- art. 120, art. 122, art. 191 O.p. z powodu oparcia rozstrzygnięcia wyłącznie na części materiału dowodowego, zasadniczo na treści ewidencji gruntów i budynków z pominięciem dowodów świadczących o korzystaniu przez skarżącego z opodatkowanych budynków wyłącznie na cele mieszkalne;
- art. 125 § 1 O.p. ze względu na uchylenie decyzji organu I instancji i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia w sytuacji, w której organ dysponował pełnym materiałem dowodowym, co w sposób nieuzasadniony przedłuża postępowanie podatkowe i stan niepewności skarżącego co do jego sytuacji prawnej.
W następstwie formułowanych zarzutów skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji.
W ocenie skarżącego, zarówno decyzja organu I instancji, jak i decyzja organu naruszają jego prawa. Organy znają sposób wykorzystania opodatkowanych budynków i posiadają wszystkie dowody. Dlatego organ powinien był wydać decyzję merytoryczną, rozstrzygającą istotę sprawy. Nie miał podstaw do stosowania art. 233 § 2 O.p.
Według skarżącego, kwestionowana decyzja organu prowadzi jedynie do przedłużenia postępowania podatkowego oraz do pozostawienia skarżącego w stanie niepewności prawnej. Taka postawa organu, obok naruszenia zasad ogólnych postępowania podatkowego, godzi również w konstytucyjne prawa skarżącego: do załatwienia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki; do traktowana przez organy publiczne z poszanowaniem godności, w sposób sprawiedliwy.
Organ, odpowiadając na skargę, wniósł o jej oddalenie. W całości podtrzymał stanowisko i argumenty przedstawione w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie zważył, co następuje:
Skarga zasługuje na uwzględnienie, gdyż kontrolowana decyzja organu nie jest zgodna z prawem.
Przede wszystkim należy wyjaśnić, że granice sądowej kontroli legalności wyznaczyła zaskarżona decyzja organu. W następstwie przedmiot sądowej kontroli legalności dotyczył wyłącznie przesłanek wymienionych w art. 233 § 2 O.p., bowiem ten przepis był podstawą prawną spornego rozstrzygnięcia organu.
W konsekwencji na obecnym etapie poza granicami sądowej kontroli legalności pozostawał spór o wysokości zobowiązania skarżącego z tytułu podatku od nieruchomości, a w szczególności o opodatkowanie budynków, ich przeznaczenie, wysokość stawki podatkowej.
Zgodnie z art. 233 § 2 O.p. organ odwoławczy może uchylić w całości decyzję organu I instancji i przekazać sprawę do ponownego rozpatrzenia przez ten organ, jeżeli rozstrzygnięcie sprawy wymaga uprzedniego przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości lub w znacznej części, przy czym jednocześnie z uchyleniem decyzji organu I instancji organ odwoławczy ma obowiązek wskazać okoliczności faktyczne, które należy zbadać przy ponownym rozpatrzeniu sprawy.
Przepis ten stanowi realizację zasady dwuinstancyjności postępowania wyrażonej w art. 127 O.p., zgodnie z którą istota tego postępowania polega na dwukrotnym rozstrzygnięciu tej samej sprawy, a nie tylko na kontroli orzeczenia organu I instancji.
Wydanie decyzji kasacyjnej na podstawie art. 233 § 2 O.p. możliwe jest wyłącznie wtedy, kiedy brak jest elementarnych przesłanek faktycznych do merytorycznego rozpatrzenia sprawy. Przewidziana bowiem w tym przepisie możliwość uchylenia przez organ odwoławczy zaskarżonej decyzji i przekazania sprawy do ponownego rozpatrzenia przez organ I instancji stanowi odstępstwo od zasady szybkiego i wnikliwego rozpatrzenia sprawy co do jej istoty przez organy podatkowe obu instancji (por. art. 125 § 1, art. 127 O.p.).
Zatem stosując, na zasadzie wyjątku, art. 233 § 2 O.p., organ odwoławczy ma obowiązek wykazać konieczność przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości lub w znacznej części, niezbędnego dla rozstrzygnięcia sprawy. Co więcej, organ odwoławczy ma obowiązek wskazać konkretne okoliczności faktyczne, które należy zbadać przy ponownym rozpatrzeniu sprawy przez organ I instancji.
Zgodnie z art. 229 O.p. organ odwoławczy może przeprowadzić, na żądanie strony lub z urzędu, dodatkowe postępowanie w celu uzupełnienia dowodów i materiałów w sprawie albo zlecić przeprowadzenie tego postępowania organowi, który wydał decyzję. Zastosowanie tego przepisu jest jednym ze sposobów realizacji prawdy obiektywnej przez organ prowadzący postępowanie odwoławcze, co wymaga oceny wyczerpującego materiału dowodowego zgodnie z art. 187 § 1, art. 191 O.p. Wykonanie uprawnienia do przeprowadzenia dodatkowego postępowania dowodowego na etapie postępowania odwoławczego w świetle zasady dążenia do odtworzenia prawdy materialnej w sprawie (por. art. 122 O.p.) należy traktować jako obowiązek organu odwoławczego. W postępowaniu dowodowym prowadzonym na etapie postępowania odwoławczego nie obowiązuje wszakże wyłączenie dopuszczalności uzupełniania materiału dowodowego (przeprowadzania nowych dowodów) dla ustalenia określonych okoliczności faktycznych. Z zasady prawdy obiektywnej wynika dla organu odwoławczego obowiązek uwzględnienia ewentualnych żądań strony przeprowadzenia dowodu czy dowodów, chyba że uzupełniające postępowanie dowodowe stanowiłoby w istocie przeprowadzenie postępowania wyjaśniającego od nowa i w całości, a przynajmniej w znacznej części, co już naruszałoby zarówno art. 229 O.p., jak też przyjętą w art. 127 O.p. zasadę dwuinstancyjności postępowania.
Niezależnie od omówionej wyżej relacji między art. 229 i art. 122 O.p. równie istotne jest powiązanie art. 229 z art. 125 § 1 i art. 127 O.p., którego istota polega na tym, że uprawnienie organu odwoławczego do uzupełnienia materiału dowodowego ma za zadanie sprawne załatwienie sprawy w toku instancji postępowania podatkowego.
W związku z tym trzeba pamiętać, że zawsze decyzja kasacyjna, podejmowana na zasadzie art. 233 § 2 O.p., stanowi wyjątek od merytorycznego orzekania w sprawie i jest ona ściśle determinowana przesłankami określonymi w tej regulacji prawnej w powiązaniu z art. 229 O.p. Zatem każdorazowo omawianej decyzji kasacyjnej musi towarzyszyć przekonujące uzasadnienie, w którym zostaną wyczerpująco wykazane konkretne przesłanki uprawniające organ odwoławczy do jej wydania, a tym samym do odstąpienia od rozpatrzenia i rozstrzygnięcia sprawy w drugiej instancji co do jej istoty.
Zgodnie z zasadą dwuinstancyjności, organ odwoławczy zobowiązany jest ponownie rozpoznać i rozstrzygnąć sprawę rozstrzygniętą decyzją organu I instancji. Nie może więc ograniczyć się do kontroli decyzji organu I instancji, ale zobowiązany jest ponownie rozstrzygnąć sprawę. Istota administracyjnego toku instancji polega na dwukrotnym rozstrzygnięciu tej samej sprawy przez organy, nie zaś na kontroli zasadności argumentów przedstawionych przez organ I instancji, na wyliczeniu błędów organu I instancji.
Korzystanie z instytucji przewidzianej w art. 233 § 2 O.p. należy więc zaaprobować jedynie w wyjątkowych sytuacjach, kiedy rzeczywiście w materiale dowodowym istnieją znaczące luki, których uzupełnienie wykracza poza zakres wyznaczony w art. 229 O.p. Luki te muszą być na tyle istotne, że nie pozwalają organowi odwoławczemu zrekonstruować stanu faktycznego, w następstwie wykluczają prawidłowe zastosowanie materialnego prawa podatkowego, a więc i finalne załatwienie sprawy.
Co do zasady jednak, organ odwoławczy w sposób merytoryczny rozpoznaje i rozstrzyga sprawę uprzednio rozpoznaną i rozstrzygniętą przez organ I instancji.
Podsumowując, w świetle powyższych unormowań istota dwuinstancyjnego postępowania polega na tym, że organ odwoławczy zobowiązany jest do rozpoznania sprawy co do istoty, a w tym celu do stosowania art. 229 O.p. Dopiero kiedy istotne braki w stanie faktycznym sprawy nie mogą być uzupełnione w trybie art. 229 O.p. przez organ odwoławczy, otwiera się możliwość stosowania art. 233 § 2 O.p.
Zatem organ rozpatrujący odwołanie jest uprawniony skorzystać z możliwości uregulowanej w art. 233 § 2 O.p. wyłącznie wówczas, kiedy postępowanie dowodowe nie zostało w ogóle przeprowadzone przez organ I instancji albo też wymagane jest uprzednie przeprowadzenie postępowania dowodowego w znacznej części, co powinno zostać konkretnie, rzetelnie i wyczerpująco wykazane w uzasadnieniu omawianej decyzji kasacyjnej.
Powyższe rozgraniczenie obu trybów przewidzianych w art. 229 i art. 233 § 2 O.p. jest o tyle istotne, że zasadą jest dwuinstancyjność postępowania podatkowego, czyli obowiązek dwukrotnego rozpoznania sprawy. Z tego też względu celowe staje się rozgraniczenie obu trybów, umożliwiających organom podatkowym uzupełnienie materiału dowodowego, w sytuacji stwierdzenia na etapie postępowania odwoławczego jego niekompletności.
Tryb przewidziany w art. 229 O.p. umożliwia organowi odwoławczemu przeprowadzenie uzupełniającego postępowania wyjaśniającego wyłącznie w takim zakresie, w jakim dana okoliczność faktyczna była poddana ocenie organu I instancji, lecz w niewystarczającym stopniu, czy też zebrane w tym zakresie dowody wymagają uzupełnienia lub weryfikacji.
Zupełnie inna jest natomiast sytuacja, w której organ I instancji całkowicie pominął w swoich ustaleniach pewne okoliczności, istotne dla końcowej oceny prawnej skutków podatkowych. W takim przypadku organ odwoławczy nie ma możliwości zastąpienia brakujących ustaleń organu I instancji poprzez zastosowanie przewidzianego w art. 229 O.p. trybu postępowania uzupełniającego (por. szerzej między innymi sprawy sygn.: III FSK 185/23, I FSK 934/22, I FSK 900/19, II FSK 15/23, I FSK 2109/18, I FSK 847/18, III FSK 683/21, I FSK 557/18, II FSK 2736/18, II FSK 592/20 - dostępne na stronie internetowej orzeczenia.nsa.gov.pl).
Ustawodawca w art. 233 § 2 O.p. sformułował przesłankę w postaci potrzeby przeprowadzenia postępowania dowodowego przez organ I instancji w całości lub w znacznej części. Pojęcia postępowania dowodowego w całości lub w znacznej części nabierają konkretnej treści dopiero na gruncie indywidualnego sporu podatnika z organem podatkowym, konkretnych dowodów, faktów i przepisów materialnego prawa podatkowego, stanowiących wzorzec rozstrzygnięcia o istocie sprawy. Dopiero wówczas wiadomo, jakie okoliczności faktyczne okazują się istotne dla wyniku konkretnej sprawy, jakie dowody zgromadził organ I instancji i co konkretnie z nich wynika, czy wystąpiły luki w podstawie faktycznej rozstrzygnięcia organu I instancji, czego konkretnie dotyczą i jaki jest ich zakres, jakie dowody w związku z tym trzeba jeszcze przeprowadzić, aby właściwie zastosować adekwatne przepisy materialnego prawa podatkowego.
Odnosząc powyższe uwagi do realiów tej konkretnej, analizowanej sprawy, należy stwierdzić, że organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji nie wykazał konieczności przeprowadzenia przez organ I instancji postępowania wyjaśniającego, dowodowego w znacznej części, tym bardziej w całości. Przeciwnie, organ stwierdził, że prowadzenie jakiegokolwiek dodatkowego postępowania wyjaśniającego na okoliczność spornego przeznaczenia budynków jest niedopuszczalne.
Przytoczone argumenty organu nie wpisują się w przesłankę określoną w art. 233 § 2 O.p. Nie stanowią o potrzebie przeprowadzenia postępowania dowodowego, wyjaśniającego w całości lub w znacznej części.
Jeśli, zdaniem organu, organ I instancji nieprawidłowo ocenił materiał dowodowy, pominął istotne elementy faktyczne w nim zawarte, organ prowadzący postępowanie odwoławcze miał ustawowy obowiązek prawidłowo ocenić całokształt zebranych dowodów w granicach ustawowej swobody i w kontekście ustawowych przesłanek opodatkowania. Natomiast rozważany art. 233 § 2 O.p. nie uprawniał organu do uchylenia decyzji organu I instancji w celu zastosowania przepisów materialnego prawa podatkowego zgodnie ze stanowiskiem organu.
Należy zauważyć, że art. 233 § 1 O.p. w pierwszej kolejności zobowiązuje organ odwoławczy do naprawienia błędów organu I instancji z zachowaniem ograniczenia przewidzianego w art. 234 O.p. Ten ostatni przepis stanowi, że organ odwoławczy nie może wydać decyzji na niekorzyść strony odwołującej się, chyba że zaskarżona decyzja rażąco narusza prawo lub interes publiczny.
Wobec tego nie odpowiada prawu analizowane postępowanie organu, który zastosował art. 233 § 2 O.p. z pominięciem przesłanek określonych w tym przepisie, a jedynie w tym celu, aby organ I instancji ustalił wyższą kwotę zobowiązania podatkowego. Ewentualne błędy organu I instancji w sposobie zastosowania przepisów materialnego prawa podatkowego nie realizują przesłanek z art. 233 § 2 O.p., pozostają poza granicami tego unormowania. Wyeliminowanie takich ewentualnych błędów organu I instancji należy - co do zasady - do obowiązków organu odwoławczego na zasadach art. 120, art. 122, art. 127 i art. 234 O.p.
Z punktu widzenia obowiązków organu odwoławczego, wynikających z art. 127, art. 120, art. 122, art. 187 § 1, art. 191, art. 229, art. 235 O.p., kluczowe znaczenie ma treść, kompletność i wiarygodność zgromadzonego dotąd materiału dowodowego, który organ miał obowiązek samodzielnie ocenić i na tej podstawie podjąć rzeczywistą próbę wyprowadzenia własnego stanowiska na płaszczyźnie faktów i prawa podatkowego.
Odejście od zakazu orzekania na niekorzyść strony odwołującej się ustawodawca przewidział wyłącznie w sytuacjach określonych w art. 234 O.p. - rażącego narusza prawa lub interesu publicznego.
Innymi słowy art. 233 § 2 O.p. i art. 234 O.p. opisują odrębne sytuacje proceduralne. Jakkolwiek zakaz z art. 234 O.p. ze swej istoty nie dotyczy decyzji wydanej w trybie art. 233 § 2 O.p., to jednak trzeba pamiętać, że art. 233 § 2 O.p. znajduje zastosowanie wyłącznie w sytuacjach w nim opisanych.
Podsumowując, w świetle dotychczasowej argumentacji organu, w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji nie zostały wykazane przesłanki wymienione w art. 233 § 2 O.p. Organ natomiast zadziałał wyłącznie w celu obejścia zakazu ustanowionego w art. 234 O.p.
W dalszym postępowaniu organ będzie zobowiązany uwzględnić stanowisko prawne sądu. Jeśli nie rozpozna przesłanek z art. 233 § 2 O.p., zastosuje jedno z rozstrzygnięć wymienionych w art. 233 § 1 O.p. z uwzględnieniem ustawowych reguł prowadzenia postępowania odwoławczego.
Z powodów omówionych wyżej zaskarżona decyzja organu podlegała uchyleniu na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U.2024.935 ze zm.).