W odpowiedzi na skargę, organ wniósł o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r.
Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935 ze zm.); dalej: "p.p.s.a.", wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego lub przepisów postępowania w sposób, który odpowiednio miał lub mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana
jest przy tym w granicach sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.).
Istotą sporu w sprawie jest ocena zasadności zastosowania przez organ podatkowy przepisu art. 165a § 1 O.p. jako podstawy odmowy wszczęcia postępowania z wniosku A. G. - syndyka masy upadłości E. P. z 22 listopada 2024 r. złożonego po śmierci upadłego, o wydanie w trybie art. 108b ust. 1 u.p.t.u. zgody na przekazanie środków zgromadzonych na wskazanym przez podatnika (upadłego) rachunku VAT na wskazany we wniosku rachunek bankowy.
Na wstępie należy wskazać, że zgodnie z art. 165a § 1 O.p., gdy żądanie,
o którym mowa w art. 165, zostało wniesione przez osobę niebędącą stroną
lub z jakichkolwiek innych przyczyn postępowanie nie może być wszczęte,
organ podatkowy wydaje postanowienie o odmowie wszczęcia postępowania.
Przepis art. 165a § 1 O.p. reguluje nie tylko formę rozstrzygnięcia, ale również samą instytucję odmowy wszczęcia postępowania. Przepis ten zawiera
dwie autonomiczne względem siebie przesłanki odmowy wszczęcia postępowania:
pierwsza to - gdy żądanie wniesione zostało przez osobę niebędącą stroną, druga to - gdy z jakichkolwiek innych przyczyn postępowanie nie może być wszczęte. Dyspozycja normy wyrażonej w art. 165a § 1 O.p. stanowi wyłącznie podstawę do oceny formalnej, a nie rozstrzygania kwestii materialnoprawnych, które co do zasady zarezerwowane są dla rozstrzygnięcia kończącego postępowanie z przyczyn merytorycznych.
Zgodnie z art. 108b ust. 1 u.p.t.u., na wniosek podatnika naczelnik urzędu skarbowego wydaje, w drodze postanowienia, zgodę na przekazanie środków zgromadzonych na wskazanym przez podatnika rachunku VAT na wskazany przez niego rachunek bankowy albo rachunek w spółdzielczej kasie oszczędnościowo-kredytowej, dla których jest prowadzony ten rachunek VAT.
W ww. regulacja stanowi o uprawnieniu podatnika. Niemniej jednak, na gruncie niniejszej sprawy, należy przeanalizować wpływ szczególnych okoliczności faktycznych i prawnych, które stały się podstawą do odmowy przez organ wszczęcia postępowania z wniosku syndyka masy upadłości o przekazanie po śmierci upadłego w trybie
art. 108b ust. 1 u.p.t.u. środków zgromadzonych na rachunku VAT.
Organy podatkowe, odwołując się do przepisu art. 165a § 1 O.p., stwierdziły, że podmiot dysponuje interesem prawnym jedynie, gdy na podstawie przepisów prawa materialnego organ będzie uprawniony do rozstrzygnięcia jego sytuacji prawnej. Tym samym uznały, że syndyk masy upadłości nie posiada przymiotu strony w postępowaniu dotyczącym uwolnienia środków zgromadzonych na rachunku VAT zmarłego upadłego.
Zdaniem organów prawo do złożenia wniosku w trybie art. 108 b ust. 1 u.p.t.u.
o uwolnienie środków z rachunku VAT przysługiwać będzie spadkobiercom upadłego,
pod warunkiem przystąpienia do postępowania upadłościowego, nie będzie natomiast przysługiwać syndykowi masy upadłości.
Skarżący prezentuje stanowisko, zgodnie z którym przepisy o funkcji i roli syndyka masy upadłości w postępowaniu upadłościowym przyznaje mu status podatnika w sensie formalnym, podczas gdy upadły ma status podatnika w sensie materialnym. Zatem, w toku postępowania upadłościowego, to wyłącznie syndyk masy upadłości może podejmować czynności dotyczące masy upadłości. Tym samym, tylko syndyk masy upadłości może domagać się zwrotu środków z rachunku VAT należącego do zmarłego upadłego.
Sąd podziela stanowisko skarżącego, co do istotnego znaczenia funkcji
i roli syndyka masy upadłości dla oceny zasadności odmowy wszczęcia postępowania
w sprawie o uwolnienie środków z rachunku VAT.
Stosownie do brzmienia art. 144 u.p.u., po ogłoszeniu upadłości, postępowania sądowe, administracyjne lub sądowoadministracyjne dotyczące masy upadłości mogą być wszczęte i prowadzone wyłącznie przez syndyka albo przeciwko niemu (ust. 1) Postępowanie, o których mowa w ust. 1, syndyk prowadzi na rzecz upadłego,
lecz w imieniu własnym (ust. 2).
Podkreślić należy, że ogłoszenie upadłości wywiera skutki w sferze
procesowej upadłego. Z powołanej regulacji wynika, że po ogłoszeniu upadłości postępowanie, m.in. administracyjne może być wszczęte i dalej prowadzone wyłącznie przez syndyka albo przeciwko niemu (P. Janda [w:] Prawo upadłościowe. Komentarz, wyd. III, Warszawa 2023, art. 144).
Nadto, z chwilą powstania masy upadłości, upadły traci zarówno czynną, jak i bierną legitymację procesową. Należy zwrócić uwagę, że ustawowe zastępstwo syndyka powoduje, że upadły nie ma legitymacji procesowej, lecz nie odbiera mu się legitymacji materialnej. Jednak, wszystkie postępowania sądowe, administracyjne oraz sądowoadministracyjne powinny być prowadzone jedynie z udziałem syndyka
lub z jego wniosku, pozwu. Syndyk samodzielnie występuje w sprawie, a nie obok upadłego, oraz nie potrzebuje na to zgody stron prowadzonego procesu (P. Janda [w:] Prawo upadłościowe. Komentarz, wyd. III, Warszawa 2023, art. 61).
Powyższe uregulowanie koresponduje z przepisem art. 61 u.p.u. stanowiącym, że z dniem ogłoszenia upadłości majątek upadłego staje się masą upadłości, która służy zaspokojeniu wierzycieli upadłego.
Zgodnie natomiast z art. 62 u.p.u., w skład masy upadłości wchodzi majątek
należący do upadłego w dniu ogłoszenia upadłości oraz nabyty przez upadłego w toku postępowania upadłościowego, z wyjątkami określonymi w art. 63-67a.
W sprawie nie można pominąć kwestii wpływu, jaki na pozycję procesową syndyka masy upadłości wywiera śmierć upadłego. To właśnie ta okoliczność stała się jedną z kluczowych dla rozstrzygnięcia organu podatkowego o odmowie wszczęcia postępowania w sprawie przekazania środków zgromadzonych na rachunkach VAT zgodnie z wnioskiem syndyka masy upadłości.
Organ odwoławczy, odwołując się do przepisu art. 188 u.p.u., wskazał, że śmierć upadłego nie zmienia sytuacji procesowej syndyka masy upadłości, postępowanie upadłościowe jest bowiem prowadzone nadal. Po czym, wskazując na brzmienie art. 97 § 1i § 2 O.p., dodał, że prawo do złożenia wniosku o uwolnienie środków z rachunku VAT może więc przejść na spadkobierców upadłego, ale nie przechodzą na syndyka.
Nadto organ ten krytycznie odniósł się do przywołanych przez skarżącego orzeczeń sądów administracyjnych, wskazując, że dotyczą one innego stanu faktycznego. Jako istotną odmienność wskazał okoliczność, iż w sprawach tych odmawiano zgody na przekazanie środków zgromadzonych na rachunku VAT, ale w sytuacji gdy upadły żył.
Z powyższego wynika, że organ różnicuje pozycję syndyka masy upadłości w postępowaniu z wniosku o uwolnienie środków z rachunku VAT upadłego. W konsekwencji, przyjmując argumentację przedstawioną przez organy podatkowe, możliwa jest sytuacja, że w przypadku gdy upadły żyje, to wniosek syndyka masy upadłości, po jego kontroli formalnej, spowoduje wszczęcie postępowania podatkowego. Natomiast,
w przypadku gdy upadły w toku postępowania upadłościowego umrze, to wniosek syndyka masy upadłości, po kontroli formalnej, spowoduje odmowę wszczęcia postępowania podatkowego. Nielogiczność tego wnioskowania jest oczywista.
Podkreślenia wymaga, że sprawa dotyczy etapu formalnej oceny wniosku, a nie jego merytorycznego rozpoznania. Zgodzić się należy z organem odwoławczym, że powołane w skardze orzeczenia różnią się od rozpoznawanej sprawy, lecz różnica ta dotyczy głównie etapu rozpoznania sprawy. W orzeczeniach tych sprawy były rozpoznawane w zakresie merytorycznych podstaw do zwolnienia środków
z rachunku VAT, czyli po przeprowadzonym i zasadniczo niespornym rozpoznaniu formalnym wniosku syndyka o wszczęcie postępowania.
Sądy administracyjne dopuszczają zatem rozpoznawanie spraw w zakresie sporu syndyka masy upadłości z organem podatkowym o zasadność odmowy zwolnienia środków z rachunku VAT, czyli w zakresie badania podstaw merytorycznych takiego zwolnienia. Uznać, więc należy prawo syndyka masy upadłości do wystąpienia
z wnioskiem o zwolnienie środków z rachunku VAT (por. wyrok NSA z dnia 16 marca 2021 r. sygn. akt I FSK 1792/20; wyrok WSA w Krakowie z dnia 17 stycznia 2013 r. sygn. akt I SA/Kr 1789/12).
Według sądu brak jest uzasadnionych podstaw prawnych do różnicowania sytuacji procesowej syndyka masy upadłości ze względu na okoliczność, czy upadły żyje, czy też zmarł w toku postępowania upadłościowego. Przyjęcie poglądu wyrażonego w postanowieniach organów podatkowych obu instancji powoduje uprzywilejowanie pozycji procesowej spadkobierców upadłego, a nawet przyznanie im praw, których w toku postępowania upadłościowego nie posiadał sam upadły.
Ponadto nie bez znaczenia w sprawie jest okoliczność, że syndyk samodzielnie występuje w sprawie administracyjnej wszczętej w toku postępowania upadłościowego, a nie obok upadłego, oraz nie potrzebuje na to zgody stron prowadzonego procesu. Innymi słowy, do wszczęcia postępowania syndyk nie potrzebuje zgody ani upadłego, ani spadkobierców upadłego, czy kuratora ustanowionego w przypadku, gdy spadkobiercy do postępowania upadłościowego nie przystąpili.
Zgodnie z art. 188 u.p.u., w przypadku śmierci upadłego jego spadkobierca ma prawo brać udział w postępowaniu upadłościowym. Jeżeli spadkobierca nie jest znany albo nie wstąpił do postępowania, sędzia-komisarz na wniosek syndyka albo z urzędu ustanowi kuratora, do którego przepis art. 187 stosuje się (ust. 1). Ustanowienie kuratora na podstawie ust. 1 traci moc po wstąpieniu do postępowania spadkobiercy upadłego, który wykazał swoje prawa prawomocnym postanowieniem o stwierdzeniu nabycia spadku. Przepisy o prawach i obowiązkach upadłego stosuje się odpowiednio do spadkobiercy (ust. 2). Przepis ust. 2 stosuje się odpowiednio, gdy ustanowiono kuratora spadku (ust. 3).
Zatem, w ww. regulacji prawnej wynika, że śmierć upadłego w trakcie postępowania upadłościowego nie jest przeszkodą do kontynuowania upadłości. Przepis art. 188 u.p.u. umożliwia spadkobiercom udział w postępowaniu. Wstąpienie w prawa upadłego następuje z chwilą otwarcia spadku, czyli z chwilą śmierci upadłego. W razie wstąpienia do udziału w postępowaniu spadkobierca wchodzi we wszystkie uprawnienia i obowiązki upadłego - staje się uczestnikiem postępowania. Nie staje się natomiast upadłym, a jego udział ma charakter procesowy. Przepisy o prawach i obowiązkach upadłego stosuje się odpowiednio do spadkobiercy (spadkobierców) (P. Janda [w:] Prawo upadłościowe. Komentarz, wyd. III, Warszawa 2023, art. 188).
Nadto wszczęcie postępowania podatkowego w zakresie zwolnienia środków z rachunku VAT podatnika (upadłego) na wniosek syndyka masy upadłości, nie przesądza o materialnoprawnej skuteczności takiego wniosku. Kwestia ta nie stanowiła w związku z tym elementu rozważań sądu w sprawie. Sąd oceniał jedynie, czy w sprawie zaistniały skuteczne podstawy formalnoprawne do odmowy wszczęcia postępowania na wniosek syndyka masy upadłości, złożony w toku postępowania upadłościowego, ale po śmierci upadłego.
Sąd, uwzględniając skargę, jednocześnie wskazuje, że o uchyleniu postanowień organów obu instancji nie zadecydowały sformułowane przez skarżącego zarzuty. W istocie bowiem, naruszenie art. 108b ust. 1 u.p.t.u. polegało na jego niezastosowaniu. Jednak było ono pochodną naruszenia przez organy przepisu art. 165a O.p., bowiem organy błędnie uznały, że w sprawie zaistniała podstawa do odmowy wszczęcia postępowania z wniosku syndyka masy upadłości. Niewłaściwie uznały one, że syndykowi masy upadłości należało odmówić statusu strony postępowania podatkowego, czyli prawa do wnioskowania o wszczęcie postępowania o zwolnienie środków z rachunku VAT upadłego.
Według sądu nie jest trafny także zarzut naruszenia art. 62 u.p.u. (skład masy spadku). W istocie bowiem ewentualne naruszenie tego przepisu może być analizowane przy kontroli rozstrzygnięcia merytorycznego o wyrażenie zgody na przekazanie środków zgromadzonych na rachunek VAT.
Sąd nie był związany zarzutami skargi, tak więc stwierdził, że postanowienia zostały wydane z naruszeniem art. 165a O.p. w zw. z art. 108b ust. 1 u.p.t.u. i naruszenie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
W toku dalszego postępowania organy będą zobowiązane do uwzględnienia przedstawionego stanowiska, w tym oceny prawnej zastosowania w sprawie art. 165a O.p.
w zw. z art. 108b ust. 1 u.p.t.u.
Z powyższych względów sąd - na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 135 p.p.s.a. - orzekł jak w pkt 1 sentencji wyroku, a na podstawie art. 200 i art. 205 § 1 p.p.s.a. o kosztach postępowania, jak w pkt 2 sentencji wyroku, zasadzając koszty w wysokości 100 zł, tj. uiszczonego wpisu od skargi.