji. W tych okolicznościach wniosek organu, że w sprawie nie zachodzi żadna z przesłanek całkowitej nieściągalności należności, o których mowa w art. 28 ust. 3 u.s.u.s., znajduje oparcie w ustaleniach faktycznych sprawy. Należy przy tym podkreślić, że przesłanki i granice dopuszczalności umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne unormowane w art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s., odnoszące się do tzw. całkowitej nieściągalności należności składkowych, mają charakter wyczerpujący i stanowią zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, że zachodzi całkowita nieściągalność tych należności (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 lutego 2011 r., sygn. akt II GSK 187/10).
W ocenie Sądu ZUS nie naruszył również przepisów postępowania w aspekcie zbadania przesłanek umorzenia należności na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w związku z § 3 rozporządzenia wykonawczego. W tym zakresie należało ocenić, czy w razie odmowy umorzenia należności powstałoby niebezpieczeństwo wystąpienia zbyt ciężkich skutków dla skarżącego i jego rodziny. Do takich zagrożeń zaliczono w powołanym rozporządzeniu w szczególności pozbawienie zobowiązanego i jego rodziny możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, jak również przewlekłą chorobę zobowiązanego lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, która uniemożliwiałaby uzyskiwanie dochodu pozwalającego na opłacenie należności. Jak wspomniano powyżej skarżący nie osiąga dochodu, jednakże dochód taki osiągają pozostający we wspólnym gospodarstwie domowym jego brat i matka. Złożone przez skarżącego oświadczenie o stanie rodzinnym i majątkowym wskazuje, że miesięczne wydatki obejmują koszty opłat eksploatacyjnych. Skarżący wskazał również na zobowiązania finansowe spłacane w ratach, jednakże sam fakt posiadania innych zobowiązań wobec wierzycieli nie stanowi podstawy do umorzenia należności z tytułu składek. Organ dokonał przy tym analizy dochodów gospodarstwa domowego skarżącego w odniesieniu do wskaźnika minimum socjalnego. Z ustaleń tych wynika, że dochody osiągane w gospodarstwie domowym przekraczają poziom minimum socjalnego, co oznacza, że sytuacja materialna skarżącego pozwala na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. W niniejszej sprawie nie stwierdzono również poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innych nadzwyczajnych zdarzeń.
Sąd nie znalazł podstaw do zakwestionowania ustaleń faktycznych poczynionych przez organ oraz wyciągniętych na ich podstawie wniosków, że w sprawie nie zostały spełnione przesłanki umorzenia należności. Podkreślić przy tym należy, że nawet w przypadku wystąpienia przesłanek umorzenia organ nie ma obowiązku udzielenia takiej ulgi. Sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej wyłącznie pod względem zgodności z prawem, nie zaś pod kątem słuszności czy celowości rozstrzygnięcia. Zdaniem Sądu odmowa umorzenia należności w niniejszej sprawie nie ma charakteru dowolnego. Zobowiązania z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne mają charakter publicznoprawny, a ZUS jako dysponent środków publicznych zobowiązany jest do podejmowania działań zmierzających do ich wyegzekwowania. Umorzenie należności składkowych stanowi wyjątek od zasady ich dochodzenia i może mieć miejsce jedynie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Jeżeli organ dostrzega jakiekolwiek możliwości wyegzekwowania należności, czy to z majątku zobowiązanego, czy też w dalszej perspektywie czasowej, to odmowa ich umorzenia nie może być uznana za dowolną, a umorzenie należności byłoby przedwczesne (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 19 lutego 2020 r., sygn. akt I SA/Gd 1818/19).
Reasumując skarżący nie wykazał, że sytuacja materialno-bytowa całkowicie i trwale uniemożliwia mu spłatę zaległych należności wobec ZUS. Nie każde kłopoty finansowe mogą stanowić podstawę do umorzenia należności z tytułu składek. Z uwagi na powyższe, natychmiastowe umorzenie należności z tytułu składek naruszałaby interes publiczny oraz konstytucyjną zasadę powszechności ponoszenia ciężarów i świadczeń publicznych. Trzeba przy tym podkreślić, że zobowiązania wobec innych wierzycieli, a które - jak twierdzi skarżący - są regulowane w ratach, nie mają charakteru uprzywilejowanego wobec należności składkowych. Podniesione zaś przez skarżącego okoliczności w istotny sposób nie odróżniają się od realiów finansowych osób, które również borykają się z trudnościami finansowymi.
W kontekście powyższego nie można zarzucić organowi, że ustalił stan faktyczny w sposób dowolny oraz w oparciu o okoliczności, które nie wynikały ze zgromadzonego materiału dowodowego. Ustalenia poczynione przez organ mają bowiem oparcie z zgromadzonym materiale dowodowym. ZUS wziął też pod uwagę fakt, że rodzina skarżącego nie korzysta z żadnych form pomocy skierowanych do osób znajdujących się w niedostatku, co prowadzi do wniosku, że niezbędne potrzeby życiowe rodziny są zaspokojone bez konieczności zwracania się do instytucji socjalnych. Należy podkreślić, że ustawowym obowiązkiem ZUS jest wykorzystanie wszelkich dostępnych środków egzekwowania należności w okresie możliwości ich dochodzenia.
Odnosząc się natomiast do zarzutu skargi dotyczącego rozbieżności pomiędzy wysokością zadłużenia wskazaną w decyzji o przeniesieniu odpowiedzialności za zobowiązania spadkodawcy a kwotą należności wskazaną w decyzji odmawiającej umorzenia, Sąd wskazuje, że zarzut ten nie może prowadzić do uwzględnienia skargi.
Wprawdzie organ dokonał błędnego rozdzielenia w rozstrzygnięciu o odmowie umorzenia należności – w odniesieniu do należności umarzanych na podstawie różnych podstaw prawnych, co może sugerować, że ogólna kwota należności składkowych stanowi sumę należności wymienionych w pkt 1 i 2 decyzji, podczas gdy w istocie organ powinien w uzasadnieniu wyjaśnić, że nie wszystkie rodzaje składek podlegają umorzeniu na podstawie przepisów art.28 ust.3a i § 3 rozporządzenia wykonawczego – stąd ta odmowa umorzenia w dwóch punktach, lecz w okolicznościach niniejszej sprawy uchybienie to nie miało wpływu na rozstrzygnięcie. Należy bowiem zauważyć, że przedmiotem zaskarżonej decyzji nie było ustalenie wysokości należnych składek, a źródłem zobowiązania skarżącego jest decyzja ZUS nr [...] z 3 sierpnia 2023r. o przeniesieniu odpowiedzialności za zobowiązania jego zmarłego ojca, w której określono, że jest to odpowiedzialność solidarna jego, matki i brata, obejmująca kwotę 185 430,85zł, za wskazany w decyzji okres. Jest to zatem maksymalna kwota należności głównej (bez odsetek za zwłokę). Niezależnie od powyższego należy wskazać, że skarżący nabył spadek po ojcu z dobrodziejstwem inwentarza, co oznacza, że jego odpowiedzialność za zobowiązania spadkodawcy ograniczona jest do wartości stanu czynnego spadku. Tym samym ewentualna różnica pomiędzy wysokością zadłużenia przeniesionego po spadkodawcy, a zakresem odpowiedzialności spadkobierców wynika z konstrukcji odpowiedzialności spadkobierców przewidzianej w przepisach prawa spadkowego. Okoliczność ta będzie miała znaczenie w przypadku ewentualnego przymusowego egzekwowania należności w postępowaniu egzekucyjnym, natomiast pozostaje irrelewantna z punktu widzenia kontroli legalności zaskarżonej decyzji. Przedmiotem kontroli Sądu jest bowiem decyzja odmawiająca umorzenia należności z tytułu składek, a zakres tej kontroli sprowadza się do oceny, czy organ prawidłowo zbadał przesłanki umorzenia określone w art. 28 ust. 1–3a u.s.u.s. i rozporządzeniu wykonawczym. Ewentualne wątpliwości dotyczące dokładnej wysokości zadłużenia nie wpływają na ocenę istnienia bądź braku tych przesłanek.
W ocenie Sądu organ prawidłowo zgromadził i poddał ocenie materiał dowodowy w sprawie. Postępowanie zostało przeprowadzone zgodnie z zasadą wyrażoną w art. 77 § 1 k.p.a., a dokonana przez organ ocena dowodów mieści się w granicach swobodnej oceny dowodów określonej w art. 80 k.p.a. Organ wyjaśnił również stronie przesłanki, którymi kierował się przy wydaniu decyzji, realizując obowiązek wynikający z art. 11 k.p.a. W tych okolicznościach Sąd uznał, że zaskarżona decyzja odpowiada prawu.
Końcowo wskazać należy, że wniosek o umorzenie należności z tytułu składek może być ponawiany. w przypadku zmiany sytuacji majątkowej lub osobistej zobowiązanego, a ponadto zobowiązany może ubiegać się o zastosowanie innych ulg w spłacie należności, w szczególności o rozłożenie zaległości na raty.
Wobec powyższego orzeczono w myśl art. 151 P.p.s.a. o oddaleniu skargi.